| Długość | 145 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 4943 km² |
| Średni przepływ | 27,2 m³/s |
| Uchodzi do | Noteć |
Gwda (niem. Küddow, także Küdde) należy do tych rzek, którym trudno przypisać jeden punkt początkowy. Współczesna hydrografia nie wyróżnia dla niej pojedynczego obszaru źródłowego, a bieg liczy się zwykle od południowego brzegu jeziora Wierzchowo, leżącego w mezoregionie zwanym Doliną Gwdy. Do samego jeziora uchodzą zaledwie dwa nazwane cieki – Strużka i Bielec – i żadnemu z nich nie nadano rangi górnego biegu rzeki.
Do 1945 roku sprawa wyglądała inaczej: za obszar źródliskowy rzeki uchodziła okolica osady Kamienna w gminie Biały Bór. Zakład Hydrografii i Morfologii Koryt Rzecznych IMGW nie podtrzymał jednak tego ustalenia i zaliczył ten teren do zlewni Bielca, ponieważ to Bielec ma większe przepływy.
Niektóre opracowania przesuwają początek rzeki jeszcze wyżej, i to w różnych kierunkach. Według jednego z ujęć Gwda wypływa niedaleko wsi Porost, przy drodze nr 25 na odcinku Bobolice – Biały Bór, przepływa przez jezioro Przybyszewko i dopiero na wysokości Grąbczyna uchodzi do Wierzchowa. Inne ujęcia za jej początek uznają jezioro Studnica, położone na północny wschód od Szczecinka.
Źródło umieszczane przy wsi Porost (niem. Porst) leży w gminie Bobolice, na Pojezierzu Pomorskim; jego wysokość podaje się jako 180 m n.p.m.
Konsekwencją tych rozbieżności są niezgodne dane liczbowe. Obok najczęściej powtarzanej długości 145,1 km spotyka się wartość 140 km, a w skrajnym wypadku nawet 105 km. Powierzchnię dorzecza podaje się jako 4943 km² albo 4947 km². Punkt źródłowy lokalizuje się na wysokości 139,0 m n.p.m., przy współrzędnych 53°51′03″N 16°40′13″E, a ujście – na wysokości około 48 m n.p.m., przy 53°03′18″N 16°43′35″E.
Źródła Strużki leżą na południowy wschód od wsi Porost; struga płynie stamtąd na południowy zachód, do jeziora Przybyszewko. Opuszcza je od zachodu, kieruje się na południe, w stronę osady Grąbczyński Młyn, mija zachodnią część wsi Grąbczyn i uchodzi do północno-zachodniej zatoki jeziora Wierzchowo. Przez te same miejsca – okolice wsi Porost, jezioro Przybyszewko i Grąbczyn – jedno z ujęć prowadzi górny bieg Gwdy. Do 1945 roku struga nosiła niemiecką nazwę Peterkau Bach; polską nazwę Strużka ustalono urzędowo w 1955 roku.
Bielec ma źródło około 1,5 km na południowy zachód od wsi Biała. Płynie na północny zachód, pod Kazimierzem skręca na zachód i przepływa przez tę wieś, a następnie przez Drężno; od wschodu wpada do jeziora Studnica. Wypływa z niego przy zachodnim brzegu, obok osady Orawka, i po około 150 m biegu lądem uchodzi do jeziora Wierzchowo.
Obecne nazewnictwo cieków w zlewni Bielca zestandaryzowano dopiero w 2006 roku. Wcześniej nazwa Bielec odnosiła się do innego cieku: krótkiego strumienia na północny wschód od Drężna, zwanego po niemiecku Biller Bach, dla którego tę polską nazwę ustalono urzędowo w 1955 roku. W tym samym roku odcinek między Białą a Kazimierzem, o niemieckiej nazwie Groß Wittfelder Fliess, otrzymał urzędową nazwę Bielska Struga. Do 1945 roku oba strumienie miały się łączyć ze źródłowym odcinkiem Gwdy, biegnącym od obszaru źródliskowego na północ od Kazimierza, i uchodzić do jeziora Studnica. Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych w publikacji z 2006 roku zastąpiła nazwy dawnej Bielskiej Strugi i dawnego odcinka Gwdy jedną nazwą Bielec, a Zakład Hydrografii i Morfologii Koryt Rzecznych IMGW naniósł tę zmianę na Mapę Podziału Hydrograficznego Polski.
