| Długość | 165 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 7051 km² |
| Średni przepływ | 34,9 m³/s (Burzyn) |
| Uchodzi do | Narwi |
Biebrza zaczyna bieg na południe od Nowego Dworu, w powiecie sokólskim województwa podlaskiego, blisko granicy z Białorusią. Źródła leżą mniej więcej kilometr od wsi, a jako ich miejsce wskazuje się również Talki.
Obszar źródłowy rzeki leży na Wzgórzach Sokólskich. Dolina, którą płynie Biebrza, jest zabagniona: koryto rozdziela się na odnogi i zmienia bieg, a miejscami występują starorzecza. W przewężeniu mokradeł koło Osowca-Twierdzy rzeka zatacza zakole, na którego lewym brzegu leży ta osada; około 6 km od niej, na prawym brzegu, znajduje się wieś Osowiec.
Rzeka uchodzi do Narwi z prawej strony, około trzech kilometrów od Wizny, przy wsi Wierciszewo. Cały bieg mieści się w województwie podlaskim; rzeka płynie przez lesiste i bagienne tereny Niziny Mazowiecko-Podlaskiej. Koryto silnie meandruje, a na północny zachód od Białegostoku rzeka wchodzi w rozległy kompleks bagien.
Ujście leży na odcinku Narwi między Białymstokiem a Łomżą, w gminie Wizna w powiecie łomżyńskim. Położone przy nim Wierciszewo sąsiaduje z Biebrzańskim Parkiem Narodowym, który rozciąga się na przeciwległym brzegu Biebrzy. Nazwę wsi wiąże się prawdopodobnie z licznymi zakrętami, jakie rzeka zatacza w tym miejscu; zwraca się też uwagę na jej podobieństwo do starosłowiańskich imion Warcisław lub Wiercisław.
Długość Biebrzy podawana jest jako 165 km, 164 km albo 155 km. Ta ostatnia liczba pojawia się też w innym kontekście: mniej więcej tyle liczy odcinek rzeki leżący w granicach Biebrzańskiego Parku Narodowego, czyli niemal cały jej bieg.
Powierzchnię dorzecza podaje się jako 7051, 7057 lub 7092 km²; przy ostatniej z tych wartości zaznacza się, że na terytorium Polski przypada 7067 km².
Rozbieżne są także dane o przepływie: w Burzynie średni przepływ wynosi 34,9 m³/s, a jako średni przepływ wieloletni podaje się 30 m³/s.
Według jeszcze innych danych rzeka ma 165,1 km długości, a powierzchnia jej zlewni wynosi 7054,4 km²; średni roczny przepływ u ujścia to w tym ujęciu 33,6 m³/s, a średni spadek zwierciadła wody – 0,13‰. Podawana bywa także wartość średniego przepływu 35,3 m³/s.
Dno Kotliny Biebrzańskiej opada ku południu: na północy leży na wysokości 120 m, a przy ujściu Biebrzy do Narwi – 98 m. Prawobrzeżna Jegrznia, nazywana też Legą, uchodzi na wysokości około 110 m, w 66,2 km biegu Biebrzy.
Dorzecze Biebrzy jest asymetryczne. Część prawobrzeżna, zasilana przede wszystkim przez cieki spływające z Pojezierza Mazurskiego, zajmuje 75,5% powierzchni, a lewobrzeżna – pozostałe 24,5%.
Prawymi dopływami są Netta, Lega, Ełk i Wissa, choć nie wszystkie wykazy są tu zgodne: jeden wymienia z tej strony tylko Nettę, Łęg i Wissę. Z lewej strony uchodzą Sidra i Brzozówka.
Netta ma 20 km długości, a licząc razem z Rospudą oraz jeziorami Necko i Rospuda Augustowska – 102 km; jej dorzecze zajmuje 1336 km². Na odcinku 11 km jest skanalizowana i stanowi część Kanału Augustowskiego, dzięki czemu łączy dorzecza Wisły i Niemna; do Biebrzy uchodzi na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego. Górny bieg tego systemu rzecznego nosi nazwę Rospuda i pod tą nazwą dopływ pojawia się w niektórych wykazach.
