| Długość | 251,6 km |
|---|---|
| Uchodzi do | Odra |
Bieg tej rzeki rozkłada się na trzy państwa. Początek bierze w czeskim kraju libereckim, po stronie niemieckiej towarzyszy jej najpierw Saksonia, potem Brandenburgia, po polskiej – najpierw województwo dolnośląskie, dalej lubuskie. Kierunek pozostaje przy tym niemal niezmiennie północny: z Gór Izerskich, wschodnim skrajem Łużyc Górnych i Dolnych, aż do lewego brzegu Odry.
Nazw ma tyle, ile języków spotyka po drodze: czeską Lužická Nisa, niemiecką Lausitzer Neiße, górnołużycką Łužiska Nysa i dolnołużycką Łužyska Nysa. Dawniej używano też określenia Görlitzer Neiße, które ukraińska edycja odnotowuje jako formę historyczną. Czesi obok wersji Lužická posługują się nazwą Lučanská Nisa, natomiast warianty Jablonecká i Zhořelecká uchodzą tam za niepoprawne. W Niemczech, gdzie rzeka kojarzy się przede wszystkim z granicą, mówi się o niej zwykle po prostu Neiße.
Przydomek „łużycka” – albo „zachodnia”, jak w piśmiennictwie angielskim – pełni funkcję rozróżniającą. Nysa Kłodzka (Glatzer Neiße) i Nysa Szalona (Wütende Neiße, Jauersche Neiße) noszą bowiem to samo imię podstawowe. Z całej trójki ta łużycka jest najdłuższa i prowadzi najwięcej wody, a jej określnik pochodzi od krainy historycznej, którą przecina.
Polska wersja lokalizuje źródła na wysokości około 635 m n.p.m., na styku miejscowości Nová Ves nad Nisou i Smržovka, w południowej partii Gór Izerskich; tak samo opisuje to edycja czeska, wskazując granicę katastrów obu wsi. Niemiecki infoboks podaje jednak inną liczbę – 655 m – przy tej samej miejscowości źródłowej. Rosyjski opis dorzuca szczegół topograficzny: początek rzeki wypada u północnego podnóża Černej studnice, na północny wschód od Jablonca.
Niemiecka edycja rozkłada te początki na cztery odrębne cieki źródłowe. Lučanská Nisa, po niemiecku Wiesentaler Neiße, wypływa właśnie spod Černej studnice (Schwarzbrunnkoppe) i przepływa przez Lučany nad Nisou. Novoveský potok, znany jako Gablonzer Neiße lub Neudorfer Bach, wpada do głównego koryta już w obrębie Jablonca. Trzeci z nich, Bílá Nisa – używana jest też nazwa Rýnovická Nisa – prowadzi wodę przez Bedřichov i Janov nad Nisou, a łączy się z Nysą poniżej Jablonca.
Czwarty potok, Černá Nisa, został spiętrzony na północ od Bedřichova w tamtejszej zaporze. Poniżej zbiornika płynie przez Kateřinki i uchodzi do Nysy dopiero w Stráž nad Nisou, kilkanaście kilometrów dalej niż pozostałe cieki źródłowe.
Na terytorium Czech rzeka mija kolejno Lučany nad Nisou, Jablonec nad Nysą, Vratislavice, Liberec, Chrastavę i Hrádek nad Nisou. Spośród tych ośrodków niemiecki infoboks za duże miasto uznaje wyłącznie Liberec, Jablonec zalicza natomiast do miast średniej wielkości, obok Żytawy, Görlitz i Zgorzelca.
Granicę niemiecką Nysa osiąga pod Hartau, na wysokości 234 m n.p.m. Przepływ średni mierzony na styku czesko-niemieckim wynosi w tym miejscu 5,4 m³/s – czyli mniej niż jedną szóstą tego, co rzeka niesie u ujścia.
Same wymiary czeskiego odcinka źródła podają rozmaicie. Polska edycja liczy 53,8 km, czeska i rosyjska po 54–55 km, niemiecka najdokładniej: 55,1 km. Jeszcze większa rozbieżność dotyczy zlewni górnego biegu: wersje polska i niemiecka zgodnie wskazują 375,3 km², rosyjska 360,5 km², natomiast czeska przypisuje Czechom aż 791 km². Ta ostatnia rozdziela zresztą całą zlewnię między trzy kraje w sposób, który nie sumuje się do deklarowanej przez nią powierzchni całkowitej: 791 km² w Czechach, 842 km² w Niemczech i 2237 km² w Polsce daje mniej niż podane tam 4297 km².
