| Długość | 142 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 1916 km² |
| Uchodzi do | Niemna |
Czarna Hańcza, po białorusku Чорная Ганча, płynie przez Polskę i Białoruś, a ostatecznie uchodzi do Niemna jako jego lewy dopływ. Na polski odcinek przypada 108 km biegu, a na terytorium Polski – 1612 km² dorzecza. Jest to największa rzeka Suwalszczyzny, a główną miejscowością, przez którą przepływa, są Suwałki.
Rzeka płynie przez bardzo ciekawe okolice, nieraz o unikatowych walorach krajobrazowych, geologicznych, etnograficznych, a także historycznych, bo są to ziemie dawnej Jaćwieży. Poszczególne odcinki rzeki bardzo się od siebie różnią: między Bachanowem a Turtulem zachowuje się ona jak górski potok, a za jeziorem Wigry płynie początkowo bardzo powoli wśród rozlewisk i podmokłych łąk.
Długość Czarnej Hańczy określa się na 142–145 km, z czego około 35 km przypada na Białoruś; po białoruskiej stronie leży też 178 km² spośród 1916 km² powierzchni zlewni. W Polsce rzeka płynie w województwie podlaskim, m.in. przez gminę Jeleniewo, miasto Suwałki, gminę Giby, w której nad rzeką leży osada leśna Czarna Hańcza, oraz gminę Płaska. Na Białorusi przepływa przez rejon grodzieński w obwodzie grodzieńskim. Kieruje się przeważnie na wschód, a na ostatnich 500 m przed ujściem do Niemna wyznacza granicę litewsko-białoruską.
Średni przepływ przy ujściu rzeki do jeziora Wigry wynosi 1,4 m³/s, natomiast średni roczny przepływ przy ujściu do Niemna określa się na 17 m³/s. Średni spadek zwierciadła wody wynosi 1,2‰. Dolina rzeki jest głęboko wcięta, a jej szerokość określa się na 0,7–3,5 km; w rejonie Suwałk, gdzie rzeka rozcina równinę sandrową, osiąga ona 5–10 km. Obustronna, zabagniona równina zalewowa ma szerokość 0,2–1 km, a miejscami występują tarasy nadzalewowe o wysokości do 10 m. Koryto jest kręte i tworzy duże zakola; przy niskich stanach wody rzeka ma do 10 m szerokości.
Czarna Hańcza ma kilka głównych dopływów. Lewobrzeżne to Igorka, Wiatrołuża, Pawłówka, Wierśnianka i Marycha, prawobrzeżne zaś – Wołkuszanka, Maleszówka i Kalna. Do dopływów prawobrzeżnych zalicza się również Kanał Augustowski, z którym rzeka w dolnym biegu tworzy wspólny system wodny.
Marycha, po litewsku Seina, ma 80,8 km długości, z czego 63,2 km przypada na Polskę, a jej zlewnia zajmuje 432,4 km², w tym 22,6 km² poza granicami kraju. Wypływa na wysokości około 160 m n.p.m. koło wsi Mikołajówka w okolicach Puńska, przepływa przez jezioro Sejwy i miasto Sejny, wpada do jeziora Pomorze, po czym wyznacza najpierw granicę polsko-litewską, a następnie litewsko-białoruską. Do Czarnej Hańczy uchodzi jako dopływ lewobrzeżny na północ od wsi Czertok. Jej wody zaliczono do trzeciej klasy czystości.
Lewobrzeżna Igorka ma 13,8 km długości i płynie na terytorium Litwy i Białorusi; wzdłuż niej biegnie granica litewsko-białoruska, a przed II wojną światową rzeka rozdzielała Polskę i Litwę. Wiatrołuża wypływa z torfowisk na północny wschód od Kaletnika i ma około 10 km długości, z czego 8 km przypada na Wigierski Park Narodowy. Odwadnia obszar około 176,5 km² i pod względem wielkości odpływu jest drugim ciekiem parku; przez jeziora Królówek i Omułówek dociera do Zatoki Północnej w północnym plosie Wigier. Około 2 km przed stanicą wodną w Wysokim Moście do Czarnej Hańczy uchodzi rzeczka Gremzdówka.