Opuściwszy Wierzchowo, rzeka kieruje się na południe i mija południowy skraj wsi Stare Wierzchowo, po czym wpływa do jeziora Smolęsko. Wypływa z niego przy południowym brzegu i, trzymając ten sam kierunek, przepływa przez zachodnią część wsi Spore. Kolejnym zbiornikiem na jej drodze jest Wielimie: Gwda wpada do jego północno-zachodniej zatoki. Górny bieg wiedzie więc od jeziora do jeziora; rzeka przepływa przez Wierzchowo i Wielimie w sąsiedztwie Szczecinka, a oba zbiorniki dzieli około pięciu kilometrów drogi wzdłuż trasy nr 11.
W pobliżu Gwdy Małej do koryta wraca Dołga – odnoga rzeki, przepływająca m.in. przez Dołgie Jezioro. Nazwa rzeki odcisnęła się zresztą na mapie osadniczej tej okolicy: nad wodą leżą zarówno Gwda Mała, jak i Gwda Wielka. Niżej koryto przecinają droga krajowa nr 20 i tory linii Szczecinek–Miastko–Słupsk, a około 2,5 km dalej na południe – linia Szczecinek–Czarne–Chojnice.
Wierzchowo (niem. Virchowsee) jest jeziorem rynnowym w gminie Szczecinek, w powiecie szczecineckim. Jego maksymalna długość wynosi 5,2 km, a maksymalna szerokość – 2,2 km; powierzchnię zwierciadła wody podaje się, zależnie od źródła, jako 712,5 ha, 731,0 ha lub 732 ha. Lustro wody leży na wysokości 139,0 lub 139,5 m n.p.m., średnia głębokość wynosi 9,6 m, maksymalna – 26,5 m, a objętość – 70 212,5 tys. m³. Linia brzegowa jest urozmaicona, z długimi piaszczystymi plażami.
W Wierzchowie można złowić m.in. węgorza, sieję, sielawę, leszcza, lina i płoć. W pobliżu jeziora znajdują się wsie Wierzchowo i Stare Wierzchowo, użytek ekologiczny „Wielkie Błoto” oraz ośrodek wydobycia gazu ziemnego. Na podstawie badań z 1997 roku wody jeziora zaliczono do II klasy czystości, natomiast badania z 2008 roku pozwoliły zakwalifikować Wierzchowo – zarówno pod względem biologicznym, jak i fizykochemicznym – do III klasy, czyli do umiarkowanego stanu ekologicznego.
Smolęsko (niem. Gr. Schmaunz See) to polodowcowe jezioro rynnowe, również położone w gminie Szczecinek. Zajmuje 37,5 ha; jego maksymalna długość wynosi 1700 m, a maksymalna szerokość – 200 m. Średnia głębokość to 1,8 m, maksymalna – 4 m, objętość – 862 tys. m³, a lustro wody leży na wysokości 138,3 m n.p.m. Od zachodu Smolęsko przylega do jeziora Białego; osada Malechowo leży około 100 m na południe od Smolęska.
Wielimie (niem. Vilmsee) jest jeziorem morenowym w gminie Szczecinek; nad jego brzegami leżą Szczecinek i Gwda Wielka. Powierzchnia zwierciadła wody wynosi, zależnie od źródła, od 1637,5 do 1754,6 ha, a lustro wody leży na wysokości 132,6 lub 132,7 m n.p.m. Średnia głębokość to 2,2 m, maksymalna – 5,5 m, a objętość – 40 129,2 tys. m³. Przez jezioro przepływa Gwda, a wpada do niego również Nizica, zwana Niezdobną, wypływająca z jeziora Trzesiecko, położonego tuż przy Szczecinku. Na podstawie badań z 2003 roku wody Wielimia zaliczono do III klasy czystości.
