| Długość | 251,6 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 4297 km² |
| Średni przepływ | 31 m³/s (przy ujściu) |
| Uchodzi do | Odry |
Bieg rzeki obejmuje trzy państwa. Nysa bierze początek w czeskim kraju libereckim; po stronie niemieckiej towarzyszy jej najpierw Saksonia, potem Brandenburgia, a po polskiej – najpierw województwo dolnośląskie, dalej lubuskie. Płynie przy tym na północ: z Gór Izerskich przez wschodnią część Łużyc Górnych i Dolnych aż do lewego brzegu Odry.
W Czechach nad rzeką leżą powiaty Jablonec nad Nysą i Liberec, w Niemczech – powiaty Görlitz, Spree-Neiße i Oder-Spree, a w Polsce – powiaty zgorzelecki, żarski, krośnieński i słubicki. W niemieckiej numeracji wód Nysa ma kod 674, a w czeskiej – numer hydrologiczny 2-04-07-001.
Rzeka ma nazwy w kilku językach: po czesku nazywa się Lužická Nisa, po niemiecku Lausitzer Neiße, po górnołużycku Łužiska Nysa, a po dolnołużycku Łužyska Nysa. Dawniej używano też określenia Görlitzer Neiße. Inną używaną nazwą rzeki jest Lučanská Nisa, natomiast nazw Jablonecká Nisa i Zhořelecká Nisa nie uważa się za poprawne. Ze względu na jej związek z Niemcami często nazywa się ją po prostu Neiße.
Przymiotnik „łużycka” – w angielszczyźnie także „zachodnia” – pełni funkcję rozróżniającą. Nysa Kłodzka (Glatzer Neiße) i Nysa Szalona (Wütende Neiße, Jauersche Neiße) noszą bowiem tę samą nazwę podstawową. Z całej trójki Nysa Łużycka jest najdłuższa i prowadzi najwięcej wody, a jej określnik pochodzi od krainy historycznej, którą przecina.
Źródła rzeki leżą w południowej części Gór Izerskich, na wysokości około 635 m n.p.m., na granicy katastrów miejscowości Nová Ves nad Nisou i Smržovka. Według innych danych źródło w miejscowości Nová Ves nad Nisou znajduje się na wysokości 655 m. Początek rzeki wypada przy tym u północnego podnóża Černej studnice, na północny wschód od Jablonca.
Rzeka powstaje z czterech cieków źródłowych. Lučanská Nisa, po niemiecku Wiesentaler Neiße, wypływa właśnie spod Černej studnice (Schwarzbrunnkoppe) i płynie przez Lučany nad Nisou. Novoveský potok, po niemiecku Gablonzer Neiße lub Neudorfer Bach, uchodzi do głównego koryta już w obrębie Jablonca. Trzeci z cieków, Bílá Nisa (zwana też Rýnovická Nisa), płynie przez Bedřichov i Janov nad Nisou, a z Nysą łączy się poniżej Jablonca.
Czwarty potok, Černá Nisa, jest spiętrzony na północ od Bedřichova w tamtejszym zbiorniku zaporowym; poniżej zbiornika płynie przez Kateřinky i uchodzi do Nysy w miejscowości Stráž nad Nisou.
Na terytorium Czech rzeka mija kolejno Lučany nad Nisou, Jablonec nad Nysą, Vratislavice, Liberec, Chrastavę i Hrádek nad Nisou. Spośród tych ośrodków do dużych miast zalicza się jedynie Liberec; Jablonec należy natomiast – podobnie jak Żytawa, Görlitz i Zgorzelec – do miast średniej wielkości.
Miejscowości w czeskiej części zlewni mają także nazwy niemieckie: Jablonec nad Nysą to Gablonz, Liberec – Reichenberg, Lučany nad Nisou – Wiesental, Bedřichov – Friedrichswald, Janov nad Nisou – Johannesberg, Kateřinky – Katharinberg, a Stráž nad Nisou – Alt Habendorf. Rzeka płynie zachodnim obrzeżem Sudetów, a poniżej Görlitz – przez równinę.
Granicę niemiecką Nysa osiąga pod Hartau, na wysokości 234 m n.p.m. Średni przepływ na granicy czesko-niemieckiej wynosi 5,4 m³/s.
Wymiary czeskiego odcinka podaje się rozmaicie. Jego długość określa się na 53,8 km, 54 km, 55 km albo 55,1 km, a zlewnię górnego biegu – zgodnie w dwóch opracowaniach – na 375,3 km², w dwóch innych zaś na 360,5 km². Czeską część całego dorzecza jedno z opracowań określa na 791 km². Opracowanie, które ją podaje, dzieli jednak całą zlewnię między trzy kraje w sposób, który nie sumuje się do podanej w nim powierzchni całkowitej: 791 km² w Czechach, 842 km² w Niemczech i 2237 km² w Polsce to łącznie mniej niż 4297 km².
Zanim rzeka stanie się granicą polsko-niemiecką, przez mniej więcej kilometr rozdziela Niemcy i Czechy – aż do trójstyku granic położonego na południe od Żytawy. Dalej zaczyna się długi odcinek, na którym lewy brzeg należy do Saksonii, a prawy do powiatu zgorzeleckiego w województwie dolnośląskim; jego długość podaje się jako 124 albo 125 km.
