| Długość | 138 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 2007,9 km² |
| Średni przepływ | 10 m³/s (przy ujściu) |
| Uchodzi do | Wisły |
Za początek rzeki uznaje się zwykle jedno z dwóch miejsc w powiecie szydłowieckim: podmokłe tereny w pobliżu Antoniowa albo okolice wsi Borki. Oba leżą jeszcze w województwie mazowieckim. Źródło koło Antoniowa znajduje się około trzynastu kilometrów na zachód od Szydłowca, na wysokości 361 m n.p.m. Istnieje też trzecia wersja, wiążąca początek rzeki z okolicami wsi Majdanki w północnej części Wyżyny Kielecko-Sandomierskiej.
Wybór miejsca uznawanego za źródło powoduje różnice w obliczanej długości rzeki. Najczęściej podaje się 138 km, spotyka się jednak także wyliczenia mieszczące się w przedziale od 127 do 156 km.
Ujście leży przy Kępie Piotrowińskiej w powiecie lipskim, a więc ponownie w województwie mazowieckim. Wysokość tego miejsca określa się na 130 albo 127 m n.p.m. Powierzchnia dorzecza wynosi 2007,9 km², bywa też zaokrąglana do dwóch tysięcy kilometrów kwadratowych.
Na pierwszych kilku kilometrach koryto biegnie równolegle do Gór Świętokrzyskich. Wkrótce po wypływie rzeka wkracza do województwa świętokrzyskiego, w którym leży niemal cały jej bieg, i skręca ku południowemu wschodowi, płynąc przez Wyżynę Kielecką.
Znaczna różnica poziomów między źródłem, położonym na wysokości około 360 m n.p.m., a ujściem sprawia, że Kamienna ma pewne cechy rzeki górskiej.
Za Wąchockiem rzeka opuszcza tereny pagórkowate i wpływa w szeroką dolinę, która zwęża się przed Starachowicami. W okolicach Bałtowa przebija się przełomem przez skały mezozoiczne.
Pod Ćmielowem rzeka skręca na północ, a od Bałtowa zmierza w kierunku wschodnio-północno-wschodnim. Ostatnie mniej więcej dwa kilometry przed ujściem pokonuje dawną doliną Wisły.
Dolina Kamiennej wyznacza południową granicę Przedgórza Iłżeckiego (342.33) – mezoregionu zajmującego północno-wschodnią część Wyżyny Kieleckiej; od północy region ten sąsiaduje z Równiną Radomską. Ta sama dolina oddziela Przedgórze od Gór Świętokrzyskich i Wyżyny Sandomierskiej. Zbudowane ze skał jurajskich i kredowych pasma wzniesień ciągną się tu z północnego zachodu na południowy wschód i osiągają wysokość 200–300 m n.p.m., a większą część regionu porastają lasy Puszczy Iłżeckiej. Na południowym skraju Przedgórza leżą dwa miasta nad Kamienną: Starachowice i Ostrowiec Świętokrzyski.
Na północny wschód od Ostrowca Świętokrzyskiego, na obrzeżach Gór Świętokrzyskich, rozciąga się Pogórze Bałtowskie, położone między doliną Kamiennej a jej lewym dopływem, Wolanką. Budują je utwory jurajskie i kredowe, przede wszystkim wapienie, a głębokość tutejszych lessowych wąwozów dochodzi niekiedy do 20 m. Wzniesienia Pogórza opadają stromymi krawędziami w dolinę Kamiennej.
Odcinek doliny od Sołtykowa do Ćmielowa, liczący 74 km, stanowi dogodny korytarz transportowy. W 1885 roku poprowadzono tędy linię kolejową z Koluszek do Ostrowca, a tory towarzyszą rzece na długich odcinkach jej biegu.
Rzeka przepływa kolejno przez Skarżysko-Kamienną, Wąchock, Starachowice, Ostrowiec Świętokrzyski oraz Ćmielów. Spośród nich Starachowice zaliczane są do miast średniej wielkości, a pozostałe do małych; jako największe ośrodki nad rzeką wymienia się Skarżysko-Kamienną, Starachowice i Ostrowiec Świętokrzyski.