Jedną z odnóg Wielimie sięga w okolice Szczecinka, ale widok na jego rozległy główny zbiornik przesłania Wyspa Owcza o powierzchni 96,13 ha, największa w Polsce wyspa śródjeziorna; zbiornik ten można podziwiać wyłącznie z okolic wsi Gwda Wielka, oddalonej od miasta o około 10 km. Dawniej jezioro było znacznie większe i głębsze, a jego wody otaczały Szczecinek od północy i północnego zachodu. Pod koniec XVIII wieku, po powtarzających się powodziach i podtopieniach miasta, wywoływanych zwłaszcza wylewami Trzesiecka, mieszkańcy sprowadzili specjalistów z Holandii, aby obniżyć poziom wody w obu jeziorach. W efekcie poziom wody w Wielimiu obniżył się radykalnie, jego południowo-zachodni brzeg stopniowo zamienił się w rozległe trzęsawiska, a Wyspa Owcza się powiększyła; bezpośredni dostęp do jeziora od strony miasta stał się niemożliwy.
W okolicach Lubnicy rzeka przyjmuje Czernicę, swój największy dopływ. Od tego miejsca aż po Lędyczek wyznacza granicę między województwami wielkopolskim i pomorskim; w samym Lędyczku przerzucono nad nią most. Gwda przepływa przez województwa zachodniopomorskie i wielkopolskie, a na odcinku granicznym styka się także z pomorskim. Płynie między Pojezierzem Wałeckim a Pojezierzem Krajeńskim – dwiema częściami Pojezierza Pomorskiego.
Dalej rzeka towarzyszy drogom krajowym nr 22 i nr 11, omija Jastrowie oraz Tarnówkę, przepływa przez Płytnicę, a mniej więcej dziewięć kilometrów dalej wpływa do Piły, największego miasta nad Gwdą. Odcinek między jeziorami a Piłą wiedzie przez rozległe kompleksy leśne. Gwda kończy bieg w Ujściu, gdzie uchodzi do Noteci jako jej prawy dopływ.
Oprócz Piły rzeka przepływa przez gminy Bobolice, Szczecinek, Czarne, Okonek, Jastrowie, Tarnówka, Szydłowo i Ujście. Nad jej brzegiem leży wieś Gwda Wielka w gminie Szczecinek, przy drodze krajowej nr 20. Dalej w dół rzeki, na lewym, wschodnim brzegu, położony jest Lędyczek w gminie Okonek, przez który przebiega droga krajowa nr 22. Wieś ze wszystkich stron otaczają lasy tak zwanej Puszczy nad Gwdą, w większości sosnowe.
Piła leży nad dolnym odcinkiem rzeki, na pograniczu Pojezierza Wałeckiego i Pojezierza Krajeńskiego, około 11 km powyżej ujścia Gwdy do Noteci. Rzeka wyznacza oś miasta i dzieli je na część wschodnią i zachodnią, silnie przy tym meandrując; w południowej części Piły oddziela ją od sołectwa Byszki w sąsiedniej gminie Ujście. W 2011 roku zakończono budowę wewnętrznej obwodnicy miasta; w ramach tej inwestycji powstały m.in. trzy mosty nad Gwdą i jej starorzeczem w północnej części Piły.
W centrum miasta Gwda płynie dwoma ramionami, które obejmują wyspę zwaną Gardoliną lub Gardolinką. Na tej dawniej bagnistej wyspie w latach 1976–1978 urządzono Park na Wyspie o powierzchni około 10 ha; zlikwidowano wówczas jaz młyński i kanał wyrównujący, położone po wschodniej stronie wyspy. W północno-zachodniej części parku znajduje się ogrodzony staw z dwiema wysepkami, zasilany wodą z Gwdy. Z lądem wyspę łączą trzy betonowe kładki.