Sam trójstyk, po niemiecku Dreieckmark lub Dreiländereck, leży na Nysie między Hrádkiem nad Nisou, Żytawą a wsią Kopaczów, w miejscu, gdzie do rzeki wpada Oldřichovský potok. Nysa wyznacza tu granicę czesko-niemiecką i niemiecko-polską, a ten potok – czesko-polską. W tym punkcie, oznaczonym znakiem granicznym nr 1P i położonym na południe od Porajowa, zaczyna się granica polsko-niemiecka; dalej biegnie ona wzdłuż Nysy, pozostawiając po polskiej stronie tak zwany worek żytawski (inaczej turoszowski).
W górnym biegu rzeki leży Żytawskie Zagłębie Węglowe, którego wschodnią część stanowi Turoszowskie Zagłębie Węgla Brunatnego. Na prawym brzegu, na zachód od Bogatyni, eksploatowana jest odkrywka Turów. Samą Bogatynię wymienia się wśród miejscowości leżących nad rzeką.
Niżej Nysa płynie obok Ostritz, przecina Görlitz i Zgorzelec, a dalej mija Pieńsk oraz Rothenburg na Łużycach Górnych. W Sobolicach (niem. Zoblitz) na prawym brzegu zaczyna się województwo lubuskie. Następnie rzeka przepływa przez obszar Borów Dolnośląskich i tereny wschodnich Łużyc.
W Hirschfelde, dzielnicy Żytawy, tuż przy granicy z Polską stoi dawna elektrownia Hirschfelde – najstarsza z wielkich elektrowni Saksonii, dziś zabytek przemysłowy. O jej budowie postanowiono w 1909 roku; prąd wytwarzała bez przerwy od 1911 do 1992 roku, a jej maksymalna moc zainstalowana wynosiła 330 MW. W NRD zakład nosił nazwę Kraftwerk Friedensgrenze i do 1982 roku spalał węgiel z pobliskiej odkrywki Turów, należącej od 1945 roku do Polski.
Gdy Polska wstrzymała dostawy węgla, elektrownia przeszła na paliwo z odkrywek Olbersdorf i Berzdorf. Strona polska odmówiła też przyjmowania popiołu, który dotąd odsyłano z powrotem do Polski, dlatego około trzech kilometrów od zakładu, tuż przy Wittgendorfie, urządzono składowisko, na które rurociągami tłoczono popiół zmieszany z wodą; odcieki z niego odprowadzano do Nysy. Most popiołowy (Aschebrücke), który łączył elektrownię z odkrywką Turów, rozebrano w 2009 roku, a dawny most Gießmannsdorfer Brücke przy jazie elektrowni – we wrześniu 2013 roku. Z kładki nad samym jazem nie można korzystać, ponieważ znajduje się na terenie prywatnym. Spośród obiektów zakładu zachował się m.in. jaz Gießmannsdorfer Wehr.
Na południe od centrum Ostritz, w dzielnicy Marienthal, tuż nad lewym brzegiem Nysy stoi opactwo cysterek St. Marienthal, założone przed 1234 rokiem. Jest to najstarszy żeński klasztor tego zakonu w Niemczech, który istnieje nieprzerwanie od założenia. Görlitz leży stąd około 20 km na północ. Do zespołu klasztornego należą, obok kościoła i zabudowań konwentu, m.in. piekarnia, tartak, browar i dawny młyn.
U schyłku drugiej wojny światowej zakonnice odmówiły opuszczenia klasztoru, co uchroniło jego budynki przed wysadzeniem przez SS; zniszczono jedynie most na Nysie. Wskutek nowego wytyczenia granicy po 1945 roku opactwo straciło rozległe dobra na obszarach, które przypadły Polsce. Wśród przepraw w Ostritz wysadzonych w 1945 roku były most przy jazie tartaku w klasztorze St. Marienthal oraz most przy Neißeweg między klasztorem a Rusdorf, dziś Posadą; planowana jest odbudowa tego drugiego. Dawny most Blumberger Brücke łączył Ostritz z Bratkowem, niegdyś Blumberg, a wysadzony w 1945 roku most do dworca kolejowego Ostritz, położonego po polskiej stronie w Krzewinie Zgorzeleckiej, odbudowano dla pieszych i rowerzystów.
W okolicach Bad Muskau, czyli Mużakowa, i leżącej naprzeciw Łęknicy koryto wchodzi w obręb parku założonego przez księcia Pücklera. Park Mużakowski figuruje na liście światowego dziedzictwa UNESCO, a rzeka przepływa przez niego, dzieląc go między dwa państwa.
Park ma powierzchnię 728 ha i leży po obu stronach Nysy: 522 ha przypada na Polskę, gdzie przylega do Łęknicy, a 206 ha na Niemcy – tu, na zachodnim brzegu, przy Mużakowie, znajduje się jego centralna część z zabudową rezydencjonalną. Hermann von Pückler-Muskau, który odziedziczył posiadłość w 1811 roku, zaczął zakładać park w 1815 roku; do 1845 roku ukształtowano teren, zbudowano mosty przez rzekę i posadzono tysiące drzew i krzewów, a całość wkomponowano w naturalną dolinę Nysy. Na listę światowego dziedzictwa UNESCO park wpisano 2 lipca 2004 roku; wcześniej, 1 maja 2004 roku, polską część uznano za pomnik historii. Założenie znajduje się w Geoparku Łuk Mużakowa, pierwszym polskim geoparku w Światowej Sieci Geoparków, oraz w Parku Krajobrazowym Łuk Mużakowa.
