| Długość | 168 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 2725 km² |
| Średni przepływ | 21,8 m³/s |
| Źródło | Imienko |
| Uchodzi do | Morze Bałtyckie |
Rega mieści się w całości w granicach województwa zachodniopomorskiego, w północno-zachodnim krańcu kraju. Jej koryto rozcina Pojezierze Zachodniopomorskie, a niżej Pobrzeże Szczecińskie. Pod względem wielkości przepływów jest w swoim województwie rzeką drugą, a w gronie rzek przymorza zalicza się do największych; klasyfikacja najdłuższych rzek Polski stawia ją na dwudziestym czwartym miejscu.
Sama długość bywa podawana bardzo różnie: publikacje operują wartościami 167,8 km, 172 km oraz 199 km. Rozstrzał bierze się z wyjątkowej krętości koryta — na części odcinków rzeka meandruje niezwykle silnie, więc rezultat zależy od dokładności pomiaru i od tego, czy mierzona jest linia koryta, czy dno doliny.
Na swojej trasie rzeka przecina trzy powiaty — świdwiński, łobeski i gryficki — oraz sześć miast. Nurt napędza osiem małych elektrowni wodnych o łącznej mocy około 2,6 MW. Bieg kończy się w Mrzeżynie, a odcinek ujściowy wchodzi w skład akwatorium tamtejszego portu morskiego, z którego korzystają kutry rybackie i niewielkie jachty.
Za początek Regi nowsze opracowania przyjmują miejsce w gminie Połczyn-Zdrój, oddalone o 0,3 km ku południowemu wschodowi od osady Imienko pod Bronowem; leży ono 177,5 m n.p.m., na Wysoczyźnie Łobeskiej albo Pojezierzu Drawskim. Woda kieruje się stamtąd ku południowi, w stronę jeziora Resko Górne, i łączy się z ciekiem wypływającym z jego północnego brzegu. Takie umiejscowienie źródła znajduje potwierdzenie w Mapie Podziału Hydrograficznego Polski, sporządzonej w 2007 roku w IMGW, w Zakładzie Hydrografii i Morfologii Koryt Rzecznych, na zlecenie Ministra Środowiska RP.
Dawniej rolę jeziora źródłowego przypisywano Resku Górnemu na Pojezierzu Drawskim. Wypływa z niego strumień biegnący na północny zachód, który dołącza do Regi od północy; sąsiadujące z nim tereny podmokłe leżą na poziomie około 146 m n.p.m. Tę samą wersję utrwaliło rozporządzenie z 1948 roku, wydane przez Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych.
Niemiecka mapa urzędowa z 1936 roku opatrywała nazwą Rega oba cieki, rozróżniając je dopiskami: wypływ z jeziora figurował jako Rega (See Graben), struga spod Imienka zaś jako Rega (Steinbruch Graben).
Poniżej jeziora rzeka kieruje się na południowy zachód, a gdy przyjmie strumień płynący z Jeziora Klęckiego, zawraca na północ i wchodzi w wąską rynnę o południkowym przebiegu. Pomiędzy Przyrzeczem a Bierzwnicą dołącza do niej od prawej struga Włosień. Za przeprawą drogi łączącej Bierzwnicę z Kluczkowem, w kilometrze 149,8, prawy brzeg przyjmuje dopływ z Czarnolesia. Poniżej, tuż za mostem linii kolejowej nr 421 (kilometr 147,9), z lewej strony wpada dopływ z Kluczkowa.
Most drogi wojewódzkiej nr 152 rzeka mija w kilometrze 145,8, a za wsią Sława nurt zmienia kierunek na północno-zachodni i przyjmuje wody dopływu z Dąbrowy Białogardzkiej. Za mostem na drodze Rogalino – Niemierzyno (kilometr 140,6) koryto skręca na północ, a tuż za mostem linii kolejowej nr 202 — całkiem na zachód. Następnie od prawego brzegu wpada do niej dopływ spod Nielepu, po czym rzeka zwraca się ku południowemu zachodowi.
We wsi Bystrzynka przegrodzono rzekę dwoma progami wodnymi, na których urządzono stawy rybne (kilometr 136,7). Poniżej, za mostem drogi powiatowej w Bystrzance, prawy brzeg przyjmuje połączone odpływy jezior Bystrzyno Małe i Bystrzyno Wielkie. Minąwszy most drogi wojewódzkiej nr 162 w kilometrze 134,4, Rega kieruje się na południe i długimi odcinkami płynie wśród łąk.
W Świdwinie Rega przechodzi najpierw — w kilometrze 131,2 — pod mostem linii kolejowej nr 202, a następnie, przy zamku, pokonuje próg wodny pod mostem ulicy Niedziałkowskiego, którą prowadzi droga wojewódzka nr 152 (kilometr 130,9); dalej mija most ulicy Stefana Żeromskiego. Płynąc na południe, odbiera od lewej dopływ w samym mieście, po czym zwraca się na południowy zachód i przyjmuje — również z lewej — wodę z jeziora Wilczkowo, doprowadzoną przez pobliskie stawy. Za mostem ulicy Łąkowej stoi niski jaz nieczynnego młyna, w kilometrze 130,2.
Kontynuując bieg ku południowemu zachodowi, Rega odbiera z prawej dopływ z Klępczewa, a koło wsi Gola Dolna zatacza duże zakole, gdzie umieszczono wodowskaz „Golniewo Dolne” (kilometr 127,3) oraz wysoką kładkę. Koryto meandruje dalej na południowy zachód, mijając most drogi wojewódzkiej nr 151 w pobliżu Półchlebia. Przed niewielkim zakolem rzeka płynie u zalesionych wzniesień morenowych zwanych Gołogórami, pozostających po lewej stronie, i przechodzi pod mostem drogi lokalnej w kilometrze 124,1.
Z lewej dopływa woda z jeziora Słonowice, a za mostem drogi z Lipiec (kilometr 122,3) — na styku granic gminy wiejskiej Świdwin, gminy Brzeżno i gminy Łobez — w kilometrze 121,0 Rega przyjmuje od lewej Starą Regę i skręca ku północnemu zachodowi, gdzie zasila ją struga Klępnica (kilometr 120,0). Stąd kieruje się na południowy zachód i wije się w wąskim korycie. Minąwszy wieś Worowo oraz dwuprzęsłowy wiadukt linii kolejowej nr 202 w kilometrze 116,7, skręca na południowy wschód i przechodzi pod mostem nieczynnej linii nr 420 (kilometr 115,0); zaraz za nim stoi jaz małej elektrowni wodnej „Prusino” w kilometrze 114,6, a nieco dalej most drogi lokalnej Prusinowo–Worowo (kilometr 114,3).