W granicach miasta Gwdą prowadzi szlak wodny z czterema przystaniami, przygotowanymi do obsługi tramwaju wodnego, łodzi i kajaków. Regularnie kursujący tramwaj wodny jest atrakcją turystyczną, a zarazem środkiem komunikacji miejskiej.
Określenie „Dolina Gwdy” funkcjonuje w dwóch znaczeniach. Pierwsze jest fizycznogeograficzne: tak nazywa się mezoregion wydzielony w obrębie Pojezierza Południowopomorskiego, w którego granicach leżą jezioro Wierzchowo i początkowy odcinek rzeki. Drugie ma charakter formalnoprawny: to nazwa rezerwatu przyrody, który obejmuje fragment rzeki.
Mezoregion Dolina Gwdy, oznaczony numerem 314.68, tworzy środkową część Pojezierza Południowopomorskiego i ma układ południkowy. Na północy styka się z Pojezierzem Drawskim, Pojezierzem Bytowskim oraz Równiną Charzykowską, na wschodzie z Pojezierzem Krajeńskim, na południu z Doliną Środkowej Noteci, a na zachodzie z Pojezierzem Szczecineckim, Równiną Wałecką i Pojezierzem Wałeckim. Leży na pograniczu województw wielkopolskiego, zachodniopomorskiego i pomorskiego. Jest słabo zaludniony: jedynymi miastami w jego granicach są Piła i Jastrowie.
Dolina środkowej i dolnej Gwdy w fazie pomorskiej zlodowacenia północnopolskiego służyła jako droga odpływu wód fluwioglacjalnych lądolodu skandynawskiego. O etapowym rozwoju doliny świadczą wielostopniowe terasy rzeczne. W pobliżu ujścia do Noteci dolina znacznie się rozszerza i w okolicach Piły tworzy kotlinę. W mezoregionie przeważają bory sosnowe; ochroną siedlisk objęto ponadto obszar Kalskich Gór.
Krajobrazowo rzeka zawdzięcza swój charakter trzem elementom: jeziorom, przez które przepływa w górnym biegu, lasom, wśród których płynie dalej na południe, oraz zakolom – meandry są jednym z jej wyróżników.
Rezerwat przyrody Dolina Gwdy jest rezerwatem krajobrazowym położonym w gminie Czarne, w powiecie człuchowskim, w województwie pomorskim. Powołano go rozporządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z 21 grudnia 1998 roku. Zajmuje 424,60 ha, choć akt powołujący podawał 428,20 ha. Jest to rezerwat typu biocenotycznego i fizjocenotycznego, podtypu biocenoz naturalnych i półnaturalnych. Leży na terenie Nadleśnictwa Czarne Człuchowskie, a nadzór nad nim sprawuje Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Gdańsku. Rezerwat nie ma planu ochrony.
Celem ochrony jest zachowanie form rzeźby terenu typowych dla dolin Gwdy i jej dopływu Czernicy – meandrów, teras zalewowych i wąwozów – a także olsu i borów z licznymi starymi drzewami okazałych rozmiarów. Ochroną objęto również swoistą roślinność wodną, leśną i bagienną oraz elementy regionalnej zabudowy związanej z osadnictwem leśnym i ze zniszczonym dziś systemem urządzeń energetycznych, które regulowały przepływ wody przez dolinę. Rezerwat obejmuje także część obszaru wzdłuż biegu Czernicy.
Od zachodu rezerwat graniczy z Obszarem Chronionego Krajobrazu „Pojezierze Wałeckie i Dolina Gwdy”. Obszar ten utworzono uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Pile z 31 maja 1989 roku, potwierdzoną rozporządzeniem wojewody pilskiego z 15 maja 1998 roku. Jego łączna powierzchnia wynosi 93 910 ha, z czego 58 375 ha przypada na województwo wielkopolskie, a 35 535 ha na zachodniopomorskie. Obejmuje tereny mezoregionów Pojezierza Wałeckiego, Doliny Gwdy i Równiny Wałeckiej, a w części wielkopolskiej leży m.in. na terenie miasta Piły oraz gmin Jastrowie, Okonek, Tarnówka i Szydłowo. W jego granicach znajduje się 11 rezerwatów przyrody.
