| Długość | 138 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 2007,9 km² |
| Uchodzi do | Wisła |
Za początek rzeki uznaje się zwykle jedno z dwóch miejsc w powiecie szydłowieckim: podmokłe tereny w pobliżu Antoniowa albo okolice wsi Borki. Oba punkty leżą jeszcze w województwie mazowieckim, a Antoniów wskazywany bywa około trzynastu kilometrów na zachód od Szydłowca, na wysokości 361 m n.p.m. Pojawia się też trzecia wersja, wiążąca początek biegu z okolicami Majdanek w północnej części Wyżyny Kielecko-Sandomierskiej.
Wybór źródła przekłada się bezpośrednio na wynik pomiaru długości. Najczęściej powtarzana wartość to 138 km, lecz spotyka się rachunki mieszczące się w przedziale od 127 do 156 km.
Ujście leży przy Kępie Piotrowińskiej w powiecie lipskim, a więc ponownie na Mazowszu. Wysokość tego miejsca podawana jest raz jako 130 m n.p.m., raz jako 127 m n.p.m. Powierzchnia dorzecza wynosi 2007,9 km kwadratowego, bywa też zaokrąglana do dwóch tysięcy.
Przez pierwszych kilka kilometrów koryto biegnie równolegle do Gór Świętokrzyskich. Wkrótce po wypływie rzeka przekracza granicę województwa świętokrzyskiego, w którym mieści się niemal cały jej bieg, i skręca ku południowemu wschodowi, przecinając Wyżynę Kielecką.
Znaczna różnica poziomów między źródłem, położonym około 360 m n.p.m., a ujściem sprawia, że ciek zachowuje pewne cechy rzeki górskiej — mimo nizinnego zakończenia trasy.
Za Wąchockiem woda opuszcza tereny pagórkowate i wchodzi w szeroką dolinę, która przed Starachowicami znów się zwęża. W okolicach Bałtowa nurt wciął się w skały mezozoiczne i wypracował przełom.
Pod Ćmielowem następuje zwrot ku północy, a od Bałtowa rzeka trzyma się kierunku wschodnio-północno-wschodniego. Zanim wpadnie do Wisły, przez blisko dwa kilometry płynie dnem dawnej, kopalnej doliny tej rzeki.
Odcinek doliny od Sołtykowa do Ćmielowa, mierzący 74 km, okazał się wygodną trasą dla transportu. W 1885 roku poprowadzono tędy linię kolejową z Koluszek do Ostrowca, a tory towarzyszą rzece na długich odcinkach jej biegu.
Woda mija kolejno Skarżysko-Kamienną, Wąchock, Starachowice, Ostrowiec Świętokrzyski oraz Ćmielów. Spośród nich Starachowice zaliczane są do miast średniej wielkości, pozostałe zaś do małych; jako największe ośrodki nad rzeką wymienia się Skarżysko-Kamienną, Starachowice i Ostrowiec Świętokrzyski.
Bieg przecina powiaty szydłowiecki, konecki, skarżyski, starachowicki, ostrowiecki, opatowski oraz lipski, rozłożone w dwóch województwach — mazowieckim i świętokrzyskim. Pod względem hydrologicznym rzekę przypisuje się do regionu środkowomałopolskiego.
Z prawego brzegu dochodzą Kuźniczka, Kobylanka, Kamionka, Żarnówka, Lubianka, Świślina, Modła, Szewnianka oraz Przepaść. Lewą stronę reprezentują Bernatka, Oleśnica, Młynówka, Świętojanka, Dunaj i Wolanka.
Największym z dopływów jest Świślina, która wpada z prawej strony w środkowym biegu, w rejonie Kunowa.
Na rzece utworzono cztery zbiorniki. Są to Zalew Bliżyński, Zalew Wąchocki, Jezioro Starachowickie, występujące również pod nazwą Zalew Starachowice-Pasternik, oraz Jezioro Brodzkie, określane także jako Zbiornik Brody Iłżeckie.
W górnym biegu średni przepływ wynosi 1,5 m sześciennego na sekundę. Przy ujściu podaje się 10, a w innym ujęciu 10,2 m sześciennego na sekundę.
W odróżnieniu od Sanu czy Nidy nazwa rzeki nie ma rodowodu celtyckiego. Jej źródłem jest słowiańskie słowo kamień. Zygmunt Gloger wskazywał rok 1228 jako datę pierwszej wzmianki, a Jan Długosz pisał o rzece jako o Kamionnej.
Dawne zapisy bywały bardzo zróżnicowane: Camoni w 1379 roku, Kamienne w 1393, Camyen i Kamienie w 1399 oraz Camyonna w 1437. Na mapie z 1815 roku figuruje forma Kaimienka, a obok podstawowej nazwy funkcjonują warianty Kamionna i Kamiona.
Dziewiętnastowieczny opis wywodził rzekę z dwóch ramion w powiecie koneckim. Jedno, zwane Kamionką, brało początek pod Piekłem, drugie, Zwierzówka, powyżej Kapturowa. Oba płynęły ku południowi i łączyły się pod Mroczkowem, na wschód od Odrowąża — dopiero stamtąd mowa była o Kamiennej.