Rzeka płynie przez powiaty szydłowiecki, konecki, skarżyski, starachowicki, ostrowiecki, opatowski oraz lipski, położone w dwóch województwach – mazowieckim i świętokrzyskim. Należy do środkowomałopolskiego regionu hydrologicznego.
Z prawego brzegu uchodzą do Kamiennej Kuźniczka, Kobylanka, Kamionka, Żarnówka, Lubianka, Świślina, Modła, Szewnianka oraz Przepaść. Z lewej wpadają Bernatka, Oleśnica, Młynówka, Świętojanka, Dunaj i Wolanka.
Największym dopływem jest Świślina, uchodząca do Kamiennej z prawej strony, w środkowym biegu rzeki, w rejonie Kunowa.
Prawobrzeżna Kamionka, dawniej zwana Łączną, ma 17 km długości i zlewnię o powierzchni około 107 km²; do Kamiennej uchodzi na obrzeżach Skarżyska-Kamiennej. Na Kamionce leżą zbiorniki w Suchedniowie i Rejowie, a z lewej strony zasilają ją Jaślana i Łosiennica, zwana też Osieńcem. Na stawie w Rejowie jeszcze w 1935 roku rosła rzadka roślina, kotewka orzech wodny; w samej Kamionce stwierdzono pierwsze w Górach Świętokrzyskich stanowisko omiegu górskiego, a na skałkach w jej dolinie występowała reliktowa zanokcica północna.
Lewobrzeżna struga Oleśnica ma 17,41 km długości, a powierzchnia jej zlewni wynosi 70,5 km². Wypływa w Ciechostowicach w powiecie szydłowieckim, na wysokości 322 m n.p.m., i uchodzi do Kamiennej w Skarżysku-Kamiennej, na wysokości 223,8 m n.p.m. Na północny zachód od Marcinkowa, na wysokości około 216 m n.p.m., wpada do Kamiennej z prawej strony Żarnówka – struga o charakterze górskim, wypływająca w Orzechówce. Jej długość określa się na 15,1 albo 17,45 km, a w Mostkach znajduje się na niej zbiornik zaporowy o powierzchni około 21 ha i pojemności około 710 tys. m³.
Lubianka, prawobrzeżny dopływ o długości 14,5 km, bierze początek w Siekiernie, na wysokości 350 m n.p.m., w pobliżu rezerwatu Góra Sieradowska. Uchodzi do Kamiennej w Starachowicach, a na jej biegu, również w tym mieście, zbudowano Zalew Lubianka. W okolicach Siekierna, na północ od Pasma Sieradowickiego Gór Świętokrzyskich, wypływa też Świślina, która ma 34,86 km długości i zlewnię o powierzchni 411,4 km²; z Kamienną łączy się w Kunowie, na wysokości 177,3 m n.p.m. Główne dopływy Świśliny, Psarka i Pokrzywianka, uchodzą do niej z prawej strony. Zbiornik Wióry na Świślinie, budowany od 1978 roku, oddano do użytku w 2005 roku.
Z lewej strony, w Bałtowie, wpada do Kamiennej Wolanka – struga o długości 15,78 km. Jej źródła leżą w Puszczy Iłżeckiej, w pobliżu wsi Kotłowacz, a w dalszym biegu przepływa ona przez Sienno.
Na rzece utworzono cztery zbiorniki: Zalew Bliżyński, Zalew Wąchocki, Jezioro Starachowickie, znane również jako Zalew Starachowice-Pasternik, oraz Jezioro Brodzkie, określane także jako Zbiornik Brody Iłżeckie.
W górnym biegu średni przepływ wynosi 1,5 m³/s. Przy ujściu podaje się 10 m³/s, a według innych danych 10,2 m³/s.