Za jazem rzeka zmierza na południowy wschód do kolonii Polakowo, przy której przerzucono most drogi lokalnej z Grabowa (kilometr 111,1). Następnie odbija na południowy zachód, ku Łobzowi, gdzie przepływa obok osadników i oczyszczalni ścieków. Przyjmuje wody strugi Łoźnicy, a poniżej jej ujścia, w kilometrze 107,1, spiętrza ją jaz małej elektrowni wodnej „Łobez”. Kolejny jest most na ulicy Pocztowej, którędy biegną drogi wojewódzkie nr 151 i 148; umieszczono przy nim wodowskaz „Łobez” (kilometr 106,9). W mieście Rega mija jeszcze most na ulicy A. Segala w kilometrze 106,4, mostek dla pieszych, stały jaz betonowy oraz most ulicy Ludwika Waryńskiego prowadzącej drogę wojewódzką nr 151 (kilometr 105,7).
Tuż pod linią kolejową nr 202 nurt skręca na zachód, zostawiając po lewej grodzisko „Świętoborzec”, za którym rzeka ma połączenie z jeziorem Dybrzno. Potem kieruje się na północ i przyjmuje Reską Węgorzę (kilometr 102,7); od tego ujścia zaczyna silnie wić się wśród niezamieszkanych terenów leśnych. Płynąc stale ku północy, w kilometrze 102,1 mija most drogi powiatowej Dobieszewo – Łobez. W obrębie jednego z większych zakoli, na 98,3 kilometrze, wpada do niej dopływ z Zachełmia, niosący wodę z jeziora Helka, a tuż obok struga Meszna płynąca z Jeziora Strzemielskiego. Nieco dalej rzeka przechodzi pod mostem, którym biegnie droga wojewódzka nr 147 (kilometr 98,3), oraz pod mostem drogi lokalnej łączącej Karwowo z Przyborzem.
Przez Karwowskie Łąki Rega niesie wody, odbierając od lewej dopływ ze śródleśnego jeziora Karwowo i zostawiając po prawej Górę Dębową, wznoszącą się na 97,6 m n.p.m. Kręty bieg w zalesionej dolinie prowadzi ją pod most drogi leśnej Bełczna–Karwowo, położony w kilometrze 91,3. Na granicy gminy Łobez rzeka odbiera prawym brzegiem dopływ z Przemysława i odtąd zmierza ku północnemu zachodowi. Poniżej mostu drogi lokalnej Łagiewniki–Starogard Łobeski (kilometr 84,0) dołącza do niej z prawej struga Jasienica, a w dalszych zakolach — również prawobrzeżnie — dopływ z Gardzina; z przeciwnej strony spływa dopływ z Lubienia Dolnego.
Rzeka tworzy tu liczne niewielkie zakola, w kilometrze 77,7 przechodzi pod mostem kolei wąskotorowej i zmierza na zachód ku Resku, przed którym zatacza dość duże zakole. Już w mieście mija — na 75,7 kilometrze — most bocznicy kolejowej, a nieco niżej kładkę w parku miejskim (kilometr 75,0). W samym centrum przetrwał dawny jaz młyński, z którego korzysta dziś mała elektrownia wodna; tuż przed nim nisko zawieszono most ulicy Jedności Narodowej, również w kilometrze 75,0. Nad Regą przerzucono ponadto metalową kładkę, przy której umieszczono wodowskaz „Resko”.
Za miastem rzeka mija wieś Świekotki i most drogi lokalnej (kilometr 72,7), po czym kieruje się na południowy zachód. Przed osadą Żerzyno tworzy kilkusetmetrowe wyraziste zakola, między którymi pracuje mała elektrownia wodna „Żerzyno” (kilometr 67,8), a poniżej, w kilometrze 67,2, uchodzi struga Piaskowa. Dalej nurt biegnie na zachód i przy prawym brzegu przyjmuje strugę Czernicę.
W okolicy wsi Taczały lustro wody rozszerza się i zaczyna Jezioro Lisowskie (kilometr 65,2) — sztuczny zbiornik zaporowy utworzony na Redze. Po lewej stronie biegu rozciąga się szeroka zatoka z cofką, będąca ujściem rzeki Uklei (kilometr 63,8). Rega, zachowując szerokie koryto jeziora zaporowego, odbija na północ; we wsi Lisowo przegrodzono dolinę zaporą ziemną o wysokości 5,6 m, a przy niej ulokowano małą elektrownię wodną „Likowo” (kilometr 60,8).
Poniżej elektrowni koryto znów meandruje ku północy, do Płotów. W mieście rzeka przechodzi pod mostem drogi wojewódzkiej nr 152, gdzie stoi jaz małej elektrowni wodnej „Płoty”. Stara część Płotów leży w zakolu Regi, do którego od prawej uchodzi dopływ spod Komorowa. Dalej, w kilometrze 55,8, rzeka mija most drogi krajowej nr 6, za którym przyjmuje z lewej strugę Potulinę; potem skręca na północ, a w kilometrze 55,4 nad korytem przerzucony jest most nieczynnej linii kolejowej nr 420.
Poza miastem prawy brzeg odbiera rzekę Rekową (kilometr 54,0), a zaraz za jej ujściem lustro wody poszerza się i rozpoczyna się drugi zbiornik zaporowy — Jezioro Rejowickie (kilometr 53,0). Wydłużony akwen zawija łagodnym łukiem, a mniej więcej w połowie jego długości, u zachodniego (lewego) brzegu, otwiera się poszerzone ujście Gardominki — kilometr 47,6. Przy wsi Smolęcin wzniesiono zaporę ziemną wysoką na 6,5 m; należy ona do małej elektrowni wodnej „Rejowice” (kilometr 45,6).