Zanim rzeka stanie się granicą polsko-niemiecką, przez mniej więcej kilometr rozdziela Niemcy i Czechy – aż do trójstyku granic położonego na południe od Żytawy. Dalej zaczyna się długi odcinek, na którym lewy brzeg należy do Saksonii, a prawy do powiatu zgorzeleckiego w województwie dolnośląskim. Niemiecka wersja wycenia go na 124 km, rosyjska na 125 km biegu wzdłuż Saksonii.
Górny bieg rzeki wypada w obrębie Żytawskiego Zagłębia Węglowego, którego wschodnią część stanowi Turoszowskie Zagłębie Węgla Brunatnego. Na prawym brzegu, na zachód od Bogatyni, eksploatowana jest odkrywka Turów. Sama Bogatynia figuruje w edycjach angielskiej, czeskiej i ukraińskiej wśród miejscowości leżących nad rzeką.
Poniżej Nysa przecina Görlitz i Zgorzelec, mija Ostritz, Rothenburg na Łużycach Górnych oraz Pieńsk. W Sobolicach – dawniej Zoblitz – na prawym brzegu zaczyna się województwo lubuskie. Krajobraz zmienia się wtedy na leśny: rzeka wchodzi w obszar Borów Dolnośląskich i tereny wschodnich Łużyc.
W okolicach Bad Muskau, czyli Mużakowa, i leżącej naprzeciw Łęknicy koryto wchodzi w obręb parku założonego przez księcia Pücklera. Angielska edycja przypomina, że Park Mużakowski figuruje na liście światowego dziedzictwa UNESCO – rzeka przepływa więc przez jego środek, dzieląc go między dwa państwa.
Z tym samym arystokratą wiąże się osobliwa historia wsi Köbeln. Hermann von Pückler-Muskau kazał ją w XIX wieku przenieść z prawego brzegu na lewy, porządkując widok w swoim założeniu parkowym. Poniżej tej miejscowości Nysa opuszcza Łużyce Górne i od tego miejsca na niemieckim brzegu graniczy już z Brandenburgią.
Dolny bieg prowadzi obok dolnołużyckich miast Forst i pary Guben–Gubin. Angielska wersja wiąże powstanie Gubina bezpośrednio z rzeką: port rzemieślniczy i handlowy założono tu w XIII wieku właśnie ze względu na Nysę.
Koniec biegu wypada mniej więcej 15 km przed Eisenhüttenstadt, na 542,40 kilometrze Odry, na północ od Kosarzyna – wsi noszącej niegdyś nazwę Kuschern – i naprzeciw niemieckiego Ratzdorfu. Ile wody rzeka tam oddaje, źródła szacują podobnie, choć nie identycznie: polska edycja podaje 31 m³/s jako średni roczny przepływ w przekroju ujściowym, niemiecka około 32 m³/s, rosyjska mniej więcej 30 m³/s.
Ostatnie 410 metrów przed Odrą ma zresztą własny status prawny. Ten krótki fragment zaliczono w Niemczech do pozostałych śródlądowych dróg wodnych federacji, a nadzór nad nim sprawuje urząd żeglugowy w Eberswalde. Niezależnie od tego 14,2 km rzeki figuruje jako krajowa droga wodna.
Trudno wskazać jedną długość rzeki. Polska edycja uczciwie zaznacza, że w zależności od publikacji jest to od 251,6 do 254,6 km. Niemiecka trzyma się 254 km, angielska, czeska i ukraińska zgodnie 252 km, a rosyjska wybija się z 256 km.
Podobnie wygląda sprawa zlewni. Polska wersja znowu podaje widełki – od 4297 do 4403 km² – i przy odcinku granicznym trzyma się dolnej wartości, przypisując Polsce 2196 km². Niemiecki infoboks i tekst angielski wskazują 4403 km², przy czym po polskiej stronie miałoby leżeć 2201 km². Czeska edycja obstaje przy 4297 km² i polskim udziale 2237 km², rosyjska zaokrągla całość do 4200 km².
Także długość granicy na rzece bywa liczona różnie: 197,8 km według wersji polskiej, 197 km według angielskiej i 198 km według ukraińskiej.
Pierwszy zapis nazwy pochodzi z 1241 roku. Niemiecka edycja przytacza go w formie Niza, czeska jako Nizzam i wskazuje konkretny dokument: był to akt króla Wacława I, wytyczający granicę Czech wobec Łużyc Górnych.
Czeskie piśmiennictwo uznaje pochodzenie tej nazwy za nierozstrzygnięte. Słowianie mieli ją prawdopodobnie przejąć od Celtów, choć jeszcze starszej metryki nie da się wykluczyć. Od słowiańskiego rdzenia niz-, w znaczeniu „niska rzeka”, wyprowadzali ją między innymi František Palacký, żytawski historyk Johan Benedikt Carpzov, topograf Jaroslav Schaller oraz Franz Töpfer. Liberecki badacz Anton Ressel szukał natomiast związku ze starosłowiańskim nik- – „ukośny, stromy” – albo z nazwą niemieckiej miejscowości Niesky.