Zalew Wąchocki leży w południowej dzielnicy Wąchocka: od południa ciągnie się wzdłuż ulicy św. Rocha, a od północy ogranicza go linia kolejowa. W okresie międzywojennym istniał w tym miejscu zbiornik wykorzystywany do celów przemysłowych. W 2005 roku radni miasta i gminy zdecydowali uchwałą o finansowaniu i budowie zbiornika. Prace budowlane prowadzono w latach 2006–2008; w 2008 roku zakończono odbudowę zapory, spiętrzono wodę i oddano zbiornik do użytku. Ma on powierzchnię około 18 ha i pełni funkcję retencyjną, a także rekreacyjną: otacza go oświetlona promenada spacerowa z wydzieloną ścieżką rowerową. Na zalewie nie wyznaczono kąpieliska, korzystają z niego natomiast wędkarze; działa tu też wypożyczalnia sprzętu pływającego.
Jezioro Starachowickie, zwane także Zalewem Pasternik, leży w kilometrze 98,4 rzeki, w zachodniej części Starachowic, tuż przy dworcach PKP i PKS. Zbudowano je w 1920 roku; zajmuje 52,3 ha, z czego około 42 ha przypada na lustro wody. Grobla dzieli je na część rekreacyjną i ujęciową. W 1996 roku zbiornik przestał służyć jako rezerwuar wód przemysłowych, a jego funkcję retencyjną ograniczono. Uchwałą Rady Miejskiej w Starachowicach z 24 października 2005 roku na części zbiornika o powierzchni 12,6 ha ustanowiono użytek ekologiczny ze względu na bogatą szatę roślinną i liczne gatunki ptactwa wodnego.
Jezioro Brodzkie, nazywane też Zbiornikiem Brody Iłżeckie, to retencyjny akwen na Kamiennej, położony na Przedgórzu Iłżeckim. Jego ziemną zaporę w miejscowości Brody zbudowano w 1964 roku, a w 1986 roku przebudowano. Zbiornik pełni funkcje przeciwpowodziowe i rekreacyjne, a zakłady przemysłowe w Starachowicach czerpią z niego wodę; na odpływie znajduje się mała elektrownia wodna o mocy zainstalowanej 110 kW.
Część parametrów zbiornika podawana jest rozbieżnie: wysokość zapory określa się na 7,1 albo 8,1 m, powierzchnię na 260 ha albo 2,038 km², a pojemność całkowitą na 7,3 albo 7,59 mln m³. Pojemność użytkowa wynosi 5 mln m³, długość zbiornika 5,3 km, a maksymalna głębokość 6 m. Zwierciadło wody leży na wysokości 195 m n.p.m. (według innych danych 195,1 m n.p.m.). Nad brzegami znajdują się dwie grupy piaskowcowych skał: po stronie południowej Skały w Krynkach, mające status rezerwatu przyrody, a po północnej Skały w Rudzie, uznane za pomnik przyrody.
Rozporządzeniem nr 12/95 wojewody kieleckiego z 29 września 1995 roku utworzono Obszar Chronionego Krajobrazu Doliny Kamiennej. Zajmuje on 726,34 km² w północnej części województwa świętokrzyskiego i leży w obrębie trzech mezoregionów: Przedgórza Iłżeckiego, Płaskowyżu Suchedniowskiego i Wyżyny Sandomierskiej. Obejmuje część Puszczy Iłżeckiej i dorzecza Kamiennej, a w jego granicach znalazły się tereny gmin Bałtów, Bodzechów, Brody, Kunów i Mirzec oraz fragmenty gmin Pawłów, Skarżysko Kościelne, Suchedniów, Waśniów i Wąchock.
W granicach obszaru leży siedem rezerwatów przyrody: Skały w Krynkach, Skały pod Adamowem, Krzemionki Opatowskie, Ulów, Modrzewie, Rosochacz i Lisiny Bodzechowskie. Znajdują się w nim ponadto rezerwat archeologiczny Rydno i pomnik przyrody Skały w Rudzie.