Za zaporą Rega kieruje się na północny zachód, ku Gryficom; prąd zwalnia tam, a koryto staje się szersze. W mieście uchodzi do niej od lewej dopływ spod Starkowa, a jeszcze przed centrum rzeka zmienia kierunek na północny. Przechodzi pod mostkiem ulicy Strzeleckiej, wpływa w park miejski i pokonuje stojący tam jaz młyński (kilometr 39,7), a następnie mija most ulicy Nadrzecznej z drogą wojewódzką nr 105, w kilometrze 39,3; przy lewym brzegu wznosi się zabytkowa baszta Prochowa. Na północnych przedmieściach nurt zwraca się ku północnemu wschodowi, zostawiając po lewej stronie osadniki dawnej cukrowni, a dalej most nieczynnej kolei wąskotorowej (kilometr 38,3).
Przy prawym brzegu, w pobliżu osady Kowalewo, uchodzi struga Lubieszowa (kilometr 35,5), a w okolicy wsi Górzyca — przy lewym brzegu — Otoczka. Nad rzeką we wsi Borzęcin przerzucono most drogi lokalnej; niżej z lewej strony dołącza struga Lubosiel, a rzeka zaczyna biec na północ. Kolejnym prawobrzeżnym dopływem jest Mołstowa, uchodząca w kilometrze 27,0. We wsi Kłodkowo (kilometr 27,9) rzeka zakręca na północny wschód, a za Gąbinem ponownie obiera kierunek północny; ku północnemu zachodowi mija natomiast most linii kolejowej nr 402, w kilometrze 26,0.
Na przedmieściach Trzebiatowa koryto się rozwidla. Przy ramieniu wschodnim, zachowującym nazwę Rega, stoi jaz energetyczny małej elektrowni wodnej „Trzebiatów II”; koryto główne odchodzi na wschód, natomiast zachodnia Młynówka płynie na północ przez centrum miasta (kilometr 15,6). Za rozwidleniem nad rzeką przerzucono most dawnej linii kolejowej nr 407, a nurt kieruje się na północ: przechodzi pod mostem Dworcowym, potem skręca na północny zachód i mija most ulicy Mostowej z drogami wojewódzkimi nr 102 i 109. Za Starym Miastem koryto mocno zawraca na południowy zachód, łączy się z Młynówką i płynie pod murami miejskimi, a niżej przechodzi pod kamiennym mostem ulicy Głębokiej (kilometr 13,0), przy którym umieszczono wodowskaz „Trzebiatów”.
Dalej Rega odbija na północ przy Białobokach, gdzie prawym brzegiem przyjmuje strugę Sarnię (kilometr 12,1). Minąwszy most nieczynnej kolejki wąskotorowej w Nowielicach — kilometr 11,2 — nurt kieruje się na północny zachód. Przy jednym z drobnych zakoli otwiera się ujście strugi Starej Regi, zamknięte jazem ze stacją pomp „Włodarka” (kilometr 7,9). Potem rzeka zmierza ku północnemu wschodowi, silnie wijąc się przez zmeliorowane łąki między wałami przeciwpowodziowymi; jej bieg układa się równolegle do morskiego brzegu, a od lewej strony ma ona połączenie z Kanałem Mrzeżyno II, a także z Kanałem Mrzeżyno III.
U wejścia do Mrzeżyna, w kilometrze 1,4, przy brzegu wschodnim leży zadrzewiona wyspa opływana zarośniętym kanałem, a ten łączy się ze zbiornikiem wodnym należącym do stacji pomp „Mrzeżyno II”. Właśnie tu bierze początek dawne koryto, czyli Stara Rega — do XV wieku rzeka odprowadzała nim wodę do jeziora Resko Przymorskie. Dziś woda ze starego koryta oraz uchodzącej do niego strugi Zgniłej Regi wraca do rzeki dzięki przepompowywaniu.
Ku północy Rega toczy się już wolno, przedzierając się przez pas zalesionych wydm nadmorskich. W kilometrze 0,5 mija most drogowy, po lewej ma las, po prawej zabudowania portu. Tworzy tam szerokie akwatorium, którego brzegi wzmocniono betonowymi nabrzeżami. Samo ujście obudowano dwoma falochronami wysuniętymi w morze; zachodni z nich wygina się łukiem ku wschodowi. Rzeka wpada do Bałtyku pomiędzy nimi, podczas sztormów przyjmując wody cofki morskiej.
Początek Regi, tak jak w przypadku innych dużych rzek północnych wzniesień Pomorza, leży w strefie morenowej tak zwanego wybrzuszenia pojezierza. W części południowej korzysta z przebiegu wąskiej rynny polodowcowej, w północnej — z szerokiej doliny wód roztopowych. Od Trzebiatowa prowadzi ją dolina marginalna na poziomie terasy zalewowej, od 0,5 do 0,8 m n.p.m., z wąską strefą korytową i szeroką strefą powodziową.
Poszczególne odcinki różnią się krajobrazem i charakterem. Dolny bieg został mocno przekształcony melioracjami, przede wszystkim zabudową hydrotechniczną, natomiast powyżej Reska rzeka zachowała cechy cieku o naturalnym przebiegu. Środkowa część doliny przecina tereny morenowe o urozmaiconej rzeźbie, a górny odcinek koryta wraz z dopływami ma charakter typowo górski. Mimo przegradzających rzekę budowli na przeważającej długości koryto pozostało naturalne, podobnie jak krajobraz znacznej części doliny.
Średni spadek doliny sięga w górnym biegu 4‰, a w dolnym zaledwie 0,3‰. Najwięcej, około 2,2‰, wypada tam, gdzie wąska i zalesiona dolina biegnie granicą gmin Brzeźno oraz Świdwin, na północ od Jeziora Klęckiego, a potem już w samej gminie Świdwin. Stany wody w dolnym biegu wahają się w przedziale sięgającym najwyżej 3,5 m. Koryto ma od 6 do 30 m szerokości i od 1 do 2 m głębokości, a jego piaszczyste dno pokrywa cienka warstwa mułu.