Dalej woda kierowała się na wschód obok Bliżyna, Bzina i Kamiennej, pod Szczepanowem wchodziła w powiat iłżecki i skręcała na południowy wschód, mijając Marcinków, Wąchock, Wierzbnik oraz Michałów. Za Brodami zaczynał się powiat opatowski z Nietuliskami, Kunowem, Ostrowcem i Denkowem. Za Ćmielowem koryto zwracało się ku północy i biegło pod Rudą Kościelną, a za Borją wracało do powiatu iłżeckiego; ostatni odcinek, za Bałtowem, prowadził na północny wschód, aż do lewobrzeżnego ujścia pod Wolą Pawłowską.
Ten sam opis odnotowywał spław pojedynczych sztuk drewna, możliwy od Ostrowca w dół, oraz liczne zakłady górnicze stojące nad brzegami. Znaczny spadek dawał bystry pęd wody, a jej obfitość określano jako wielką. Długość szacowano na 93 wiorsty, choć inni podnosili tę liczbę do 120. Autor nazwał ciek rzeką prawdziwie fabryczną, ponieważ jego nurt poruszał maszyny kopalń i zakładów.
Z prawego brzegu dawny opis wymieniał jeden bezimienny strumień powyżej Bliżyna i dwa poniżej, Łączną pod Bzinem, Kaczkę powyżej Marcinkowa, Lubiankę pod Michałowem, Świślinę przy Wielkich Nietuliskach, ciek spod Mnichowa powyżej Ostrowca oraz wody od Wojciechowic i Bidzin w rejonie Ćmielowa.
Po stronie lewej notowano strumień od Ubyszowa pod Bzinem, Szynkarkę pod Szczepanowem, dopływ od Lipia pod Wierzbnikiem, Lubiankę pod Brodami, dwa cieki poniżej Krynek, jeden pod Małachowem Dużym, wodę od Janika poniżej Kunowa, strumień płynący z leśnictwa iłżeckiego pod Denkowem oraz dopływ od Sienna poniżej Bałtowa.
Większa encyklopedia Orgelbranda podawała jeszcze inny, trudny dziś do rozszyfrowania zestaw nazw lewobrzeżnych: Wężyk, Kazub, Papielowe sumy, Świnia woda, Kuźnimks i Kamelaka.
Pierwsze zakłady przemysłowe stanęły nad rzeką w XV wieku. Dokument z 1547 roku wspomina kopalnię w Starachowicach, w której wydobywano rudę żelaza, a schyłek XVI stulecia przyniósł rozwój miejscowego hutnictwa. Za panowania Jana III Sobieskiego uruchomiono nad wodą wielki piec w Bartowie, z czasem zaś dołączyły kolejne — w Rudzie Bałtowskiej, Ćmielowie, Antoniowie, Aleksandrowie i Stefankowie.
Pierwsza połowa XIX wieku okazała się dla okolicy okresem rozkwitu, a zawdzięczano go staraniom Stanisława Staszica. Zaprojektował on szereg zakładów metalurgicznych rozmieszczonych wzdłuż rzeki, które miały złożyć się na jedno wielkie przedsiębiorstwo nazwane od Kamiennej. Z jego szacunków wynikało, że spośród 172 kopalni rudy żelaza w Staropolskim Okręgu Przemysłowym aż 54 leżały nad tą właśnie rzeką. Wszystkie te zamierzenia przekreśliło powstanie listopadowe.
Za czasów ministra, księcia Lubeckiego, rozważano uczynienie rzeki spławną na odcinku od Brodów do Wisły. Prace ruszyły w 1825 roku: przygotowano kanał z Brodów do Chmielowa i przystąpiono do stawiania śluz. Wydarzenia roku 1831 przerwały tę budowę.
Gdy górnictwo przeszło pod zarząd Banku Polskiego, zestawiono koszty dokończenia inwestycji ze spodziewanymi z niej korzyściami i zdecydowano inaczej. Wykopane już kanały skierowano do obsługi nowo zakładanych hut w Starachowicach, Michałowie, Brodach, Nietulisku i Klimkiewiczowie, a materiały zgromadzone pod śluzy zużyto na upusty. Zamiast drogi wodnej powstała szosa fabryczna prowadząca z Bzina do Zawichostu, przydatna nie tylko fabrykom, lecz i ogółowi mieszkańców.
Dolina rzeki wiąże się ściśle z początkami polskiego przemysłu — to tutaj rozciąga się Staropolski Okręg Przemysłowy. Pozostałości po nim spina niebieski szlak turystyczny, wiodący śladami zabytków techniki nad Kamienną, ze Skarżyska-Kamiennej do Ostrowca Świętokrzyskiego.
Rzeka bywa wykorzystywana także rekreacyjnie: na jej wodach, między innymi w okolicach Bałtowa, uprawia się kajakarstwo. Tuż obok znajduje się przełomowy odcinek wcięty w mezozoiczne skały, który stanowi najbardziej charakterystyczny fragment całego biegu.
Kamienna uchodzi do rzeki Wisła.
Opracowano na podstawie artykułu Kamienna (dopływ Wisły) w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam gdzie różnią się od cytowanego artykułu — wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Kamienna