Ełk, dawniej Łek (po niemiecku Leck lub Lyck), ma 113,6 km długości, a powierzchnia jego zlewni wynosi 1524,5 km². Bierze początek na Szeskiej Górze koło Gołdapi, przepływa przez jeziora Łaźno, Łaśmiady, Straduńskie i Ełckie, a do Biebrzy dociera w okolicach Osowca. Wody dolnego biegu nie płyną już pierwotnym korytem: na przełomie XIX i XX wieku skierowano je do Biebrzy krótszą drogą – zbudowanym wówczas Kanałem Rudzkim – a z dawnego odcinka ujściowego korzysta obecnie Jegrznia.
Jegrznia nosi od źródeł do jeziora Selmęt Wielki nazwę Lega, a dalej, do Jeziora Stackiego, nazwę Małkiń; niegdyś była dopływem Ełku. Ma 157 km długości (według pomiarów z 2007 roku), a jej zlewnia zajmuje 1011,1 km². Źródła leżą na wysokości około 225 m, na północny wschód od wsi Szarejki.
Wissa, także prawobrzeżna, ma 51,6 km długości i płynie przez gminy Radziłów, Wąsosz i Szczuczyn; jej większymi dopływami są Matlak i Przytulanka. Lewobrzeżna Sidra, długa na 35,15 km, zaczyna się koło wsi Starowlany na wysokości około 170 m n.p.m., ma 50 m spadku i kilka razy w roku wylewa na przybrzeżne łąki. Również lewobrzeżna Brzozówka liczy 56,76 km; wypływa w lasach koło Niemczyna, płynie najpierw na zachód, potem skręca na północ i od wsi Brzozówka Folwarczna aż do ujścia wyznacza granicę powiatów sokólskiego i białostockiego.
Na całej długości rzeka płynie własną pradoliną, której pojemność retencyjna jest największa w Polsce i porównywalna z pojemnością największych krajowych zbiorników wodnych. Ma to szczególne znaczenie w czasie wiosennych roztopów, gdy rzeka tworzy rozległe rozlewiska.
Średni przepływ Biebrzy, 34,9 m³/s, przewyższa przepływ Narwi mierzony jeszcze przed połączeniem obu rzek, który w Strękowej Górze wynosi 32,5 m³/s.
Biebrza jest głównym ciekiem Kotliny Biebrzańskiej (843.32) – mezoregionu fizycznogeograficznego wyodrębnianego w północnej części Niziny Północnopodlaskiej. Obniżenie to ma około 130 km długości i do 35 km szerokości (z przewężeniem koło Osowca-Twierdzy), a jego powierzchnia wynosi około 2600 km². Od zachodu kotlina sąsiaduje z Wysoczyzną Kolneńską, od południa z Wysoczyzną Wysokomazowiecką, od wschodu z Wysoczyzną Białostocką, a od północy z Pojezierzem Ełckim i Równiną Augustowską. Składa się z trzech części oddzielonych obniżeniami: Kotliny Biebrzy Górnej, Środkowej i Dolnej.
W czasie zlodowacenia wiślańskiego kotlina była pradoliną, którą wody glacjofluwialne odpływały do Narwi. W okresie późnoglacjalnym i w holocenie intensywny przepływ ustał, a rozwinięte wówczas zatorfienie dało pokłady torfu o miąższości kilkunastu metrów. Według innego opisu kotlina powstała w czasie zlodowaceń środkowopolskiego i bałtyckiego: istniało tu duże jezioro utworzone przez wody Praniemna i zamknięte ze wszystkich stron wysoczyznami morenowymi, a narastająca przez wieki warstwa torfu ma od jednego do sześciu metrów grubości. Wskazuje się też, że dolinę ukształtowały wody z topniejącego lodowca, spływające od strony Niemna ku Wiśle.
Bagna Biebrzańskie zajmują obniżenie długie na ponad 100 km, pokryte torfowiskami niskimi i leśnymi torfowiskami wysokimi. Wśród bagien znajdują się wyniesienia nazywane grądami, grądzikami lub grzędami; na obszarze Czerwonego Bagna grzędami i grądami nazywa się regularne wały wydmowe.