Z tym samym arystokratą wiąże się historia wsi Köbeln: w XIX wieku książę kazał ją przenieść z prawego brzegu rzeki na lewy. Poniżej tej miejscowości Nysa opuszcza Łużyce Górne i od tego miejsca po stronie niemieckiej towarzyszy jej już Brandenburgia.
Dalej rzeka mija miasta Dolnych Łużyc: Forst oraz parę Guben–Gubin. Nysa była jednym z powodów, dla których w XIII wieku założono Gubin jako port oraz ośrodek rzemiosła i handlu.
Nysa uchodzi do Odry na 542,40 km biegu tej rzeki, mniej więcej 15 km przed Eisenhüttenstadt, na północ od Kosarzyna (niem. Kuschern) i w pobliżu niemieckiego Ratzdorfu. Średni roczny przepływ w przekroju ujściowym określa się na 31 m³/s, podaje się jednak także wartości około 32 m³/s i mniej więcej 30 m³/s.
Po niemieckiej stronie ujście leży w Neißemünde-Ratzdorf w Brandenburgii, kilkanaście kilometrów na północ od Gubina i Guben. Od tego miejsca granica polsko-niemiecka biegnie nurtem Odry – przez około 200 km, aż w okolice Gryfina.
Ostatnie 410 metrów przed Odrą ma własny status prawny: w Niemczech zaliczono ten krótki odcinek do tak zwanych pozostałych śródlądowych dróg wodnych federacji, a właściwy dla niego jest urząd dróg wodnych i żeglugi w Eberswalde. Niezależnie od tego 14,2 km rzeki figuruje jako droga wodna kraju związkowego.
Trudno wskazać jedną długość rzeki. W zależności od publikacji podaje się od 251,6 do 254,6 km; kilka opisów przyjmuje 254 km, kilka innych 252 km, a jeszcze inny 256 km.
Podobnie jest ze zlewnią. Według różnych publikacji ma ona od 4297 do 4403 km², a przy dolnej z tych wartości na Polskę przypada 2196 km². Dwa opracowania podają 4403 km², a jedno z nich przypisuje Polsce 2201 km²; kolejne, przyjmujące całkowitą powierzchnię 4297 km², przypisuje Polsce 2237 km², a jeszcze inne podaje okrągłą liczbę 4200 km².
Także długość odcinka granicznego bywa podawana różnie: 197,8 km, 197 km albo 198 km.
Przy wysokości źródła 655 m n.p.m. i ujścia 32 m n.p.m. różnica wysokości na całym biegu wynosi 623 m, a średni spadek koryta – 2,5‰; według innych danych ujście leży na wysokości 33 m n.p.m. Średni odpływ jednostkowy u ujścia, liczony dla zlewni o powierzchni 4403 km², wynosi 7,3 l/(s·km²).
Wodowskaz Guben 2 leży 13,8 km powyżej ujścia i zamyka zlewnię o powierzchni 4080 km². Według pomiarów z lat 1912–2010 średni przepływ wynosi tam 30,8 m³/s, a odpływ jednostkowy – 7,5 l/(s·km²); średni niski przepływ to 11,2 m³/s, a średni wysoki – 166 m³/s. Najmniejszy przepływ (5,2 m³/s) zanotowano 8 stycznia 1934 roku, a największy (565 m³/s) – 8 lipca 1958 roku.
Do profili wodowskazowych służby ostrzegawczej na czeskim odcinku rzeki należą m.in. Jablonec nad Nysą (km 46,70 biegu rzeki; zlewnia 23,30 km², średni przepływ 0,50 m³/s, przepływ stuletni 54,0 m³/s), Proseč nad Nisou (km 40,00; 53,72 km²; 1,10 i 92,0 m³/s), Liberec (km 33,00; 121,10 km²; 2,05 i 150,0 m³/s), Bílý Kostel nad Nisou (km 12,00; 299,00 km²; 4,90 i 305,0 m³/s) oraz Hrádek nad Nisou (km 2,80; 355,30 km²; 5,46 i 346,0 m³/s).
Pierwszy zapis nazwy pochodzi z 1241 roku, a jego formę podaje się dwojako: Niza albo Nizzam. Z tą drugą wiąże się konkretny dokument – akt króla Wacława I wytyczający granicę Czech z Łużycami Górnymi.
Pochodzenie tej nazwy do dziś nie zostało wyjaśnione. Używali jej już Słowianie, którzy prawdopodobnie przejęli ją od Celtów, choć nie można wykluczyć, że jest jeszcze starsza. Od słowiańskiego rdzenia niz-, w znaczeniu „niska rzeka”, wyprowadzali ją między innymi František Palacký, żytawski historyk Johan Benedikt Carpzov, topograf Jaroslav Schaller oraz Franz Töpfer. Liberecki badacz Anton Ressel szukał natomiast związku ze starosłowiańskim rdzeniem nik- („ukośny, stromy”) albo z nazwą niemieckiej miejscowości Niesky.