W górnym biegu koryto liczy od 5 do 8 m szerokości, dolina zaś do 0,5 km. Na początkowym odcinku woda toczy się leniwie, a brzegi obrastają kępy drzew, lasy sosnowe i świerkowe. Dopiero po kilkunastu kilometrach słabo zarysowana dolina nabiera wyrazistości, a poniżej ujścia Starej Regi ograniczają ją wysokie krawędzie; nurt wtedy przyspiesza, koryto rozszerza się do 15 m, a dolina do 0,5 km. Poniżej Trzebiatowa rzeka meandruje pośród łąk, a tuż przed ujściem, u początku Mrzeżyna, tworzy małe rozlewisko, od którego odchodzi Stara Rega. Skrócenie koryta nastąpiło w 1457 roku, gdy przekopano ujście przez zalesione i umocnione wydmy — wcześniej rzeka biegła równolegle do brzegu morza aż do jeziora Resko Przymorskie.
Powierzchnię dorzecza różne źródła określają na 2723,3 do 2724,9 km²; rozciąga się ono na Pobrzeżach Południowobałtyckich oraz Pojezierzu Zachodniopomorskim. W podziale Polski na jednostki hydrograficzne najwyższego rzędu, dokonanym przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, zlewnię Regi zaliczono do dorzeczy rzek przymorza Bałtyku. Cały ten obszar leży w województwie zachodniopomorskim i obejmuje powiaty gryficki, łobeski i świdwiński oraz fragmenty powiatów drawskiego, goleniowskiego, kołobrzeskiego i stargardzkiego. Gospodarzem wód w zlewni jest Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Szczecinie, administrujący regionem wodnym Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego.
Dział wodny ukształtowały plejstoceńskie zlodowacenia, a rzeźba dorzecza powstała w krótkim czasie, gdy 20–15 tys. lat temu cofał się lądolód skandynawski. Najdłuższym z dopływów jest Mołstowa, największą zlewnię ma natomiast Ukleja — 371,5 km². W dorzeczu naliczono 136 jezior o powierzchni przekraczającej 2,0 ha, a największym z nich jest Woświn na Pojezierzu Ińskim. Średnioważony opad atmosferyczny dla całej zlewni, obliczony z danych wieloletnich do 1997 roku, mieści się w granicach od 620,5 do 669,0 mm, a średnioroczny przepływ zmierzony w 1997 roku w przekroju ujściowym wyniósł 21,80 m³/s.
Na potrzeby zarządzania rzekę podzielono na dziewięć jednolitych części wód: od odcinka sięgającego do dopływu spod Bystrzyny, przez fragmenty rozgraniczone Starą Regą, zbiornikiem Likowo i zbiornikiem Rejowice, po odcinki od Rejowic do Mołstowej, od Mołstowej do Zgniłej Regi oraz od Zgniłej Regi do ujścia.
O jakości wody decydują przede wszystkim zanieczyszczenia napływające z większych miast położonych wzdłuż biegu — w górnej części ze Świdwina, niżej z Łobza, Reska, Płotów, Gryfic i Trzebiatowa — a także spływy powierzchniowe z terenów rolniczych.
Ocena wykonana w 2006 roku w punktach pomiarowo-kontrolnych monitoringu przyniosła zróżnicowany obraz. Na 124,0 km od ujścia, poniżej Świdwina, w miejscowości Półchleb, wodzie przypisano IV klasę jakości. Cztery pozostałe stanowiska — na 76,6 km poniżej Reska, przy tamtejszym wodowskazie; na 36,9 km, poniżej cukrowni „Gryfice”, a powyżej Lubieszowej; trzecie w Trzebiatowie, na 12,9 km; ostatnie zaś w Mrzeżynie, w odległości 0,6 km od ujścia — zakwalifikowano do III klasy. Rok później pomiar powtórzony w Trzebiatowie dał IV klasę; łącznie badania z lat 2006–2007 przypisały wodom rzeki III i IV klasę jakości.
Inspekcja Ochrony Środowiska wyliczyła, że w 2012 roku Rega odprowadziła do Bałtyku 22,7 tony cynku, po 0,6 tony ołowiu i niklu, 0,8 tony chromu oraz 1,6 tony miedzi. Badania osadów prowadzone w 2006 roku w Mrzeżynie, 0,5 km od ujścia, wykazały natomiast anomalnie wysoką zawartość rtęci — 2,61 mg/kg, ponad wartość progową wyznaczoną przez Ministra Środowiska. Oznacza to, że urobek z pogłębiania rzeki jest zanieczyszczony, co w świetle przepisów ogranicza przemieszczanie osadów, ponowne lokowanie ich w środowisku i wykorzystanie w rolnictwie.
Sposób klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych określiło rozporządzenie Ministra Środowiska z 2008 roku, wdrażające w tym zakresie ramową dyrektywę wodną. Wymaga ono oceny stanu ekologicznego, elementów fizykochemicznych, stanu chemicznego oraz stanu jakości wód. Stan ekologiczny ustalano na podstawie badań elementów biologicznych i fizykochemicznych oraz substancji szczególnie szkodliwych; w 2008 roku pominięto hydromorfologię, brakowało bowiem opracowanych metodyk. Elementy fizykochemiczne, wspierające ocenę biologiczną, opisywano wskaźnikami stanu fizycznego, warunków tlenowych i zanieczyszczeń organicznych, zakwaszenia oraz warunków biogennych, a na ocenę elementu biologicznego składały się chlorofil „a”, fitobentos i makrofity. Końcowy werdykt — stan dobry albo zły — wynikał najpierw z oceny ekologicznej, a przy stanie dobrym lub bardzo dobrym uwzględniano dodatkowo wyniki dotyczące chemii wód.
W 2002 roku, zgodnie z zaleceniami dyrektywy, przeprowadzono ocenę jakości biologicznej w ośmiu punktach pomiarowo-kontrolnych, opierając się na gradacji makrobezkręgowców bentosowych oraz ichtiofaunie. Makrozoobentos analizowano za pomocą indeksów biotycznych — BMWP oraz indeksu bioróżnorodności — kwalifikujących wodę do pięciu klas, od bardzo dobrej po złą. Bardzo dobrą jakość biologiczną stwierdzono w Resku, Lisowie, powyżej Gryfic, w Trzebiatowie i niżej w Nowielicach; dobrze wypadły punkty powyżej Świdwina oraz poniżej Gryfic, a najsłabszą, zadowalającą ocenę otrzymało stanowisko poniżej Świdwina.