Obszar nad Biebrzą dzieli się zwykle na trzy baseny – górny, środkowy i dolny – z których każdy ma odmienny charakter.
Basen środkowy to szeroka, rozległa przestrzeń rozciągnięta od Kępy Sztabińskiej po przewężenie doliny w okolicach Osowca-Twierdzy. Od północy zamyka ją wysoczyzna Pojezierza Ełckiego, a w krajobrazie przeważa płaski teren bagienny.
Basen południowy zaczyna się poniżej Osowca-Twierdzy. Występują tam dobrze nawodnione torfowiska z licznymi starorzeczami, a nad bagnami wznoszą się liczne grądy, wśród których znajdują się uroczyska. Do najbardziej znanych należą Kobielne, Lisie Jamy, Kaliszek, Puchaczowe, Koźli Rynek, Kopciowe, Pogorzałe i Kiermuz.
W tej samej części doliny mieszczą się największe kompleksy olsów i łęgów, a wśród niedostępnych bagien rośnie rzadka brzoza niska. Za jedno z największych i najdzikszych bagien basenu południowego uchodzi bagno Ławki.
Bagno to jest największe w Kotlinie Biebrzańskiej i zajmuje około 10 000 ha, czyli niemal tyle, ile wynosi powierzchnia całego Białowieskiego Parku Narodowego. Leży na wysokości 103 m n.p.m., w gminie Trzcianne w powiecie monieckim, po zachodniej stronie Olszowej Drogi. O tym, że otwarty, bezdrzewny teren istniał tu już we wczesnym średniowieczu, świadczy nazwa bagna, bliska litewskiemu słowu „laukas” i pruskiemu „lauk”, które oznaczają teren bezleśny lub pole uprawne. Przez torfowisko prowadzi licząca 400 m ścieżka przyrodnicza „Długa Luka”, na całej długości biegnąca po drewnianej kładce. Na turzycowisku w pobliżu wieży widokowej co roku odbywają się „Biebrzańskie Siankosy” – zawody, w których podmokłe łąki kosi się ręcznie; takie koszenie jest niezbędne, by zachować ukształtowane przez wieki siedlisko i zapewnić przetrwanie wodniczki.
Obok podziału na trzy baseny stosowany jest także umowny podział Bagien Biebrzańskich na cztery obszary. Pierwszy z nich to zmeliorowane bagna „Wizna i Biel”, znane jako Grądy-Woniecko od nazwy dawnego PGR-u; obszar ten leży poza parkiem narodowym. Basen południowy, czyli dolny, obejmuje w tym podziale dolinę od mostu koło Wizny do mostu koło Osowca; jej szerokość wynosi tu od 12 do 15 km, rzeka meandruje, a torf zalega na piaskach, żwirach i iłach. Ta część uchodzi za najbardziej naturalną, a wyróżniają się w niej bagno Ławki i Bagno Podlaskie.
Basen środkowy sięga w tym ujęciu od mostu w Osowcu do Kanału Augustowskiego i obejmuje kompleks leśny oraz rezerwat Czerwone Bagno. Poziom wody jest tu niski, torfowiska są przesuszone, występują piaszczyste wydmy, a pod torfem zalegają piaski, żwiry i gliny. Basen północny, czyli górny, rozciąga się od Kanału Augustowskiego do Sztabina; dolina ma w nim od 1 do 3 km szerokości, a charakterystycznym elementem krajobrazu są wzgórza morenowe.
W dolinie rzeki leży największy polski obszar bagienny, znany jako Bagna Biebrzańskie. Jego powierzchnię określa się na 1290 km², co stawia go wśród największych terenów podmokłych Europy.
Krajobraz doliny w wysokim stopniu zachował naturalny charakter i odznacza się wielką różnorodnością roślin i zwierząt: stwierdzono tu ponad 70 zbiorowisk roślinnych i ponad 950 rodzajów roślin naczyniowych. Dziś rzeka jest znana przede wszystkim z bogatej przyrody torfowisk i bagien na terenach zalewowych.