Rezerwat przyrody nieożywionej Skały w Krynkach, utworzony w 1997 roku w gminie Brody, obejmuje położony na wzgórzu nad Jeziorem Brodzkim fragment lasu. Zajmuje on 25,26 ha (według aktu powołującego 25,10 ha) i jest objęty ochroną częściową, której przedmiotem są naturalne odsłonięcia piaskowców dolnotriasowych. Skałki przybierają tu postać bloków, progów, urwisk, gzymsów, okapów, grzybów skalnych i kazalnic; największy grzyb skalny ma 2,5 m wysokości i 5 m szerokości. Występują w kilku zespołach w górnej części zbocza, 12–35 m nad poziomem jeziora, na odcinku o długości około 750 m. Budujące je średnio- i gruboziarniste piaskowce reprezentują tak zwane warstwy z Krynek, należące do najwyższej części pstrego piaskowca (dolny trias, olenek); uwarstwienie i ziarnowanie wskazują, że skały te powstawały na dnie rzeki.
W rezerwacie jest też wąwóz o długości około 150 m, ograniczony pionowymi skałami o wysokości do 10 m; jego dnem płynie niewielki strumyk. Znajduje się tu także pięć obiektów jaskiniowych: największy z nich, Jaskinia Świętej Barbary, ma korytarze o długości 18 m, a pozostałe cztery to schroniska skalne o długości od 2,5 do 5,5 m. Rezerwat przecina czerwony Szlak Milenijny, prowadzący ze Skarżyska-Kamiennej do Kałkowa.
W odróżnieniu od Sanu czy Nidy nazwa Kamiennej nie ma rodowodu celtyckiego, lecz słowiański – pochodzi od słowa „kamień”. Zygmunt Gloger wskazywał rok 1228 jako datę pierwszej wzmianki o rzece, a Jan Długosz nazywał ją Kamionną.
W dawnych zapisach nazwa występowała jako Camoni w 1379 roku, Kamienne w 1393, Camyen i Kamienie w 1399 oraz Camyonna w 1437. Na mapie z 1815 roku figuruje forma Kaimienka, a obok podstawowej nazwy podaje się też warianty Kamionna i Kamiona.
Opis w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego wywodził rzekę z dwóch ramion w powiecie koneckim. Jedno, zwane Kamionką, brało początek pod Piekłem, drugie, zwane Zwierzówką, powyżej Kapturowa. Oba płynęły ku południu i łączyły się pod Mroczkowem, na wschód od Odrowąża; dopiero od tego miejsca zaczynała się Kamienna.
Dalej rzeka płynęła na wschód, obok Bliżyna, Bzina i miejscowości Kamienna, a pod Szczepanowem wkraczała w powiat iłżecki i przybierała kierunek południowo-wschodni, mijając Marcinków, Wąchock, Wierzbnik oraz Michałów. Za Brodami wchodziła w powiat opatowski i płynęła pod Nietuliskami, Kunowem, Ostrowcem i Denkowem. Za Ćmielowem zwracała się ku północy i biegła pod Rudą Kościelną, a za Borią wracała do powiatu iłżeckiego; ostatni odcinek, za Bałtowem, prowadził na północny wschód, aż do ujścia pod Wolą Pawłowską, gdzie rzeka wpadała do Wisły z lewego brzegu.
Ten sam opis odnotowywał, że od Ostrowca w dół możliwy był spław pojedynczych sztuk drewna, a nad brzegami stały liczne zakłady górnicze. Przy znacznym spadku rzeka miała bystry nurt, a obfitość jej wód określano jako wielką. Długość szacowano na 93 wiorsty, choć inni podnosili tę liczbę do 120. Autor opisu nazwał Kamienną rzeką prawdziwie fabryczną, ponieważ dostarczała siły napędowej licznym zakładom górniczym.
Z prawego brzegu dawny opis wymieniał jeden bezimienny strumień powyżej Bliżyna i dwa poniżej, a ponadto Łączną pod Bzinem, Kaczkę powyżej Marcinkowa, Lubiankę pod Michałowem, Świślinę przy Wielkich Nietuliskach, ciek spod Mnichowa powyżej Ostrowca oraz wody od Wojciechowic i Bidzin w rejonie Ćmielowa.