Zupełnie inaczej rzecz przedstawia edycja niemiecka. Wedle niej punktem wyjścia była praindoeuropejska forma *Neidsā, która po germańskiej przesuwce dała *Nīsa, a od Germanów przejęli ją osadnicy słowiańscy jako Niza czy Nizza. Rdzeń czasownikowy *neid- znaczy „płynąć”, więc pierwotny sens nazwy mógłby brzmieć: woda o wyraźnym nurcie.
Polska tradycja badawcza zalicza tę nazwę do substratowych – nowi mieszkańcy mieli ją odziedziczyć po wcześniejszych osadnikach, którzy potem wyginęli lub wymarli. Sama polska forma ustaliła się dopiero po wojnie: początkowo pisano Nissa, a obowiązujące dziś brzmienie Nysa Łużycka wprowadziło urzędowe zarządzenie z 1951 roku.
Przebieg granicy na rzece jest następstwem drugiej wojny światowej. Angielska edycja wiąże go z postanowieniami poczdamskimi z 1945 roku i linią Odra–Nysa, wskazując zarazem konsekwencję demograficzną: ludność niemiecka mieszkająca na wschód od rzeki została wysiedlona do Niemiec.
Polska wersja precyzuje wymiar prawny: 197,8 km biegu wyznacza granicę polsko-niemiecką od 1945 roku, a potwierdzenia przyniosły kolejno lata 1950, 1970 i 1991. Codzienna przenikalność tej linii zmieniła się jednak dopiero po 2004 roku, kiedy Polska przystąpiła do układu z Schengen – niemiecka edycja odnosi się do tej daty przy okazji opisu mostów, a przy sportach wodnych przywołuje przystąpienie Polski do Unii Europejskiej.
Przeprawy przez Nysę to osobny rozdział historii tej granicy. Ponad 90 procent istniejących mostów wysadził pod koniec wojny wycofujący się Wehrmacht, żeby opóźnić marsz Armii Czerwonej. Angielskie zestawienie mówi o około 80 obiektach w 1940 roku i o niemal całkowitym ich zniszczeniu w 1945; na rok 2025 podaje około 30 mostów drogowych i kolejowych oraz mniej więcej 10 kładek dla pieszych. NRD odbudowywała je w zasadzie w minimalnym stopniu, a i po 2004 roku wiele przepraw pozostaje zamkniętych, choćby z braku pieniędzy na remonty. Pomysł budowy mostu w samym punkcie trójstyku wciąż czeka na realizację.
Najgęstszy węzeł przepraw wypada w Görlitz i Zgorzelcu, gdzie 7 maja 1945 roku wysadzono niemal wszystko naraz. Most miejski odbudowano wprawdzie od razu, ale ruch samochodowy wpuszczono nań dopiero 1 października 1958 roku. Wiadukt kolejowy na trasie z Wrocławia Świebodzkiego do Zgorzelca odtworzono w latach pięćdziesiątych, a pociągi wróciły na niego 22 maja 1957 roku. Most Staromiejski, dziś kładka dla pieszych, doczekał się odbudowy dopiero 20 października 2004 roku. Autostradowa przeprawa A4 pod Ludwigsdorfem powstała w sierpniu 1996 roku.
Poza Görlitz odbudowa rozciągnęła się na dziesięciolecia. Most między Hagenwerder a Radomierzycami otwarto ponownie 6 listopada 2003 roku, kładkę pod Deschką 1 lipca 2007, przejście dla pieszych między Zelz a Siedlcem 5 września 2008, a most drogowy pod Coschen 3 listopada 2014. W Żytawie przeprawa w ciągu drogi B 178 do Sieniawki i Kopaczowa ruszyła 1 czerwca 2013 roku, a stojący nieopodal trójstyku Himmelsbrücke rozebrano w październiku tego samego roku. Nowy most między Podrosche a Przewozem stoi od 1994 roku, obwodnicowa przeprawa przy Sagarze i Łęknicy powstała pod koniec 2011 roku, w parku mużakowskim odtworzono Most Podwójny w 2003 roku i Most Angielski w październiku 2011. Autostradowy most A 15, wysadzony w 1945 roku i w połowie odbudowany w 1975, zastąpiono całkiem nową konstrukcją 21 września 1998 roku.