Dolina wyróżnia się dobrze wykształconą i zachowaną strefowością ekologiczną, zarówno poprzeczną, jak i podłużną: zbiorowiska roślinne przechodzą jedne w drugie zależnie od warunków wodnych i wysokości terenu. W przekroju poprzecznym doliny, najpełniej wykształconym w basenie południowym, występują strefa immersyjna z szuwarami turzycowymi, mozgowymi i mannowymi, strefa immersyjno-emersyjna z kępami turzycy tunikowej i sztywnej oraz niezalewana strefa emersyjna z mechowiskami i darnią mszystą; granice tej ostatniej wyznaczają lasy olchowe. Wzdłuż doliny zmienia się też szata roślinna: w basenie południowym dominują turzycowiska, szuwary i łąki, w środkowym rośnie udział turzycowisk trawiastych i mchów, a w górnym przeważają mechowiska.
Na Bagnach Biebrzańskich wyróżniono 43 zespoły roślinne; należą do nich zbiorowiska wodne, bagienne i torfowiskowe, szuwary oraz zbiorowiska leśne: olsy, brzeziny i łęgi. Szczególną wartość ma obszerna grupa zbiorowisk mechowiskowych z licznymi gatunkami rzadkimi i reliktowymi, które w innych częściach kraju zanikają. Rosną tu m.in. brzoza niska, wierzba lapońska, kosaciec syberyjski, gnidosz królewski, niebielistka trwała, goryczka wąskolistna, rosiczki okrągłolistna i długolistna, widłaki jałowcowaty, goździsty i wroniec, a także 20 gatunków storczykowatych, wśród nich storczyk krwisty i obuwik pospolity.
Według jednego ze źródeł w dolinie Biebrzy gniazdują ponad 273 gatunki ptaków, a dla wielu z nich jest to główny obszar lęgowy w Europie Środkowej. Inne źródła podają natomiast liczbę stwierdzonych gatunków: na Bagnach Biebrzańskich ponad 250, co odpowiada ponad 80% awifauny Polski, a w Biebrzańskim Parku Narodowym 271. Na szczególną uwagę zasługują dubelt, batalion, rybitwa białoskrzydła i wodniczka, a także orlik grubodzioby, orlik krzykliwy i orzełek.
Znaczenie doliny jako lęgowiska jest tym większe, że podobnych siedlisk w krajobrazie Europy ubywa. Kotlina Biebrzańska jest ponadto miejscem żerowania i odpoczynku ptaków w czasie corocznych przelotów. Dla ptaków siewkowatych, potrzebujących dużych, podmokłych przestrzeni, jest to jedna z najważniejszych ostoi w Europie Środkowej.
Okres godowy ptaków, rozpoczynający się wczesną wiosną, ściąga tu ornitologów z całego świata. Na bagnach znajdują się izolowane stanowiska lęgowe gatunków borealnych oraz takich, których zasięg ma centrum w strefie tajgi i tundry.
Do najbardziej charakterystycznych gatunków lęgowych należą batalion, widniejący w emblemacie Biebrzańskiego Parku Narodowego, cztery gatunki bekasów, w tym dubelt i sporadycznie gniazdujący bekasik, a także żuraw, kulik wielki, mewa mała, biegus zmienny, pięć gatunków rybitw, wśród nich białowąsa, oraz puchacz. Dla wodniczki bagna mają znaczenie wyjątkowe: przetrwanie tego gatunku może zależeć od utrzymania biebrzańskich turzycowisk w niezmienionym stanie. Kotlina należy też do nielicznych w Polsce miejsc, gdzie wciąż żyją cietrzew i uszatka błotna, a tereny Czerwonego Bagna doskonale nadają się na lęgowiska bielika i orła przedniego.
Bagna Biebrzańskie są największą w Polsce ostoją łosia. Kilka osobników przetrwało drugą wojnę światową w rezerwacie Czerwone Bagno i – przy pomocy człowieka – dało początek pokaźnej miejscowej populacji.
Łoś przetrwał okres drugiej wojny światowej jedynie na tym obszarze, a pod ochroną rozmnożył się i rozprzestrzenił po kraju. W Biebrzańskim Parku Narodowym żyje około 400 łosi.
Inaczej wygląda rodowód bobrów: dzisiejsza biebrzańska populacja pochodzi od zwierząt, które w 1945 roku przywieziono do Osowca aż z rosyjskiego Woroneża.