Badanie oparte na rybach wykorzystywało indeks saprobowości, również z pięciostopniową skalą. Tym razem jakość bardzo dobrą wykazały wody powyżej Świdwina oraz poniżej Trzebiatowa, w Nowielicach. Dobrze wypadły punkty poniżej Świdwina, w Resku, poniżej Gryfic i w samym Trzebiatowie, a oceny zadowalające przyznano stanowiskom w Lisowie i powyżej Gryfic.
Dolinę Regi wypełniają na przemian tereny leśne i rolnicze, przerywane kilkoma zespołami zwartej zabudowy miejskiej — Świdwina, Łobza, Reska i Gryfic. Melioracje silnie zmieniły dolny bieg, a przegrodzenie koryta budowlami hydrotechnicznymi sprawiło, że ponad dwie trzecie długości rzeki pozostaje niedostępne dla ryb wędrownych. Tym większego znaczenia nabierają nieuregulowane dopływy o naturalnym przebiegu, w których populacje ryb wciąż mogą bytować.
W typologii abiotycznej stosowanej w monitoringu jakości ekologicznej większość odcinków zaliczono do typu 19, czyli rzeki nizinnej piaszczysto-gliniastej. Początek biegu opisano jako typ 23 — potok lub strumień na obszarze poddanym procesom torfotwórczym — a odcinek końcowy jako typ 22, czyli rzekę przyujściową pod wpływem wód słonych. Niektóre fragmenty środkowe uznano za typ 20, rzekę nizinną żwirową, a oba zbiorniki zaporowe — Lisowski oraz Rejowice — potraktowano odrębnie, jako typ 0.
Geobotaniczny podział Władysława Szafera i Kazimierza Zarzyckiego zalicza dolinę głównie do krain Pojezierza Pomorskiego (Okręg Wałecko-Drawski) i Pobrzeża Bałtyckiego, a granica między nimi przebiega w okolicach ujścia Uklei; samo ujście rzeki przecina krainę Brzeg Bałtyku. Na zboczach doliny rozwijają się siedliska subatlantyckiego grądu bukowo-dębowo-grabowego w jego ubogiej, pomorskiej postaci (Stellario-Carpinetum), a w wielu miejscach także buczyna kwaśna; nierzadkie są kompleksy źródliskowe. Dno doliny zajmują miejscami rozległe lasy łęgowe i torfowiska, natomiast w dolnym biegu dolina przecina tereny w większości rolnicze, z dużymi powierzchniami łąk i zbiorowisk zaroślowych. Spośród rzadkich gatunków odnotowano skrzyp zimowy koło Lisowa oraz paprotnicę kruchą w starodrzewiu na północ od Płotów.
W Redze przeważa pstrąg potokowy, płoć i szczupak, a do dolnego odcinka wpływają na tarło ryby anadromiczne — łosoś i troć wędrowna. Wędrówka troci czyni z rzeki ważny korytarz ekologiczny, a Rega należy do nielicznych polskich rzek, do których wchodzą na tarło łososie. Docierają one jednak tylko w okolice Jeziora Rejowickiego oraz do Rzesznikowa nad Mołstową, ponieważ główne koryto i część dopływów przegrodzono budowlami hydrotechnicznymi. Bez przeszkód łososie wpływają natomiast do strugi Lubieszowej, w której rokrocznie notuje się spore liczby gniazd tarłowych. Tarliska stwierdzono również w Gryficach poniżej zapory elektrowni Rejowice, pod samą zaporą, w Trzebiatowie — zarówno między mostami, jak i u wylotu ramienia Młynówki — oraz w pobliżu ujścia strugi Brodziec.
Górny odcinek koryta i dopływy o typowo górskim charakterze dają dogodne warunki głowaczowi białopłetwemu i minogom, natomiast odcinki o twardym, piaskowym dnie i znacznie wolniejszym przepływie chętnie zajmują kozy oraz larwy minogów. Charakterystyka morfologiczna rzeki wskazuje, że panują w niej warunki sprzyjające rybom łososiowatym i karpiowatym reofilnym.
Badania z lat siedemdziesiątych wykazały, że smolty troci trafiają do dolnego biegu, przy samym ujściu, między 29 marca a 8 czerwca, przy czym najwięcej ryb spływa w drugiej i trzeciej dekadzie kwietnia oraz w pierwszej i drugiej dekadzie maja, gdy woda ma od 7 do 11 °C. Certa rozpoczyna wędrówkę rozrodczą wiosną, na krótko przed tarłem, a w stadzie tarłowym przeważają osobniki w wieku od czterech do jedenastu lat.
W 1994 roku oszacowano straty w liczebności ryb przechodzących przez turbiny elektrowni. W Płotach duża turbina powodowała ubytki rzędu 5,4–6,4%, mała nie powodowała ich wcale; w Rejowicach na Jeziorze Rejowickim straty sięgały 47,2–55,4%, a w dolnym biegu, w Trzebiatowie, 48,6–56,8%. Rosły one wraz ze zwiększaniem różnicy poziomów piętrzenia i obrotów turbiny, a wpływ miał również sposób doprowadzania wody — rurociągiem albo bezpośrednim poborem.
Cała rzeka mieści się w granicach kilku obszarów Natura 2000. Ostoje ptasie chronią jej odcinek górny oraz ujściowy, ostoje siedliskowe zaś prawie całą dolinę — poza fragmentem źródłowym. Górny bieg, od źródeł po most drogi powiatowej Bierzwnica–Kluczkowo, przypada na północną część obszaru specjalnej ochrony ptaków „Ostoja Drawska”; z kolei fragment ciągnący się od Nowielic po ujście Kanału Mrzeżyno III wchodzi w skład OSO „Wybrzeże Trzebiatowskie”. Odcinek od Białoboków, będących częścią Trzebiatowa, aż po ujście w Mrzeżynie objął obszar mający znaczenie dla Wspólnoty, czyli Trzebiatowsko-Kołobrzeski Pas Nadmorski, którego zasięg częściowo pokrywa się z ostoją ptasią. Do specjalnego obszaru ochrony siedlisk „Dorzecze Regi”, zgłoszonego Komisji Europejskiej w październiku 2009 roku, weszła niemal cała dolina — od Jeziora Klęckiego po Trzebiatów.