Inną drogę rozwoju nazwy zakłada hipoteza, według której punktem wyjścia była indoeuropejska forma *Neidsā; wskutek germańskich zmian głosowych przybrała ona postać *Nīsa, a osadnicy słowiańscy przejęli ją jako Niza czy Nizza. Rdzeń czasownikowy *neid- znaczy „płynąć”, więc pierwotny sens nazwy mógłby brzmieć: woda płynąca.
Nazwę zalicza się do nazw substratowych – nowi mieszkańcy mieli ją przejąć od wcześniejszych osadników, którzy potem wyginęli lub wymarli. Po drugiej wojnie światowej używano polskiej nazwy Nissa, a obowiązujące dziś brzmienie Nysa Łużycka wprowadziło urzędowe zarządzenie z 1951 roku.
Przebieg granicy na rzece jest następstwem drugiej wojny światowej. Od postanowień poczdamskich z 1945 roku Nysa wyznacza część granicy polsko-niemieckiej, biegnącej linią Odra–Nysa. Demograficzną konsekwencją tych zmian było wysiedlenie do Niemiec ludności niemieckiej mieszkającej na wschód od rzeki.
Sam pomysł granicy na Nysie Łużyckiej jest jednak starszy: jako pierwszy wysunął go w 1912 roku Wacław Nałkowski, który podkreślał strategiczne znaczenie rzeki łączącej miejsca największego zbliżenia Sudetów i Bałtyku. W 1914 roku linię graniczną na Odrze i Nysie Łużyckiej przewidywał rosyjski plan Sazonowa. W styczniu 1944 roku o granicy wzdłuż Nysy Łużyckiej i Odry, choć ze Szczecinem w Niemczech, zdecydował Józef Stalin. Na konferencji poczdamskiej alianci zachodni próbowali przeforsować granicę na Odrze i Nysie Kłodzkiej; w międzyczasie ZSRR zaproponował Polakom kompromisową linię Kwisy, ostatecznie jednak Amerykanie przystali na Nysę Łużycką.
Granicę polsko-niemiecką rzeka wyznacza od 1945 roku na odcinku 197,8 km; przebieg tej granicy uznawano oficjalnie kolejno w latach 1950, 1970 i 1991. Kontrole graniczne na tej linii zniesiono 21 grudnia 2007 roku, gdy Polska weszła do strefy Schengen; zaczęto wtedy także demontować fizyczne zabezpieczenia granicy.
Rzeka oddziela m.in. Żytawę od Porajowa, Görlitz od Zgorzelca, Bad Muskau od Łęknicy, Forst od Zasiek i Brożka oraz Guben od Gubina. Pierwszym międzypaństwowym aktem prawnym potwierdzającym przebieg granicy na Odrze i Nysie był układ zgorzelecki, zawarty przez PRL i NRD 6 lipca 1950 roku; otworzył on też drogę do odbudowy wiaduktu kolejowego w Görlitz. Wśród późniejszych umów regulujących techniczne sprawy wspólnej granicy znalazł się polsko-niemiecki traktat z 19 maja 1992 roku o współpracy w gospodarowaniu wodami granicznymi. Na mocy traktatu ateńskiego 1 maja 2004 roku zniesiono granicę celną między Polską a Niemcami.
Przeprawy przez Nysę to osobny rozdział historii tej granicy. Ponad 90 procent istniejących mostów wysadził pod koniec wojny wycofujący się Wehrmacht, aby utrudnić marsz Armii Czerwonej. W 1940 roku przez rzekę prowadziło około 80 mostów, a w 1945 roku niemal wszystkie zostały zniszczone; według stanu na 2025 rok istnieje około 30 mostów drogowych i kolejowych oraz mniej więcej 10 kładek dla pieszych. NRD prawie ich nie odbudowywała, ale i po 2004 roku wiele przepraw pozostaje zamkniętych, między innymi z braku pieniędzy na remonty. Pomysł budowy mostu w samym punkcie trójstyku wciąż czeka na realizację.
W Görlitz i Zgorzelcu jednego dnia, 7 maja 1945 roku, wysadzono kilka mostów i kładek. Most miejski odbudowano wprawdzie niezwłocznie, ale dla ruchu samochodowego otwarto go dopiero 1 października 1958 roku. Wiadukt kolejowy na linii z Wrocławia Świebodzkiego do Zgorzelca odbudowano w latach pięćdziesiątych, a pociągi wróciły na niego 22 maja 1957 roku. Kładka dla pieszych Altstadtbrücke doczekała się odbudowy dopiero 20 października 2004 roku. Most autostradowy w ciągu A 4 koło Ludwigsdorfu otwarto w sierpniu 1996 roku.
Także poza Görlitz odbudowa rozciągnęła się na dziesięciolecia. Most między Hagenwerder a Radomierzycami otwarto ponownie 6 listopada 2003 roku, kładkę koło Deschki – 1 lipca 2007 roku, przejście dla pieszych między Zelz a Siedlcem – 5 września 2008 roku, a most drogowy koło Coschen – 3 listopada 2014 roku. W Żytawie most w ciągu drogi B 178 do Sieniawki i Kopaczowa otwarto 1 czerwca 2013 roku, a stojący przy trójstyku most Himmelsbrücke rozebrano w październiku tego samego roku. Nowy most między Podrosche a Przewozem stoi od 1994 roku, przeprawę przy Sagarze i Łęknicy, zbudowaną w ciągu obwodnicy, otwarto pod koniec 2011 roku, a w Parku Mużakowskim odtworzono Most Podwójny w 2003 roku i Most Angielski w październiku 2011 roku. Autostradowy most w ciągu A 15, wysadzony w 1945 roku i w 1975 roku odbudowany w połowie, zastąpiono całkiem nową konstrukcją 21 września 1998 roku.