Dolinę zamieszkują poza tym wydra europejska i borsuk europejski, lis rudy oraz gronostaj europejski, jenot azjatycki i piżmak amerykański, a także sarna europejska i jeleń szlachetny. Wilka szarego spotyka się rzadko, choć według innych danych na Czerwonym Bagnie żyją w warunkach naturalnych liczne watahy tych drapieżników.
Poza wymienionymi wyżej gatunkami w dolinie żyją też dzik, zając szarak i bóbr europejski, a także tchórz zwyczajny, kuna leśna i łasica pospolita. Stwierdzono tu ponadto 17 gatunków drobnych ssaków; najliczniejsze i najszerzej rozprzestrzenione są wśród nich ryjówka malutka, orzesznica leszczynowa, nornik północny, badylarka pospolita i smużka leśna. W całym Biebrzańskim Parku Narodowym występuje 49 gatunków ssaków, 12 gatunków płazów i 5 gatunków gadów.
W wodach Biebrzy stwierdzono około 36 gatunków ryb. Obok szczupaka, suma i węgorza występują także klenie i brzany – gatunki kojarzone raczej z rzekami podgórskimi.
Przeważającą część Bagien Biebrzańskich chroni Biebrzański Park Narodowy, utworzony w 1993 roku. W jego granicach mieści się około 155 km biegu rzeki, a więc niemal cała Biebrza. Wśród form ochrony wymienia się również rezerwat przyrody Czerwone Bagno – ten sam, w którym przetrwały wojnę biebrzańskie łosie. Według jednych źródeł rezerwat ten istnieje do dziś w zmienionych granicach, według innych jest to dawny rezerwat ścisły, a obecnie obszar ochrony ścisłej na terenie parku.
Park utworzono 9 września 1993 roku w celu ochrony torfowisk niskich, największych w Polsce i należących do większych w Europie. Mając 592,23 km² powierzchni, jest największym parkiem narodowym w kraju, a jego otulina zajmuje 668,24 km². Ochroną ścisłą objęto 7494 ha, czynną 27 699 ha, a krajobrazową 24 030 ha. Park obejmuje dolinę Biebrzy od ujścia Niedźwiedzicy aż po ujście samej Biebrzy do Narwi, a jego siedziba mieści się w Osowcu-Twierdzy. Planowane jest poszerzenie parku o 8401,99 ha cennych przyrodniczo terenów przyległych do jego obecnych granic.
Ochronę doliny zapoczątkowały w okresie międzywojennym dwa rezerwaty w środkowym basenie rzeki: Czerwone Bagno, utworzone w 1926 roku dla ochrony zagrożonych wyginięciem łosi, oraz Grzędy, mające zachować fragment naturalnego drzewostanu. W 1981 roku połączono je w obszar chroniony o powierzchni 11 629,75 ha. W 1987 roku powstało Towarzystwo Biebrzańskie, którego pierwszym prezesem był prof. Adam Pałczyński; dzięki staraniom Towarzystwa w 1989 roku utworzono Biebrzański Park Krajobrazowy, obejmujący basen dolny i środkowy, a w 1993 roku przekształcono go w park narodowy.
W 1995 roku park wpisano na listę obszarów wodno-błotnych chronionych na mocy konwencji ramsarskiej, a w 2010 roku włączono go w całości do prowadzonego przez BirdLife International spisu ostoi ptaków IBA. Czerwone Bagno ma od utworzenia parku status obszaru ochrony ścisłej o powierzchni 2569 ha, położonego w gminach Goniądz i Rajgród. W odróżnieniu od nadrzecznych zalewisk tworzą je torfowiska wysokie z karłowatym drzewostanem. Sam obszar ochrony ścisłej nie jest udostępniany turystom, choć przez Czerwone Bagno biegnie kilka znakowanych szlaków i 700-metrowa ścieżka edukacyjna zakończona platformą widokową.