W 1991 roku powstał międzygminny związek pod nazwą Unia Miast i Gmin Dorzecza Regi, skupiający gminy Brojce, Karnice, Łobez, Płoty, Resko, Rewal, wiejską Świdwin i Trzebiatów. Za cel postawiono sobie przywrócenie rzece I klasy jakości wód oraz wykorzystanie jej walorów przyrodniczych na potrzeby turystyki i rekreacji, a drogą do tego mają być budowa i rozbudowa oczyszczalni ścieków, sieci kanalizacyjnych i wodociągowych oraz stacji wodociągowych.
Obszar ujścia w promieniu 500 m od głowicy wschodniego falochronu wejścia do portu Mrzeżyno, wysunięty w stronę morza, ustanowiono stałym obwodem ochronnym dla rybołówstwa morskiego; zakaz nie obejmuje jednak połowów sportowo-rekreacyjnych prowadzonych z brzegu. Zarząd województwa utworzył ponadto trzy obręby ochronne, w których nie wolno łowić ani podejmować czynności szkodliwych dla ryb, w szczególności naruszać dna zbiorników, roślinności wodnej i urządzeń tarliskowych, uprawiać sportów motorowodnych czy urządzać kąpielisk. Pierwszy z nich rozciąga się od stacji pomp „Mrzeżyno III” aż po most drogowy w Mrzeżynie, na długości 1,35 km, i obowiązuje między 20 marca a 31 maja. Drugi wyznaczono przy urządzeniach śluzy piętrzącej w Trzebiatowie; działa on od 1 maja do 30 lipca, a następnie od 1 września aż do 15 lutego. Trzeci obejmuje odcinek w Gryficach, między jazem stałym a mostem betonowym, i zamyka wędkowanie przez okrągły rok.
Osiem małych elektrowni wodnych pracuje kolejno w Prusinowie, Łobzie, Resku, Żerzynie, Lisowie, Płotach oraz Smolęcinie, jedna także przed Trzebiatowem, a następna na bocznym ramieniu Młynówki w samym Trzebiatowie; razem dają około 2,6 MW. Energię spadku wody wykorzystywano tu zresztą od dawna, budując nad rzeką młyny, a część z nich przystosowano później do roli elektrowni — tak stało się w Resku i Łobzie. Osiemnaście małych elektrowni działających w całej zlewni dysponuje mocą 3,5 MW łącznie. Najsilniejsza jest MEW „Rejowice”, licząca 1,6 MW: uruchomiono ją już w 1925 roku, a rocznie wytwarza 5060 MWh energii elektrycznej.
Dwie z elektrowni wymagały wzniesienia dużych zapór, dzięki czemu na rzece powstały Jezioro Lisowskie i Jezioro Rejowickie. Choć małe elektrownie wodne uchodzą za odnawialne źródła energii niezanieczyszczające środowiska, w przypadku Regi podnosi się problem smoltów ginących na turbinach podczas wędrówki do morza oraz zamknięcia rybom drogi w górę rzeki, powyżej zapory „Rejowice”, w czasie wędrówki anadromicznej.
Ujściowy odcinek, licząc od północnej krawędzi mostu drogowego w Mrzeżynie, zaliczono do morskich wód wewnętrznych. Przy ujściu zbudowano port morski Mrzeżyno, w którym Rega pełni funkcję akwatorium oraz kanału wejściowego; przy nabrzeżach cumują kutry rybackie i małe jachty, łowią tam również wędkarze. Odcinek ten pogłębiał zarządca wód morskich, Urząd Morski w Szczecinie, obecnie jednak prac bagrowniczych zaniechał, twierdząc, iż odpowiedzialność za basen portowy spoczywa na gminnym Zarządzie Portu Morskiego „Mrzeżyno”.
Administrujący wodami Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Szczecinie utworzył na Redze dwa obwody rybackie, do których włączono także części niektórych dopływów. Pierwszy sięga od źródeł po oś jazu w Prusinowie, drugi biegnie stamtąd przez Jezioro Lisowskie oraz Jezioro Rejowickie aż tam, gdzie w Mrzeżynie wody śródlądowe graniczą z morskimi wodami wewnętrznymi. Gospodaruje na nich Polski Związek Wędkarski: pierwszym obwodem dysponuje i opiekuje się koszaliński Okręg PZW, drugim — Okręg PZW w Szczecinie. Okręgi prowadzą gospodarkę rybacką i pobierają opłaty za połów, a zarybianiem zajmuje się okręg szczeciński, korzystający głównie z narybku z wylęgarni w Goleniowie. Do wody trafiają klenie, lipienie, jazie, pstrągi potokowe, certy, smolty łososia, wylęg i tarlaki miętusa pospolitego oraz troć wędrowna wraz ze swoim smoltem.
Rzeka stanowi rozległe łowisko dla wędkarzy i bywa areną zawodów. Marzec należy do Ogólnopolskich Zawodów Spiningowych o Puchar Burmistrza Trzebiatowa „Troć Regi”, kwiecień zaś do łobeskiego Memoriału im. Roberta Topoli, noszącego nazwę „Pstrąg Regi”. Grono wędkarzy doprowadziło też do założenia w Łobzie Towarzystwa Miłośników Rzeki Regi, które za cel postawiło sobie ochronę dziewiczego charakteru Regi, a zwłaszcza szlachetnych gatunków ryb bytujących w jej wodach. Ochroną przyrody i zwalczaniem kłusownictwa zajmuje się Państwowa Straż Rybacka — najbliższy dorzecza posterunek mieści się w Szczecinie — wspierana przez Policję, Straż Graniczną, Służbę Leśną oraz Społeczną Straż Rybacką ustanowioną w Gryficach i Łobzie.
Latem rzeka służy spływom kajakowym. Oficjalny przewodnik PTTK i PZKaj zalicza szlak Regi do ładniejszych w Polsce i przypisuje mu dużą wartość krajoznawczo-przyrodniczą, stawiając go pod względem krajobrazu na równi z pomorską Brdą i Drawą. Rega rzadko przecina większe kompleksy leśne, ale jej brzegi na znacznej długości porastają kępy krzewów i drzew, dzięki czemu podczas spływu łatwo o wrażenie nieustannego przebywania w lesie. Podkreśla się nie tylko malowniczość samej rzeki, lecz także zabytki architektury w Świdwinie, Łobzie, Resku, Płotach, Gryficach i Trzebiatowie.