Wykaz dopływów lewych, uporządkowany od źródeł ku ujściu, otwiera Dołga; po niej do Gwdy uchodzą kolejno Czernica, Szczyra, Dobrzynka i Głomia. Z prawej strony zasilają ją Nizica, Czarna, Płytnica, Rurzyca oraz Piława.
W innym wykazie lewych dopływów zamiast Dobrzynki figuruje Debrzynka, a między nią a Głomią wymieniona jest ponadto Pankawa.
Dwa z tych cieków wyróżniają się szczególnie. Czernicy przypisuje się status największego dopływu, a jej ujście wyznacza początek granicznego odcinka rzeki. Płytnica dzieli nazwę z miejscowością, przez którą Gwda przepływa w drodze do Piły. Osobnym przypadkiem jest Dołga, opisywana nie tyle jako samodzielny dopływ, ile jako odnoga samej Gwdy, wracająca do głównego koryta pod Gwdą Małą.
Czernica, lewy dopływ Gwdy, ma 53 km długości i dorzecze o powierzchni 528 km². Płynie w województwie pomorskim: ma źródła we wsi Miłocice na Pojezierzu Bytowskim, na południowy zachód od Miastka, dalej przepływa przez Równinę Charzykowską oraz lasy na granicy z Pojezierzem Krajeńskim i uchodzi do Gwdy poniżej Lubnicy. Nad jej brzegami leżą m.in. Trzebiele, Brzeźnica, Pieniężnica, Dzików i Czarne. Głównymi prawymi dopływami Czernicy są Biała i Gnilec.
Najdłuższym dopływem Gwdy jest prawobrzeżna Piława o długości 82 km, płynąca przez województwa zachodniopomorskie i wielkopolskie. Wypływa z jeziora Komorze na wysokości około 150 m n.p.m., przepływa kolejno przez jeziora Rakowo, Brody, Strzeszyn i Kocie, następnie przez jezioro Pile, największe na swoim biegu, oraz przez jeziora Dołgie i Berlińskie, po czym płynie przez lasy Puszczy Drawskiej i Równinę Wałecką. Do Gwdy uchodzi we wsi Dobrzyca, na wysokości około 65 m n.p.m. Jej głównym dopływem jest prawobrzeżna Dobrzyca z Piławką. Na 43,4 km biegu rzeki, we wsi Starowice, znajduje się mała elektrownia wodna o mocy 82 kW z jazem piętrzącym. Przed II wojną światową Niemcy wybudowali wzdłuż Piławy pas umocnień Wału Pomorskiego. Rzeką prowadzi szlak kajakowy.
Lędyczek leży zarówno nad Gwdą, jak i nad jej lewym dopływem Debrzynką. Przy północnej części wsi do Gwdy wpada Szczyra, a nieopodal, od zachodniego brzegu, uchodzi do niej Czarna. W miejscu, gdzie schodzą się Gwda, Debrzynka, Szczyra, Chrząstowa i Czarna, wytyczono leśną ścieżkę dydaktyczną „Dolina Pięciu Rzek”.
Średni przepływ Gwdy mierzony w Pile wynosi 27 m³/s; podaje się też dokładniejszą wartość 27,2 m³/s. W granicach miasta koryto ma około czterdziestu metrów szerokości, a woda płynie z prędkością rzędu 0,3 m/s.
Dla średniego przepływu Gwdy podawana bywa również wartość 27,9 m³/s. Rzeka należy do dorzecza Odry: jej wody płyną Notecią, Wartą i Odrą do Bałtyku.