W dniach 19–26 kwietnia 2020 roku pożar strawił około 5280 ha parku, czyli około 9,5% jego powierzchni, w tym cenne tereny w okolicy Czerwonego Bagna. Jako przyczyny wskazywano suszę i wypalanie traw, a według biegłych pożar wywołało podpalenie. W trwającej ponad tydzień akcji gaśniczej uczestniczyli strażacy, ratownicy i żołnierze Wojsk Obrony Terytorialnej – łącznie prawie dwa tysiące osób. Badania po pożarze wykazały znaczne spadki liczebności 14 gatunków ptaków, m.in. wodniczki. Kolejny pożar wybuchł 14 kwietnia 2025 roku; do czasu opanowania 25 kwietnia objął około 450 ha, głównie turzycowisk i trzcinowisk, a w obszarze ochrony ścisłej Czerwone Bagno spłonęło około 22 ha.
Nazwa pochodzi prawdopodobnie od bałtyjskiego słowa oznaczającego bobra (por. litewskie bebras). W językach sąsiednich rzeka nosi podobne nazwy: po litewsku Bebra albo Bebras, po białorusku i ukraińsku Bobra, po niemiecku Bober. W starszym piśmiennictwie rosyjskim pojawiają się formy Bebra oraz Bobr.
Według J. Pokornego nazwa Biebrza pochodzi od słowiańskiego *bebrъ, wywodzącego się z indoeuropejskiego rdzenia *bhe-bhros o znaczeniu „brązowy; bóbr”. Z bobrem wiązał ją również J. Staszewski; jako analogie wskazuje się m.in. celtyckie nazwy Bièvre, Bibrax, Bibracte i Beuvrey, utworzone od podstawy bebro- „bóbr”. Z kolei A. Vanagas wyprowadzał od litewskiego bebras (babras) litewskie nazwy rzek typu Bebrė, Bebrinė i Bebrujis.
Po raz pierwszy nazwa rzeki pojawia się w 1358 roku – w dokumencie księcia Kiejstuta opisującym przebieg granicy z Mazowszem. Za piewcę Biebrzy w literaturze uchodzi Mikołaj Samojlik.
Prawobrzeżne okolice Biebrzy oraz lasy i bagna nad rzeką Ełk zamieszkiwali Polekszanie, jedno z plemion jaćwieskich. Od XIII–XIV wieku do unii lubelskiej w 1569 roku południowo-zachodnim odcinkiem rzeki, od Osowca-Twierdzy do Narwi, biegła granica między Wielkim Księstwem Litewskim a Królestwem Polskim. Gród w Goniądzu, leżącym nad Biebrzą na skraju Kotliny Biebrzańskiej, był w XIV wieku przedmiotem sporów między Mazowszem a Litwą; na przełomie XIV i XV wieku znalazł się w Wielkim Księstwie Litewskim, a w 1569 roku włączono go do Korony.
Osada w miejscu dzisiejszego Osowca-Twierdzy istniała jako wieś Okrasa już przed 1444 rokiem. Swój późniejszy rozwój zawdzięczała podkanclerzemu litewskiemu Stanisławowi Szczuce, który zbudował most na Biebrzy i uruchomił komorę celną; w latach 1743–1827 osada miała prawa miejskie jako Marcinpol. Goniądz był z kolei ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym z portem rzecznym; w 1580 roku mieszkało w nim 27 rybaków.
Sztabin założył przed 1598 rokiem Adam Chreptowicz przy przeprawie rzecznej, na trakcie z Augustowa do Knyszyna. Początkowo, przez ponad półtora wieku, miejscowość nosiła nazwę Osinki; obecną nadał jej w 1760 roku Joachim Chreptowicz, kanclerz Wielkiego Księstwa Litewskiego. Staraniem hrabiego Karola Brzostowskiego, twórcy tak zwanej Rzeczypospolitej Sztabińskiej, zbudowano przystań na Biebrzy.
W czasie insurekcji kościuszkowskiej, 24 czerwca 1794 roku, oddziały powstańcze pokonały wojska pruskie pod Osowcem i Klimaszewnicą. W latach 80. XIX wieku przez Osowiec poprowadzono linię kolejową Białystok – Ełk – Królewiec, która w jego pobliżu przecina dolinę Biebrzy. Rozlewiska, trzęsawiska i bagna rzeki skłoniły dowództwo carskie do rozpoczęcia w 1882 roku budowy twierdzy. Umocnienia miały bronić północno-zachodnich granic Imperium Rosyjskiego przed atakiem z Prus Wschodnich, a położenie twierdzy pozwalało zarazem kontrolować linię kolejową z Ełku do Białegostoku. Była to twierdza zaporowa, usytuowana w przewężeniu bagien biebrzańskich i tworząca wraz z twierdzami w Grodnie i Kownie swoisty trójkąt forteczny.