Powstały też nowe przeprawy, a część dawnych zmieniła funkcję. Kładkę między nadnyskimi tarasami w Guben a Wyspą Teatralną w Gubinie oddano do użytku w 2008 roku. Most kolejowy na linii z Weißwasser przez Bad Muskau do Lubska zamknięto 1 stycznia 2001 roku, a od 2015 roku służy on pieszym i rowerzystom. W 1945 roku wysadzono drewniany most między Kulturinsel Einsiedel a Bielawą Dolną; od 2 maja 2008 roku istnieje tam samoobsługowy prom dla wędrowców i rowerzystów.
Między Görlitz a Zgorzelcem dolinę Nysy przecina kamienny wiadukt kolejowy, oficjalnie nazywany Viadukt Neißetal. Ma 475 m długości, około 8,6 m szerokości i 35 m wysokości, a jego 30 łuków niesie linię dwutorową. Wiadukt należy do największych i najstarszych mostów kolejowych w Niemczech. Stoi u północnego końca wciętego odcinka doliny pod Görlitz, gdzie rzeka tworzy szerokie zakole: na wklęsłym, zachodnim brzegu granitowa ściana wznosi się stromo na około 35 m, a brzeg wschodni podnosi się łagodnie. Trzy najszersze łuki po stronie zachodniej, przerzucone również nad korytem rzeki, mają po 22,28 m rozpiętości. Większa część budowli leży po polskiej stronie, a utrzymuje ją PKP Polskie Linie Kolejowe.
Wiadukt wzniesiono w latach 1844–1847 na zlecenie Kolei Dolnośląsko-Marchijskiej, według planów jej głównego inżyniera budowy, Ludwiga Henza; granit pozyskiwano głównie w górach Königshainer Berge. Otwarto go 1 września 1847 roku wraz z linią z Görlitz do Kohlfurt, będącą wtedy częścią połączenia stolicy Saksonii ze stolicą prowincji śląskiej. Do 1903 roku w jego pobliżu działała pompownia, która tłoczyła wodę z Nysy na poziom dworca, by zaopatrywać parowozy. Wieczorem 7 maja 1945 roku oddziały minerskie Wehrmachtu wysadziły wiadukt, a jego trzy zachodnie łuki runęły do koryta rzeki; odbudowę podjęli w 1952 roku polscy fachowcy, a tablica na zachodnim filarze podaje lata odbudowy 1952–1954. Remont zakończony pod koniec 2013 roku kosztował 6,6 mln euro i pozwolił podnieść dopuszczalną prędkość pociągów z 30 do 80 km/h.
Oprócz wiaduktu w Görlitz rzekę przekraczają mosty kolejowe linii Liberec–Żytawa, trzy następujące po sobie mosty kolei doliny Nysy (Neißetalbahn) na północ od Hirschfelde i jeden na południe od Hagenwerder, a także mosty linii Węgliniec–Roßlau koło Zentendorf, Cottbus–Żary koło Forst i Guben–Zbąszynek. W ruchu towarowym przejście po wiadukcie w Görlitz ma znaczenie drugorzędne: większość pociągów towarowych korzysta z położonej dalej na północ linii Węgliniec–Roßlau z przejściem granicznym Zentendorf – Bielawa Dolna. Most wąskotorowej kolei Żytawa–Hermsdorf jest nieczynny od 1945 roku, a mosty linii Görlitz–Seidenberg oraz kolei lokalnej Horka–Rothenburg–Priebus, ten drugi na północ od Steinbach, wysadzono w 1945 roku.
Mosty drogowe stoją m.in. w Żytawie przy Friedensstraße oraz przy Chopinstraße, skąd prowadzi przeprawa do Sieniawki, a także na północ od Forst, w stronę drogi federalnej B 112, koło Klein Gastrose w ciągu drogi B 97 i w Guben przy Frankfurter Straße. Most koło Coschen nosi nazwę „Neißewelle”. Groß Gastrose/Albertinenaue łączy z Markosicami most, z którego piesi mogą korzystać dzięki schodom, a w Grießen przez rzekę prowadzi niewielka kładka dla pieszych na jazie. Kładkę przy Lusatiaweg w Żytawie otwarto ponownie 21 grudnia 2007 roku, a w sierpniu 2010 roku znów zamknięto.