Szlak uchodzi za łatwy, choć w górnym i środkowym biegu bywa miejscami dość uciążliwy; na odcinku od Sławy do Bałtyku dolina rzeczna opada średnio o 0,65‰. Liczne punkty dojazdowe pozwalają układać spływy o różnej długości i na różnych odcinkach, na trasie od Sławy do ujścia trzeba jednak dziesięć razy przenosić kajaki — z powodu elektrowni wodnych albo nisko zawieszonych mostów.
Lipiec tradycyjnie należał do Ogólnopolskiego Spływu Kajakowego PTTK „Regą do morza” — do 2007 roku zorganizowano czterdzieści jego edycji, każdą na dystansie 147 km. Latem 2008 roku Klub Turystów Wodnych „Celuloza” przeprowadził tu XXII Ogólnopolski Spływ Kajakowy Papierników; nad rzeką działa też Klub Kajakowy PTTK „Wicher” Gryfice. Władze powiatu gryfickiego zamierzały w 2007 roku wyłożyć 6 mln złotych na przystanie kajakowe oraz baseny w Płotach, Gryficach, Trzebiatowie i Mrzeżynie, składające się na „Krainę Regi”, czyli szlak kajakowy prowadzący do morza. Starosta Gryficki potwierdził w sierpniu 2009 roku, że na przedsięwzięcie „Kajakiem do morza”, warte 8 mln zł, udało się zdobyć z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego niecałe 4 mln zł; sieć przystani wraz z infrastrukturą towarzyszącą miała powstać w czterech miejscowościach powiatu.
Najbardziej narażony na powodzie jest ujściowy odcinek zlewni i tam też skupiono obiekty ochrony przeciwpowodziowej: łącznie 44,79 km wałów, sześć polderów, dziewięć stacji pomp, magazyn powodziowy oraz bazę powodziową w Mrzeżynie. Szczególnie zagrożone są Trzebiatów i Gryfice.
Polder Mrzeżyno I zajmuje brzeg wschodni, na zachód od Zgniłej Regi, a jego wody uchodzą blisko ujścia dawnego koryta Starej Regi. Po przeciwnej stronie, na południowy zachód od samego Mrzeżyna, leży polder Mrzeżyno III, odwadniany Kanałem Mrzeżyno III przez stację pomp o tej samej nazwie. Kilka kilometrów dalej na południe, także przy brzegu zachodnim, rozciąga się duży polder Mrzeżyno II, dochodzący do zarastającego jeziora Konarzewo; wodę odprowadza z niego w większości Kanał Mrzeżyno II, a u jego ujścia pracuje stacja pomp. Obszary przylegające do polderu od południa należą do zlewni strugi Starej Regi, przy której ujściu stoi stacja pomp „Włodarka”.
Powyżej zwartej zabudowy Trzebiatowa działa dwuwęzłowy stopień wodny z jazem rozdzielczym, zbudowany na potrzeby produkcji energii elektrycznej. Jaz stale piętrzy wodę i kieruje ją — częściowo albo w całości — do kanału energetycznego, czyli Młynówki, a zarazem pozwala bezpiecznie przeprowadzić na dolne stanowisko wody powodziowe oraz nadmiar bieżącego przepływu ponad wydatek kanału. Na obu jeziorach zaporowych, przy których końcach stoją małe elektrownie i jazy piętrzące, utrzymuje się stale wysoki poziom wody, by zwiększyć wydajność turbin prądotwórczych; przy wzmożonych opadach zbiorniki można jednak wykorzystać przeciwpowodziowo, wcześniej obniżając zwierciadło.
Podczas powodzi w kwietniu 2008 roku poziom rzeki w Trzebiatowie przekroczył 4 metry, a między 8 a 14 kwietnia przepływ w tamtejszym punkcie kontrolnym podniósł się z 38,1 m³/s do 91,1 m³/s. Objętość fali powodziowej, która przeszła przez miasto, obliczona dla przepływów z 9–20 kwietnia 2008 roku, wyniosła 27,56 mln m³. Dla ujścia wyznaczono również przepływ nienaruszalny, czyli minimalną ilość wody konieczną do utrzymania życia biologicznego: 6,33 m³/s przy stanie 100 cm na wodowskazie.
Najstarsza znana wzmianka o rzece zapisana została po łacinie w 1180 roku, gdy dymiński książę Kazimierz I przekazał klasztorowi w Lund posiadłości położone nad Regą (iuxta Regam fluvium sitas...). Dwunastowieczny dokument zachował się w szesnastowiecznym odpisie i wymienia dziesięć nazw miejscowych leżących nad tą rzeką.
Przywileje towarzyszące nadaniu praw miejskich Gryficom w 1262 roku pozwoliły rybakom swobodnie łowić, a kupcom prowadzić handel rzeczny; dostęp do morza sprzyjał rozwojowi miasta i kontaktom z miejscowościami nadmorskimi. Trzebiatów uzyskał podobny przywilej w 1287 roku. Wymiana handlowa obu ośrodków nabrała rozmachu dopiero wtedy, gdy w XIV wieku przystąpiły one do związku hanzeatyckiego: kupcy skupowali między innymi zboża, wosk, skóry, smołę, konopie, mięso i miód, a towary wywozili do miast nadmorskich, choćby do Lubeki. Dokument wystawiony 4 sierpnia 1306 roku przyniósł norbertanom z Białoboków oraz mieszkańcom klasztornego Regoujścia wolność celną na Redze i w pasie mili od brzegu morza, nadaną przez księcia Bogusława IV.
W 1317 roku białoboccy norbertanie wywołali długoletni zatarg z Gryficami o swobodny spław. Opat kazał zagrodzić rzekę tamą i zlikwidować jazy rybne przy ujściu; zmieniony nurt i powbijane pale uniemożliwiły żeglugę, rybakom zarekwirowano sieci i sprzęt pomocniczy, a ich samych zmuszono do oddawania części połowu jako myta. Gryficzanie stawili opór i skierowali skargę do papieża Jana XXII, na mocy której w Szczecinie toczył się proces w latach 1326–1328. Miasto wygrało, a zakonnikom nakazano usunąć urządzenia blokujące żeglugę i zapłacić 1500 grzywien srebra odszkodowania.