W czasie pierwszej wojny światowej, od stycznia do sierpnia 1915 roku, wojska niemieckiej 8 Armii bezskutecznie próbowały przełamać pas obronny, którego broniła twierdza Osowiec. Zginęło około 2 tysięcy żołnierzy rosyjskich, w większości podczas ataku, w którym Niemcy użyli gazów bojowych, w tym chloru. Rosjanie opuścili niezdobytą twierdzę pod koniec sierpnia 1915 roku. Podczas tej wojny zniszczony został także Goniądz, ponieważ na Biebrzy biegła linia frontu.
Latem 1944 roku w rejon Osowca dotarła Armia Czerwona. Twierdzę zdobyły rankiem 14 sierpnia 1944 roku oddziały 49 Armii, jednak linia frontu ustabilizowała się na Biebrzy i w rękach niemieckich pozostał fort II (Zarzeczny) na prawym brzegu rzeki, opuszczony dopiero w styczniu 1945 roku. Ze względu na biegnącą na Biebrzy linię frontu niemiecko-sowieckiego Goniądz został zniszczony w około 80%.
Mokradła i lasy w rejonie Czerwonego Bagna dawały schronienie powstańcom i partyzantom. W 1943 roku Niemcy spacyfikowali leżącą w obrębie Czerwonego Bagna wieś Grzędy i wymordowali jej mieszkańców. W dniach 8–9 września 1944 roku na Czerwonym Bagnie 9 Pułk Strzelców Konnych Armii Krajowej, dowodzony przez rotmistrza Wiktora Konopkę „Groma”, stoczył bitwę z przeważającymi siłami niemieckimi; zginęło w niej około 100 partyzantów, wśród nich dowódca.
Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych, wydane w 2002 roku, przyznało Biebrzy klasę żeglowną Ia. Rzeka stanowi ogniwo drogi wodnej łączącej Wisłę – poprzez Narew i Kanał Augustowski – z Niemnem, czyli szlaku prowadzącego z polskiego dorzecza Wisły na Białoruś i Litwę. Możliwa jest tu żegluga niewielkich jednostek. Według innych danych brak regulacji Biebrzy i Narwi sprawia jednak, że Kanał Augustowski nie ma obecnie połączenia z pozostałymi drogami wodnymi w Polsce.
Od 2002 roku za drogę wodną o znaczeniu regionalnym klasy Ia uznawany jest także Kanał Augustowski; klasa ta dopuszcza statki z napędem i barki o długości do 24 m, szerokości do 3,5 m i zanurzeniu do 1 m. Od 2008 roku, po odbudowie stopni wodnych od Kurzyńca do Niemnowa, kanał jest ponownie żeglowny na całej długości i połączony z Niemnem.
Rzeka jest natomiast popularnym miejscem spływów kajakami i tratwami, szczególnie atrakcyjnych w czasie wiosennych wezbrań. Wytyczony dla nich szlak wodny liczy 135 km, a na jego trasie urządzono pola namiotowe i punkty widokowe; według innych danych szlak kajakowy ma 150 km długości.
Na brzegach wzdłuż 135-kilometrowego szlaku kajakowego znajdują się nie tylko obozowiska, lecz także domy gościnne. Szlak wodny Biebrzy, przy którym leży m.in. Goniądz, prowadzi od jezior Równiny Augustowskiej i Pojezierza Ełckiego do Narwi. Mało uczęszczany szlak kajakowy Netty, liczący 38 km, może stanowić przedłużenie szlaków Rospudy i Czarnej Hańczy w kierunku Biebrzy.