W Ujściu dochodzi do sytuacji nietypowej: Noteć, formalnie odbiornik, niesie w tym miejscu mniej wody niż jej dopływ. Dopiero po połączeniu obu rzek średni przepływ sięga 44 m³/s. Środkowy i dolny bieg Gwdy jest przy tym silnie przekształcony: znajduje się na nim kilka zapór i piętrzeń.
Jeszcze w połowie lat siedemdziesiątych XX wieku Gwda uchodziła za jedną z najczystszych rzek w kraju. Kolejne dekady przyniosły wyraźne pogorszenie: do koryta trafiały nieoczyszczone ścieki komunalne, a zakłady przemysłowe zrzucały chemikalia i oleje.
Skalę zjawiska opisała analiza punktowych i obszarowych źródeł zanieczyszczeń w dorzeczu, obejmująca lata hydrologiczne od 1992/93 do 1997/98. Jej wyniki opublikowali w 2003 roku P. Ilnicki, B. Melcer i P. Posiewka w czasopiśmie „Journal of Water and Land Development”.
Ocena stanu wód z 2010 roku, wykonana dla odcinka powyżej wpływu do jeziora Wielimie, wypadła umiarkowanie korzystnie. Elementy hydromorfologiczne zakwalifikowano wówczas do klasy I, natomiast biologiczne i fizykochemiczne – do klasy II.
Na rzece pracuje siedem elektrowni wodnych. Cztery z nich noszą nazwy miejscowości, w których stanęły: „Podgaje” w Podgajach, „Jastrowie” w Jastrowiu, „Ptusza” w Ptuszy oraz „Dobrzyca” w Dobrzycy. Obiekt zbudowany w Tarnówce występuje pod nazwą „Tarnowski Młyn”, elektrownia „Koszyce” działa w pilskiej dzielnicy o tej samej nazwie, a siódma – w Byszkach.
Przy elektrowni „Koszyce” w Pile powstał na Gwdzie sztuczny zalew o powierzchni 46 ha. Znaczenie gospodarcze mezoregion Dolina Gwdy zawdzięcza zbiornikom retencyjnym wybudowanym na rzece.
Z piętrzeniami wiążą się również miejsca, do których odwołują się przepisy wędkarskie: zbiornik Podgaje, zapora w Tarnówce oraz zbiornik między Węgorzewem a Łomczewem.
Na trzech odcinkach rzeki obowiązują szczególne zasady połowu pstrąga. Pierwszy ciągnie się od granicy województwa koszalińskiego do mostu drogowego w Lędyczku, z wyłączeniem zbiornika między Węgorzewem a Łomczewem. Drugi zaczyna się poniżej tego mostu i kończy powyżej zbiornika Podgaje. Trzeci obejmuje wody poniżej zapory w Tarnówce aż po most drogowy w Krępsku.
Dla kajakarzy Gwda jest dostępna niemal na całej długości: wyznaczony szlak wodny biegnie od jeziora Wierzchowo aż do Ujścia.
Na Gwdzie, wypływającej z jeziora Wierzchowo, często organizuje się spływy kajakowe. Lędyczek ma charakter turystyczny, związany m.in. ze spływami kajakowymi; w okolicznych rzekach żyją pstrągi i lipienie.
W XIII wieku w Lędyczku (niem. Landeck) powstał gród obronny strzegący przeprawy przez Gwdę. W 1308 roku osada wraz z Pomorzem Gdańskim przeszła pod władzę Krzyżaków; w XIV wieku zakon wzniósł tu zamek, który w XVIII wieku był już w stanie zaawansowanej ruiny, a dziś nie ma po nim widocznych śladów. Na mocy pokoju toruńskiego z 1466 roku Lędyczek znalazł się w granicach Królestwa Polskiego i przez ponad 300 lat leżał na granicy państwowej wytyczonej na Gwdzie. W 1772 roku, w wyniku I rozbioru Polski, przeszedł pod panowanie Prus.