Po stronie lewej notowano strumień od Ubyszowa pod Bzinem, Szynkarkę pod Szczepanowem, dopływ od Lipia pod Wierzbnikiem, Lubiankę pod Brodami, dwa cieki poniżej Krynek, jeden pod Małachowem Dużym, ciek od Janik poniżej Kunowa, strumień płynący z leśnictwa iłżeckiego pod Denkowem oraz dopływ od Sienna poniżej Bałtowa.
Większa encyklopedia Orgelbranda podawała jeszcze inny zestaw nazw, zapewne dopływów lewobrzeżnych: Wężyk, Kazub, Papielowe sumy, Świnia woda, Kuźnimks i Kamelaka.
Pierwsze zakłady przemysłowe stanęły nad rzeką w XV wieku. Dokument z 1547 roku wspomina kopalnię rudy żelaza w Starachowicach, a schyłek XVI stulecia przyniósł rozwój miejscowego hutnictwa. Za panowania Jana III Sobieskiego zbudowano nad Kamienną wielki piec w Bartowie, a z czasem przybyły kolejne: w Rudzie Bałtowskiej, Ćmielowie, Antoniowie, Aleksandrowie i Stefankowie.
Pierwsza połowa XIX wieku była dla okolicy okresem rozkwitu, który zawdzięczała ona staraniom Stanisława Staszica. Zaprojektował on szereg zakładów metalurgicznych rozmieszczonych wzdłuż rzeki; razem miały one złożyć się na jedno wielkie przedsiębiorstwo, nazwane od Kamiennej. Z jego szacunków wynikało, że spośród 172 kopalni rudy żelaza w Staropolskim Okręgu Przemysłowym 54 leżały nad tą rzeką. Wszystkie te zamierzenia upadły po powstaniu listopadowym.
Na początku XIX wieku rozpoczęto kompleksową kanalizację Kamiennej. Początkowo prace prowadzono według tak zwanego planu staszicowskiego, zakładającego budowę „ciągłego zakładu fabryk żelaznych nad Kamienną”; sama rzeka miała stać się osią Staropolskiego Zagłębia Przemysłowego. Zakłady metalurgiczne miały korzystać z technologicznego transportu wodnego, a energię rzeki zamierzano wykorzystać w pełni. W tym celu powstał szereg obiektów piętrzących: w Bzinie, Rejowie, Parszowie, Mostkach, Marcinkowie, Wąchocku, Starachowicach, Michałowie i Brodach. Przy rozmieszczaniu zakładów wzdłuż Kamiennej uwzględniano technologię produkcji: w górze rzeki stawiano wielkie piece, niżej pudlingarnie, a najniżej walcownie.
Zbiornik w Brodach utworzono w 1841 roku na potrzeby miejscowej pudlingarni. Funkcjonował do 1903 roku, kiedy katastrofalna powódź zniszczyła większość urządzeń wodnych nad Kamienną; odbudowano go w 1964 roku. Istniejący tu wcześniej jaz, nazywany staszicowskim, zrekonstruowano i włączono w skarpę odpowietrzną zapory w Brodach Iłżeckich. Nie pełni on już żadnej funkcji technicznej, stanowi natomiast ozdobę zapory i świadectwo ówczesnej myśli hydrotechnicznej.
Gdy ministrem był książę Lubecki, powstał projekt uczynienia rzeki spławną na odcinku od Brodów do Wisły. Prace ruszyły w 1825 roku: przygotowano kanał z Brodów do Chmielowa i przystąpiono do budowy śluz. Wydarzenia 1831 roku przerwały te prace.
Gdy górnictwo przeszło pod zarząd Banku Polskiego, zestawiono koszty dokończenia inwestycji z jej ewentualnymi korzyściami i postanowiono inaczej: wykopane już kanały wykorzystano na potrzeby nowo zakładanych hut w Starachowicach, Michałowie, Brodach, Nietulisku i Klimkiewiczowie, a materiały przygotowane do budowy śluz zużyto na upusty. Zamiast drogi wodnej powstała szosa fabryczna z Bzina do Zawichostu, przydatna nie tylko fabrykom, lecz także ogółowi mieszkańców.