Z twierdzy Osowiec, od Kanału Rudzkiego, wychodzi zielona ścieżka edukacyjna zwana kładką, licząca około 2,2 km; w dużej części prowadzi ona po kładce przez biebrzańskie rozlewiska niedaleko fortu Zarzecznego, a na jej trasie są dwie wieże widokowe, 9 punktów przystankowych i pomosty obserwacyjne z opisami przyrodniczymi i historycznymi. Żółty szlak pieszy, zaczynający się w Wiźnie, dociera do Terenowego Ośrodka Edukacyjnego w Osowcu-Twierdzy, na którego terenie znajdują się pole biwakowe, pokoje gościnne i wypożyczalnia sprzętu wodnego; dalej biegnie obok fortu Zarzecznego, przekracza Biebrzę i dochodzi do Goniądza.
W górnym biegu, w okolicach Jastrzębnej Pierwszej i Kamiennej Nowej, przez rzekę przerzucono most kolejowy. Średni przepływ Biebrzy podaje się dla Burzyna, a wśród miejscowości, obok których płynie rzeka, jest także Wroceń.
Biebrza i Netta posłużyły jako droga wodna Kanału Augustowskiego, budowanego w latach 1824–1839. Kanał zaczyna się przy połączeniu z Biebrzą, w 84,2 km jej biegu (licząc od źródeł), i od tego miejsca liczony jest jego kilometraż; między 0,35 a 10,95 km trasa prowadzi skanalizowaną Nettą. Na zachodnim odcinku kanału, od Biebrzy do śluzy Augustów, leżą kolejno śluzy Dębowo, Sosnowo, Borki i Białobrzegi.
Już w latach 1799–1800 pruscy geodeci pod kierunkiem Schülera prowadzili pomiary nad Biebrzą i Nettą w związku z planami osuszenia tamtejszych bagien. Z ich wyników skorzystał Ignacy Prądzyński, który w czerwcu 1823 roku przybył do Augustowa; na początek miał objechać tereny od Biebrzy do Niemna, postawić znaki sygnałowe i wyrąbać drzewa na trasie przyszłego kanału. W jego projekcie pierwszy odcinek stanowiła Biebrza od ujścia do Narwi aż po ujście Netty; odcinek ten liczył 50 600 sążni i miał zostać skrócony do 36 800 sążni przez wyprostowanie koryta 37 przecięciami. Prace nad doprowadzeniem Biebrzy do stanu używalności wyceniono w kosztorysie Prądzyńskiego na 115 500 zł.
Do ważniejszych miejscowości nad Biebrzą należą Nowy Dwór, Lipsk i Sztabin, a także Goniądz i Osowiec-Twierdza; w szerszym ujęciu wymienia się również Radziłów i Wiznę.
W przeszłości były to ziemie pogranicza Mazowsza i Litwy; do dziś zachowały one wiele ze swojej różnorodności kulturowej. Dorzecze zamieszkują ludzie różnych kultur, języków i wyznań.
Większość mieszkańców posługuje się polszczyzną ogólną, ale w górnej części zlewni – w gminach Lipsk i Dąbrowa Białostocka oraz częściowo w gminie Sztabin – część ludności używa miejscowej gwary białoruskiej, którą jej użytkownicy nazywają „prostym językiem” (prosty jazyk). Ludność należy tam do Kościoła prawosławnego lub rzymskokatolickiego.
Na północnym brzegu górnej Biebrzy leży kilka wsi zamieszkanych przez starowierców, posługujących się archaicznym dialektem języka rosyjskiego. Niektóre z tych społeczności zachowały znaczną część tradycyjnej kultury mimo długotrwałej polityki asymilacyjnej władz komunistycznych, wymierzonej w niepolskie mniejszości kulturowe i językowe.
Biebrza uchodzi do Narwi.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do Biebrzy uchodzi Jegrznia.
Opracowano na podstawie artykułu Biebrza w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Kotlina Biebrzańska, Bagna Biebrzańskie, Biebrzański Park Narodowy, Obszar ochrony ścisłej Czerwone Bagno, Ławki (bagno), Kanał Augustowski, Osowiec-Twierdza, Twierdza Osowiec, Goniądz, Sztabin, Wierciszewo (województwo podlaskie), Netta (rzeka), Ełk (rzeka), Jegrznia, Wissa, Sidra (rzeka), Brzozówka (rzeka) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Biebrza