Wielu przepraw już nie ma. W Żytawie most przy ulicy Zur Reißigmühle rozebrano pod koniec 2011 roku, a most koło Drausendorf, do którego dostęp od strony niemieckiej zlikwidowano w 2009 roku przy budowie wału, w kwietniu 2012 roku. Z mostu drogowego pod Pechern pozostał tylko jaz, a wysadzony most w Klein Bademeusel, prowizorycznie odbudowany w latach pięćdziesiątych, rozebrano po ukończeniu mostu autostradowego. W dzielnicy Weinhübel w Görlitz i w Forst przy Gutenbergplatz, skąd most prowadził do Zasiek, stoją ruiny mostów; o odbudowie tego drugiego toczą się rozmowy, a pod Lodenau, gdzie most wysadzono w 1945 roku, strona polska chciałaby budowy nowego. W 1945 roku przestały istnieć m.in. drewniana kładka w Deutsch Ossig, mosty pod Zentendorf, między Rothenburgiem a Tormersdorf, między Werdeck a Pattag, przy Żarkach Wielkich i między Bahren a Buchholz, dziś Bukowiną, oraz most północny w Guben.
Jako główne dopływy – bez podziału na prawo- i lewobrzeżne – wymienia się Miedziankę, Witkę, Czerwoną Wodę, Jędrzychowicki Potok, Skrodę, Lubszę, Mandau, Pließnitz i Eckartsbach.
Dokładniejszy wykaz dzieli je według brzegów. Z prawej strony do Nysy uchodzą: Bílá Nisa, Harcovský potok, Černá Nisa, Jeřice, Smědá (czyli Witka), Václavický potok, Oldřichovský potok, Červená voda oraz Lubsza. Z lewej uchodzą do niej: Novoveský potok, Vydří potok, Pivovarský potok, Hraniční potok i Mandava (czyli Mandau).
Jedno z zestawień wśród prawych dopływów wymienia m.in. Bílą Nisę, Harcovský potok, Černą Nisę i Jeřice, a inne poprzestaje na dwóch nazwach – Lubszy z prawego brzegu i Mandau z lewego.
Z lewego brzegu do Nysy uchodzą także Pfaffenbach Hartau, Eichgrabener Pfaffenbach, Scheidebach, Wittgendorfer Wasser, Kemmlitzbach i Malxe, z prawego zaś Ullersbach i Küpper. Do dopływów Nysy należą ponadto m.in. cieki o czeskich nazwach: Rokytka, Jizerský potok, Janovodolský potok, Farský potok, Údolský potok, Slunný potok, Doubský potok, Rábenka, Karlovský potok, Křížový potok, Luční potok, Mšenský potok, Ostašovský potok, Pavlovický potok, Plátenický potok, Ruprechtický potok, Šindelův potok i Růžodolský potok.
Witka, po czesku Smědá, ma 51,9 km długości i 331 km² powierzchni zlewni, z czego w Polsce leży 5,9 km biegu i 60 km² dorzecza. Powstaje w Górach Izerskich z trzech potoków – Bílá Smědá, Černá Smědá i Hnědá Smědá – i przepływa przez Jezioro Witka, a do Nysy uchodzi z prawej strony w Radomierzycach, przy tamtejszym pałacu. Jej ostatni odcinek po czeskiej stronie chroni rezerwat Meandry Smědé. Od kongresu wiedeńskiego w 1815 roku Witka oddzielała pruski Śląsk od saskich Łużyc Górnych, a obecnie na części biegu wyznacza granicę polsko-czeską. Polską nazwę nadano jej urzędowo w 1951 roku w miejsce niemieckiej Wittig.
Mandau, po czesku Mandava, lewy dopływ o długości 40,9 km, wypływa kilkoma źródłami na północ od góry Vlčí hora (Wolfsberg) i płynie przez Rumburk, Seifhennersdorf, Varnsdorf i Großschönau do Żytawy, gdzie tuż na wschód od miasta, na wysokości 227,7 m n.p.m., uchodzi do Nysy. Na wodowskazie Zittau 3+5, położonym 1,8 km powyżej ujścia i zamykającym zlewnię o powierzchni 296 km², średni przepływ wynosi 3,14 m³/s; najwyższy zanotowany przepływ, 404 m³/s, wystąpił w maju 1887 roku. Nazwę, zapisywaną w XIV wieku jako Mandw, można wywieść od słowiańskiego mantava, oznaczającego mętną wodę. Ponieważ rzeka wielokrotnie wylewała, w kwietniu 1895 roku rozpoczęto w Żytawie budowę koryta wielkiej wody o szerokości 40 m i głębokości 5,15 m wraz z wałami; skróciło to bieg Mandau między mostem Olbersdorfer Brücke a ujściem o 400 m.
Pließnitz, lewy dopływ o długości 19,3 km i powierzchni zlewni około 180 km², powstaje w Rennersdorf z połączenia potoków Petersbach i Berthelsdorfer Wasser, przepływa m.in. przez Bernstadt i uchodzi do Nysy przy Hagenwerder, na wysokości 193 m n.p.m. W dalszym biegu płynęła niegdyś przez Schönau i Berzdorf, a na północ od Hagenwerder przyjmowała Gaulebach i wkrótce potem wpadała do Nysy. Odkrywka węgla brunatnego Berzdorf, która pochłonęła wieś Berzdorf, wymusiła przełożenie koryta: dziś od Schönau rzeka omija dawne wyrobisko od południa i dociera do Nysy przy Hagenwerder, powyżej pierwotnego ujścia. Od listopada 2002 roku pobierano z niej wodę do napełniania jeziora Berzdorfer See. Na wodowskazie Tauchritz średni przepływ wynosi 1,14 m³/s.