Piętnaste stulecie przyniosło kilka sporów z Trzebiatowem, leżącym na północ od Gryfic, który próbował ściągać opłaty celne od statków gryfickich płynących Regą. Trzebiatowianie powołali się w 1449 roku na zakłócanie pracy młynów i chcieli zamknąć rzekę dla wszystkich jednostek nadpływających z południa: w dno wbito pale i usypano wał ziemny, znacznie zwężający nurt na długim odcinku, co doprowadziło do eskalacji konfliktu. W 1457 roku miasto przy współpracy klasztoru w Białobokach przekopało nowe, skrócone koryto z pominięciem jeziora Resko Przymorskie, w okolicy dzisiejszego Mrzeżyna, i założyło tam nowy port. Kolejne zatargi zakończył dopiero Bogusław X Wielki, który u progu swojego panowania zamknął czterdziestoletni okres walk obu miast nad dolną Regą (1488).
Spory odżyły w latach 1538 i 1554 — tym razem powodem było niedostarczanie przez gryficzan podwód do renowacji falochronów oraz budowanie przez nich statków zbyt dużych w stosunku do przepustowości śluz; konflikt wygasł w 1589 roku. Ostatni raz oba miasta poróżniły się w 1686 roku o spław drewna, sprawę załatwiono jednak polubownie.
W 1680 roku elektor pruski Fryderyk Wilhelm wyszedł z pomysłem, by rozbudować sieć śródlądowych dróg wodnych łączących ówczesną Nową Marchię z portami morskimi Pomorza; plan obejmował połączenie Regi z Drawą, a ujściowego odcinka rzeki — z Parsętą i kołobrzeskim portem. Kierowała nim przede wszystkim chęć ominięcia portu szczecińskiego, należącego wówczas do Szwecji, i uniknięcia płaconego tam cła. Badania terenowe skłoniły jednak przedstawicieli stanów pomorskich — landrata biskupstwa kamieńskiego Heinricha von Kameke oraz kołobrzeskiego rajcę Paulla Ernsta Fuchßa — do orzeczenia, że wykonanie projektu przekracza możliwości techniczne. Ich ustalenia sprawdzić miał radca i naczelny dyrektor budowy statków Raule.
W czasie I wojny światowej dolny bieg regulowało 300 jeńców rosyjsko-polskich przywiezionych z obozu w Szczecinie. Mała elektrownia wodna „Likowo” powstawała w latach 1922–1924: w Lisowie przegrodzono koryto betonowym jazem i zaporą ziemną, mierzącą 4 m w koronie oraz 20 m u podstawy, dzięki czemu utworzyło się Jezioro Lisowskie — 1,5 mln m³ wody przy pojemności użytkowej 0,3 mln m³. Drugą elektrownię, „Rejowice”, uruchomiono pod Smolęcinem w 1925 roku; spiętrzono przed nią znacznie większy akwen, Jezioro Rejowickie, mieszczące 4,6 mln m³ wody, z czego 1,2 mln m³ stanowi pojemność użytkowa.
Nazwa rzeki wielokrotnie pojawia się w Pommersches Urkundenbuch: w 1170 roku jako iuxta Regam fluvium, w 1208 jako villas non procul a Rega, w 1227 jako et Regam fluvios, a w 1240 jako fluvium et Regam maiorem. Pisownia niemal się nie zmienia — przez cały XIII wiek forma Rega występuje kilkanaście razy, a pod rokiem 1287 pojawia się obok niej zapis Et ipsa Regha ... portum et Regham. Również w XIV stuleciu dominuje Rega, kilkakrotnie Regha, raz zaś Recham (1308); z kolei forma flumen dictum Reghe z 1321 roku świadczy o niemieckim osłabieniu wygłosowego -a do -e.
Językoznawca Mikołaj Rudnicki nie rozstrzygnął jednoznacznie pochodzenia nazwy, zaproponował natomiast kilka hipotez, które wskazują na jej lechicką genezę. Pierwiastek *reg- wywodził z wcześniejszych *rag- i *rog, a powstanie nazwy wiązał ze znaczeniem odnogi rzecznej oraz odgięcia. Zakładał przy tym, że narodziła się ona w dolnym biegu i pierwotnie dotyczyła ówczesnej Starej Regi, która płynęła do jeziora Resko Przymorskie — tak samo jak Regalica, odnoga Odry uchodząca do jeziora Dąbie. Dalsze wywody badacza łączyły się właśnie z nazwą Regala (pomorskie *Regalica). Rudnicki dopuszczał też wyprowadzenie Regi z tematu *rъg-, a więc z wcześniejszej postaci *Rъga, na wzór Łeby od Lъba, zastrzegał jednak, że etymologia pierwiastka *reg- nie jest zbadana na tyle, by mieć pewność.
Nazwę analizuje się również jako element staroeuropejskiej warstwy nazewniczej i powszechnie umieszcza wśród hydronimów przedsłowiańskich. Ewa Rzetelska-Feleszko, językoznawczyni badająca toponimię Pomorza Zachodniego, sądzi, że rzeka nosiła wcześniej prawdopodobnie miano Raga, które z czasem przeszło w dzisiejszą postać wskutek zmiany *ra w *re — powszechnej na Pomorzu i znanej także z par Rada–Reda, Rakowo–Rekowo czy Radosław–Redosław. Raga miałaby być nazwą indoeuropejską, o rdzeniu *arg oznaczającym kolor biały, który po przesunięciu litery r dał pomorską formę *Rag. Odnosiłaby się wówczas do rzeki o jasnym, przejrzystym dnie, której wody w świetle dziennym zdawały się białe. Stwierdzono przy tym, że nazwa nie ma motywacji rodzimej ani charakteru kentumowego.
Podczas zmiany wszystkich nazw rzek Pomorza Zachodniego w 1948 roku polskie władze pozostawiły dotychczasowe miano. Po wojnie przejął je klub piłkarski TKS „Rega” Trzebiatów, a do 2008 roku w Łobzie i Świdwinie nadawała program lokalna Telewizja Rega. Od 2004 roku przyznawane jest natomiast wyróżnienie „Gryficka Rega” dla osób i instytucji z powiatu gryfickiego.
Rega uchodzi do: Morze Bałtyckie.
Opracowano na podstawie artykułu Rega w polskiej Wikipedii (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Rega