Część obiektów zmieniła funkcję. Kładkę między nadnyskimi tarasami Guben a wyspą teatralną w Gubinie oddano do użytku w 2008 roku. Most kolejowy linii z Weißwasser przez Bad Muskau do Lubska zamknięto 1 stycznia 2001 roku, a od 2015 roku służy pieszym i rowerzystom. Tam, gdzie mostu zabrakło, pojawiła się przeprawa doraźna: między Kulturinsel Einsiedel a Bielawą Dolną od 2 maja 2008 roku kursuje samoobsługowa łódź dla wędrowców i rowerzystów.
Polska edycja wymienia jako główne dopływy Miedziankę, Witkę, Czerwoną Wodę, Jędrzychowicki Potok, Skrodę, Lubszę, Mandau, Pließnitz i Eckartsbach – bez rozdzielania ich na brzegi.
Czeska wersja porządkuje je dokładniej. Z prawej strony przyjmują Nysę: Bílá Nisa, Harcovský potok, Černá Nisa, Jeřice, Smědá – czyli Witka – Václavický potok, Oldřichovský potok, Červená voda, znana po polsku jako Czerwona Woda, oraz Lubsza. Z lewej dochodzą Novoveský potok, Vydří potok, Pivovarský potok, Hraniční potok i Mandava, występująca w polskim wykazie jako Mandau.
Pozostałe edycje ograniczają się do wyboru. Niemiecki infoboks po prawej stronie wylicza Bílą Nisę, Harcovský potok, Černą Nisę i Jeřice, a angielska wersja poprzestaje na dwóch nazwach: Lubszy z prawego brzegu i Mandau z lewego.
Żeglowny jest tylko sam koniec rzeki. Polska klasyfikacja śródlądowych dróg wodnych, ustalona rozporządzeniem Rady Ministrów w 2002 roku, obejmuje klasą Ia piętnastokilometrowy odcinek od Gubina do ujścia; rosyjska edycja zgodnie z tym stwierdza, że statki mogą pływać od Gubina w dół. Po stronie niemieckiej jako droga wodna kraju związkowego figuruje 14,2 km biegu.
Same przepisy dla łodzi silnikowych bywają w źródłach sprzeczne. Niemiecki infoboks dopuszcza swobodny ruch jednostek bez napędu mechanicznego, a łodzie z silnikiem – do Guben, ale wyłącznie za zezwoleniem. Tekst tej samej edycji podaje natomiast, że pływanie motorówkami jest zabronione na całej długości rzeki. Zgodne są oba fragmenty co do tego, że od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej sporty wodne nie podlegają tu szczególnym ograniczeniom, tak jak i na Odrze; nurt bywa przy tym stosunkowo szybki, a miejscami występują odcinki o charakterze górskim.
Energetyczne wykorzystanie rzeki wiąże się z jazami i elektrowniami. Polska edycja wymienia siłownie w Sobolicach, Przysiece, Zasiekach i Gubinie. W spisie mostów wraca też jaz elektrowni w Hirschfelde, przy którym stała dawna przeprawa, a w samym Görlitz na wysokości Górnego Młyna działa stopień piętrzący. Osobnym obiektem tego rodzaju jest zapora na Černej Nisie powyżej Bedřichova, w czeskiej części zlewni.
Ulewne deszcze 7 i 8 sierpnia 2010 roku wywołały w dorzeczu Nysy powódź o katastrofalnych skutkach i ogromnych stratach. Stany wody na samej rzece oraz na jej górnych dopływach przekroczyły wtedy dotychczasowe absolutne maksima, i to znacznie.
Kluczowy epizod rozegrał się na Witce, po czesku Smědej. Groźne odpływy po stronie czeskiej, wzmocnione dopływem ze zbiorników po stronie polskiej, doprowadziły 7 sierpnia do przerwania ziemnej zapory zbiornika w Niedowie, co podniosło poziom Nysy. Skutki tego przerwania zostały jednak w dużej mierze złagodzone: fala wytraciła energię w dolinie Witki poniżej zbiornika, a wielkie masy wody przyjęło jezioro Berzdorfer See, powstałe po niemieckiej stronie w zalanej odkrywce węgla.
Nie znaczy to, że powódź przeszła łagodnie. Rosyjski opis podkreśla, że była wyjątkowo groźna, a miasta w górnej części dorzecza i w dolinie rzeki ucierpiały niezależnie od awarii zapory. Ślady zostały także w wykazie przepraw: fala zerwała 7 sierpnia kładkę w dzielnicy Rosenthal, prowadzącą do dawnego Rohnau, dziś Trzcińca, a kładka na Lusatiawegu w Żytawie, otwarta ponownie 21 grudnia 2007 roku, została w sierpniu 2010 roku znowu zamknięta.
Nysa Łużycka uchodzi do rzeki Odra.
Opracowano na podstawie artykułu Nysa Łużycka w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam gdzie różnią się od cytowanego artykułu — wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Nysa Łużycka