Dolina rzeki wiąże się ściśle z początkami polskiego przemysłu – to tutaj rozciąga się Staropolski Okręg Przemysłowy. Wyznaczono tu także niebieski szlak turystyczny, który wiedzie śladami zabytków techniki nad Kamienną ze Skarżyska-Kamiennej do Ostrowca Świętokrzyskiego.
Rzeka bywa wykorzystywana także rekreacyjnie: na jej wodach, między innymi w okolicach Bałtowa, uprawia się kajakarstwo. W tej samej okolicy znajduje się przełomowy odcinek wcięty w skały mezozoiczne.
Popularne spływy kajakowe Kamienną zaczynają się w Bałtowie albo niżej, w Czekarzewicach, a kończą w Kolonii Nadwiślańskiej lub wcześniej, w Woli Pawłowskiej; trasę można przedłużyć do Solca nad Wisłą, a także dalej w dół, aż do Janowca i Kazimierza Dolnego. W Bałtowie działa wypożyczalnia kajaków. Organizowane są tam również spływy rzeką na tratwach, którymi kierują flisacy w regionalnych strojach; trasa liczy około czterech kilometrów.
Bałtów, wieś w powiecie ostrowieckim i siedziba gminy o tej samej nazwie, leży w dolinie Kamiennej, około 12 km na północny wschód od Ostrowca Świętokrzyskiego. Rzeka przepływa tu przełomem, a jej dolinę o stromych zboczach obramowują wapienne skałki. Nad Kamienną stoi wpisany do rejestru zabytków młyn wodny z 1910 roku; mieści się w nim obecnie Galeria „Stary Młyn” z pamiątkami i rękodziełem miejscowych artystów. We wsi znajduje się też punkt widokowy na dolinę rzeki.
W Bałtowie odkryto skamieniałe tropy dinozaurów z okresu jurajskiego; ich odkrywcą był polski paleontolog Gerard Gierliński. Jeden z nich, pozostawiony przez drapieżnego allozaura, widnieje na wierzchołku skały zwanej Czarcią Stopką. Według jednej z miejscowych legend diabeł założył się z aniołem, że przeskoczy dolinę Kamiennej jednym susem, i odbił się od skały z taką siłą, że pozostał na niej odcisk jego stopy. Kolejne tropy, w tym roślinożernego stegozaura, można oglądać w lessowym wąwozie zwanym Żydowskim Jarem, niedaleko młyna wodnego. W 2004 roku, po odkryciu tropów, założono w Bałtowie Park Jurajski.
Kamienna uchodzi do Wisły w jej środkowym biegu, w pobliżu Kępy Piotrowińskiej – wsi sołeckiej w gminie Solec nad Wisłą. Dawniej używano też formy Kępa Piotrawińska, nawiązującej do wsi Piotrawin, położonej po przeciwnej stronie Wisły. Miejscowość jest popularna wśród wędkarzy, a do szczególnie chętnie odwiedzanych przez nich miejsc należy samo ujście Kamiennej. W tutejszych rzekach, Wiśle i Kamiennej, najczęściej spotyka się szczupaka, lina, sandacza, bolenia, klenia, brzanę i suma.
Kamienna uchodzi do Wisły.
Opracowano na podstawie artykułu Kamienna (dopływ Wisły) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej; wykorzystano także artykuły: Jezioro Brodzkie, Jezioro Starachowickie, Zalew Wąchocki, Świślina (rzeka), Kamionka (dopływ Kamiennej), Oleśnica (dopływ Kamiennej), Żarnówka (dopływ Kamiennej), Lubianka (dopływ Kamiennej), Wolanka (dopływ Kamiennej), Obszar Chronionego Krajobrazu Doliny Kamiennej, Rezerwat przyrody Skały w Krynkach, Przedgórze Iłżeckie, Pogórze Bałtowskie, Bałtów (województwo świętokrzyskie), Kępa Piotrowińska (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Kamienna