Lubsza to prawy dopływ o długości 68,26 km, którego dorzecze zajmuje 914,1 km². Wypływa w Olbrachtowie na wysokości 180 m n.p.m., a do Nysy uchodzi w Gubinie, na wysokości około 42 m n.p.m. W Gubinie wciąż nazywa się ją Lubicą, a najstarszy zapis nazwy, z 1435 roku, brzmi Lobischa. Rzeka wielokrotnie powodowała groźne powodzie, m.in. w latach 1595, 1609, 1785, 1894, 1926, 1948, 1957, 1974 i 1981, a przy ujściu jej wody rozlewają się stosunkowo często. Sprzyja temu próg wodny Nysy: rzeka główna odprowadza wodę wolniej, co przyczynia się do spiętrzania wód w jej dopływach. Skroda, również prawy dopływ, ma 31,83 km długości; wypływa na Wzniesieniach Żarskich na wysokości około 190 m n.p.m. i uchodzi do Nysy na południe od Przewoźnik, na wysokości 107,3 m n.p.m. W dolnym biegu Skrody znajduje się rezerwat przyrody Nad Młyńską Strugą.
Czerwona Woda (niem. Rothwasser, cz. Oldříšský potok), prawy dopływ o długości 22 km, wypływa u podnóża Gór Izerskich w czeskiej wsi Dolní Oldřiš na wysokości 370 m n.p.m., płynie m.in. przez Radzimów, Sulików i Kunów, przed ujściem przepływa przez Zalew Czerwona Woda i kończy bieg w Zgorzelcu (Zgorzelec Ujazd). Miedzianka, w czeskiej części zwana Oleška, to potok o długości 11 km, który przecina całą Bogatynię i tam uchodzi do Nysy. Nazwę Miedzianka nadano urzędowo w 1951 roku w miejsce niemieckiej Kipper, a badania z 2009 roku w punkcie granicznym na Miedziance zaliczyły jej wodę pod względem elementów fizykochemicznych do II klasy jakości.
Polska klasyfikacja śródlądowych dróg wodnych, ustalona rozporządzeniem Rady Ministrów w 2002 roku, przypisuje klasę Ia piętnastokilometrowemu odcinkowi od Gubina do ujścia; również według innych opracowań rzeka jest żeglowna od Gubina. Po stronie niemieckiej jako droga wodna kraju związkowego figuruje 14,2 km biegu.
Informacje o łodziach silnikowych są jednak sprzeczne. Według jednego opisu jednostki bez napędu mechanicznego mogą pływać swobodnie, a łodzie z silnikiem – do Guben, ale wyłącznie za zezwoleniem; według innego pływanie motorówkami jest zabronione na całej długości rzeki. Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej sporty wodne nie podlegają tu – podobnie jak na Odrze – szczególnym ograniczeniom; nurt bywa przy tym stosunkowo szybki, a miejscami występują odcinki o charakterze górskim.
Elektrownie wodne znajdują się w Sobolicach, Przysiece, Zasiekach i Gubinie. Przy jazie elektrowni w Hirschfelde stała niegdyś przeprawa, a w samym Görlitz, przy Obermühle, znajduje się stopień piętrzący. Osobnym obiektem tego rodzaju jest zapora na Černej Nisie na północ od Bedřichova, w czeskiej części zlewni.
Na Nysie zdarzają się gwałtowne wezbrania. Podczas powodzi z 22 lipca 1432 roku, która przez pięć dni obejmowała rozległe obszary Saksonii i Czech, rzeka zniszczyła most w Görlitz i porwała tam młyny, domy, szpital oraz kościół Świętego Ducha. Dnia 17 sierpnia 1595 roku Nysa osiągnęła szczególnie wysoki stan: w Görlitz zmierzono poziom o dziewięć łokci wyższy od średniego, a w Żytawie woda uszkodziła część murów miejskich i zginęło 31 osób. W dniach 29–31 lipca 1854 roku powodzie nawiedziły m.in. zlewnie Mandau i Nysy; we wschodniej Saksonii szkody odnotowano w Seifhennersdorfie, Oderwitz i Żytawie.
Deszcze, które wieczorem 13 czerwca 1880 roku zaczęły padać w regionie Eigenscher Kreis w dorzeczu Nysy, a następnego dnia przeszły w oberwania chmury, wywołały dwie fale powodziowe; dotknęły one zwłaszcza miejscowości nad Pließnitz, Landwasser i Mandau. Na niektórych odcinkach Pließnitz poziom wody w ciągu 15 minut sięgnął 6 m, Mandau zalała dolną połowę Żytawy, a Nysa doprowadziła tam dodatkowo wodę z Czech, gdzie także padały ulewne deszcze. W Ostritz fala zniszczyła nasyp kolei doliny Nysy (Neißetalbahn) i zalała klasztor St. Marienthal, a dolina rzeki między Leubą a Görlitz znalazła się na rozległym obszarze pod wodą. Źródła z epoki podają 64 ofiary śmiertelne tej powodzi, nowsze doniesienia prasowe – ponad 100.
W dniach 29–30 lipca 1897 roku w rejonie Nysy i Mandau doszło do ciężkich powodzi: w klasztorze St. Marienthal woda sięgnęła 2,40 m, w Ostritz – 1,10 m, a wzdłuż Nysy uległo zniszczeniu dziesięć mostów kolejowych. Saksońska „wielka klęska wodna” (große Wassernot) z 1897 roku okazała się katastrofalna także dla St. Marienthal: wezbrana Nysa zniszczyła przede wszystkim barokowe wyposażenie kościoła klasztornego.