Piła wyrosła z niewielkiej osady rybackiej nad dolną Gwdą, położonej wśród lasów. Prawdopodobnie w XIV wieku powstała w tym miejscu osada przy tartaku, który eksploatował puszczę. Jedna z najwcześniejszych wzmianek o nazwie Piła, z 1451 roku, dotyczy tamtejszego młyna (molendinum Pila); nazwa wskazuje, że zaczątkiem miasta był młyn wodny napędzający tartak. W 1561 roku nowy właściciel miasta, starosta ujski Stanisław z Górki, nadał Pile przywilej dotyczący rybołówstwa, a lustracja z 1564 roku odnotowała w mieście dziesięciu rybaków, którzy za połów w rzece płacili czynsz w wysokości 15 groszy. W 1720 roku Gwda wylała, a powódź tak bardzo zapiaszczyła 750 morgów gruntów miejskich, że mieszkańców zwolniono z płacenia podatków.
W polskiej publikacji z 1926 roku zebrano kilkanaście zapisów nazwy rzeki. Znalazły się wśród nich formy zaczynające się od K lub Ch – Kudda, Kudowa, Kida, Küddow, Chuda i Chudda – obok wariantów bliskich dzisiejszemu brzmieniu: Gwda, Głda, Gda, Wda, Gwida i Gnida. Osobną grupę tworzą Falin, Walin, Walni oraz Valim. Na mapie wojskowej z 1936 roku przy rzece umieszczono polski egzonim Głda.
Do 1945 roku obowiązywała niemiecka nazwa Küddow, spotykana także w postaci Küdde. Obecną polską nazwę ustalono urzędowo w 1949 roku. Nazwę rzeki wywodzi się od praindoeuropejskiego rdzenia *kueid-, którego znaczenia wiążą się ze świeceniem, jasnością i bielą.
W zapisie fonetycznym nazwa rzeki ma postać [ɡvda]. Niemieckie nazwy mają także jeziora na jej biegu: Wierzchowo to Virchowsee, Smolęsko – Gr. Schmaunz See, a Wielimie – Vilmsee (także Vilm-See). Na polskiej mapie wojskowej z 1936 roku przy oznaczeniu Wielimia podano polski egzonim Wielim, a obecną nazwę jeziora wprowadzono urzędowo rozporządzeniem z 1949 roku w miejsce dotychczasowej nazwy niemieckiej. Niemiecka nazwa wsi Gwda Wielka to Gross Küdde.
Niemieckie nazwy mają również dopływy: Czernica – Zahne, Szczyra – Zier, Debrzynka – Dobrinka, Głomia – Glumia, Czarna – Zarne, Płytnica – Plietnitz, Rurzyca – Rohza, a Piława – Pilow. Dołgę na niemieckiej mapie z 1893 roku oznaczono nazwą Dolgen Fluß, a na mapie z 1936 roku – niemiecką nazwą Lüthofbach. Obecne nazwy Czernicy, Dołgi i Piławy ustalono urzędowo w 1949 roku; na polskiej mapie wojskowej z 1936 roku Piławę oznaczono egzonimem Piła.
Po niemiecku Szczecinek to Neustettin, Piła – Schneidemühl (nazwa stosowana od 1772 roku), Ujście – Usch, Bobolice – Bublitz, Czarne – Hammerstein, Okonek – Ratzebuhr, Jastrowie – Jastrow, Tarnówka – Tarnowke, a Szydłowo – Groß Wittenberg.
Gwda uchodzi do Noteci.
Opracowano na podstawie artykułu Gwda w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej; wykorzystano także artykuły: Strużka (dopływ Gwdy), Bielec (dopływ Gwdy), Wierzchowo (jezioro), Smolęsko, Wielimie, Gwda Wielka, Lędyczek, Piła (miasto), Park na Wyspie w Pile, Dolina Gwdy, Rezerwat przyrody Dolina Gwdy, Obszar Chronionego Krajobrazu Pojezierze Wałeckie i Dolina Gwdy, Czernica (dopływ Gwdy), Piława (dopływ Gwdy), Dołga (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Gwda