W dniach 17–21 lipca 1981 roku kilkudniowe deszcze, burze i oberwania chmury w zlewni podniosły Nysę do stanu najwyższego od dziesięcioleci; w Görlitz w ciągu czterech dni spadło ponad 200 litrów deszczu na metr kwadratowy. W dniach 21–23 października tego samego roku intensywne, długotrwałe opady przyniosły drugą w ciągu trzech miesięcy powódź na Nysie. Podczas wezbrania z przełomu maja i czerwca 2013 roku stan Nysy w Görlitz osiągnął 3 czerwca po południu czwarty stopień ostrzegania przed powodzią.
Ulewne deszcze 7 i 8 sierpnia 2010 roku wywołały w dorzeczu Nysy katastrofalną powódź, która przyniosła ogromne straty. Stany wody na samej rzece i na jej górnych dopływach znacznie przekroczyły wówczas dotychczasowe absolutne maksima.
Groźne odpływy po czeskiej stronie Witki (cz. Smědá), wzmocnione dopływem wody ze zbiorników po stronie polskiej, doprowadziły 7 sierpnia do przerwania ziemnej zapory zbiornika w Niedowie, co przyczyniło się do wzrostu poziomu Nysy. Skutki przerwania zapory dla przepływów Nysy zostały jednak w dużej mierze złagodzone: fala wezbraniowa wyraźnie się obniżyła w dolinie Witki poniżej zbiornika, a wielkie masy wody przyjęło jezioro Berzdorfer See, powstałe po niemieckiej stronie w zalanej odkrywce węgla.
Nie znaczy to, że powódź przeszła łagodnie. Była wyjątkowo groźna, a miasta w górnej części dorzecza i w dolinie rzeki ucierpiały niezależnie od przerwania zapory. Powódź nie oszczędziła też przepraw: 7 sierpnia fala zerwała kładkę w dzielnicy Rosenthal, prowadzącą do dawnego Rohnau, dziś Trzcińca.
W Görlitz poziom Nysy podniósł się w ciągu kilku godzin do ponad 7 m, podczas gdy średni roczny stan wynosi tam 1,70 m. W południowej części powiatu Görlitz ogłoszono alarm katastrofalny (Katastrophenalarm). Przed wodą ewakuowano około 1000 osób, a liczne domy zalało m.in. w Żytawie i Ostritz. Pod Hartau jezioro Kristýnasee przerwało wał oddzielający je od Nysy. Po polskiej stronie 7 sierpnia wystąpiła z brzegów Miedzianka, dopływ Nysy przecinający Bogatynię, i zalała miasto oraz okoliczne miejscowości.
Ciężko ucierpiał klasztor St. Marienthal, remontowany od 1989 roku: wezbrana Nysa zdewastowała barokowy zespół, a straty szacowano na kilka milionów euro, według innych danych – na ponad dwadzieścia milionów euro. Szkody w kaplicach Krzyża i św. Michała usunięto do 2018 roku.
Po czeskiej stronie nagła powódź z 7 sierpnia zniszczyła w Chrastavie cztery mosty i siedem kładek na Nysie, Jeřicy i cieku Vítkovský potok. Zniszczoną wówczas metalową kładkę pod zamkiem Hamrštejn, na granicy Chrastavy i Liberca, zastąpiono w październiku 2010 roku samoobsługowym drewnianym mostem gondolowym (po czesku transbordér): podwieszony wagonik, przeciągany za linę przez samych pasażerów, porusza się po torze o długości 23 m i mieści 6 osób. Wszystkie elementy umieszczono na wysokości bezpiecznej w razie powodzi, a wagonik można wciągnąć ponad poziom wody pięćsetletniej. Przeprawę zaprojektowali architekci Martin Rajniš, David Kubík, David Pavlišta i Jitka Pucandlová. Kolejna powódź, w dniach 27–29 września 2010 roku, zmyła fundamenty budowy, a próbną eksploatację rozpoczęto 10 października 2010 roku. Budowa kosztowała około 650 tys. koron; przeprawa łączy osadę Kolonka z przystankiem kolejowym Machnín hrad na linii 089.
Nysa Łużycka uchodzi do Odry.
Opracowano na podstawie artykułu Nysa Łużycka w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, słowackiej, białoruskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Park Mużakowski, Witka, Lubsza (rzeka), Miedzianka (potok), Skroda (dopływ Nysy Łużyckiej), Czerwona Woda (dopływ Nysy Łużyckiej), Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej, Mandau (Wikipedia w wersji niemieckiej), Pließnitz (Wikipedia w wersji niemieckiej), Neißeviadukt (Görlitz) (Wikipedia w wersji niemieckiej), Kloster St. Marienthal (Wikipedia w wersji niemieckiej), Kraftwerk Hirschfelde (Wikipedia w wersji niemieckiej), Hochwasser und Naturkatastrophen in Sachsen (Wikipedia w wersji niemieckiej), Trojmezí (Lužická Nisa) (Wikipedia w wersji czeskiej), Transbordér pod Hamrštejnem (Wikipedia w wersji czeskiej) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Nysa Łużycka