Prawobrzeżna Wołkuszanka ma 24 km długości; jej ostatnie 5 km biegnie wzdłuż granicy polsko-białoruskiej aż do ujścia. Na przeważającym odcinku, od źródeł aż do 7 km biegu, koryto uregulowano w latach osiemdziesiątych, obecnie jednak miejscami odzyskuje ono naturalny charakter. Rzeka ma od 3 do 6 m szerokości i od 0,3 do 1,5 m głębokości, a jej dno jest przeważnie piaszczyste, z licznymi twardymi partiami żwirowymi i kamienisto-żwirowymi. Wraz z dopływami na całej długości stanowi krainę pstrąga; poza pstrągiem potokowym do głównych gatunków ryb należą tu szczupak, okoń, jelec, kleń, miętus i płoć.
Początek rzece dają źródła bijące na Pojezierzu Wschodniosuwalskim, w podmokłych dolinach wśród wzniesień morenowych. Obszar ten leży na północ od Suwalskiego Parku Krajobrazowego, w pobliżu Rowelskiej Góry – najwyższego wzniesienia Suwalszczyzny.
Za miejsce, w którym rzeka bierze początek, uznaje się wilgotne łąki koło wsi Okliny, leżącej już poza północną granicą Suwalskiego Parku Krajobrazowego; według innego opisu źródła leżą w okolicach Wiżajn, niedaleko jeziora Hańcza. Wysokość źródeł określa się na 298 m n.p.m. lub na 245 m n.p.m. W granicach parku wody Czarnej Hańczy kierują się ku południowi.
Zlewnię ukształtowało zlodowacenie bałtyckie. Ma ona zróżnicowaną rzeźbę terenu: występuje tu wiele jezior rynnowych i wytopiskowych oraz liczne zagłębienia bezodpływowe.
W górnym biegu rzeka przepływa przez jezioro Hańcza na Pojezierzu Wschodniosuwalskim. Ten polodowcowy zbiornik rynnowy o niskiej trofii jest najgłębszym jeziorem Polski i całej środkowej części Niżu Europejskiego. Jego największą głębokość określa się najczęściej na 108,5 m, choć według różnych badań wynosi ona 106,1 m, 113 m lub 105,55 m. Jezioro ma powierzchnię 311,4 ha, średnią głębokość 38,7 m i około 4,5 km długości, a jego lustro leży na wysokości 227,3 m n.p.m.
Wody jeziora zaliczono do pierwszej klasy czystości (według danych z 2006 roku), a ich przezroczystość dochodzi do 6 m. Od 1963 roku jezioro wraz ze skarpą jest chronione jako rezerwat krajobrazowo-wodny, a w 1974 roku, ze względu na głębokość i wysokie podwodne ściany zbudowane ze zwięzłych osadów polodowcowych, zostało wpisane na listę Projektu Aqua UNESCO. Hańcza jest jedynym zbiornikiem, w którym przetrwała w czystej postaci populacja siei wigierskiej; występują tu także gatunki ryb charakterystyczne dla zimnych wód północnych i potoków górskich, m.in. miętus pospolity, głowacz pręgopłetwy i głowacz białopłetwy.
W latach 1992–1996 badano w jeziorze wskaźniki mikrobiologiczne. Ogólna liczba bakterii w wodzie wahała się wtedy, zależnie od pory roku i miejsca poboru, od 1,5 do 6,7 mln komórek w mililitrze. Najwięcej bakterii stwierdzano w rejonie, w którym do jeziora wpływa Czarna Hańcza, najmniej zaś nad najgłębszym miejscem akwenu.
Po wypłynięciu z jeziora Hańcza rzeka przez pierwsze kilometry płynie dnem głębokiego wąwozu, położonego w obrębie Suwalskiego Parku Krajobrazowego. Poprowadzono tędy przyrodniczą ścieżkę dydaktyczną.
Między Bachanowem a Turtulem Czarna Hańcza zachowuje się jak potok górski. Wcina się w podłoże wąską, głęboką doliną, której krawędzie sięgają trzydziestu metrów, a nurt z hukiem przelewa się po głazach rezerwatu „Głazowisko Bachanowo”. Spadek jest tu bardzo duży: na kilometrowym odcinku, od mostu do ujścia Kozikówki, poziom wody obniża się o 24 metry. W górnym biegu rzeka bywa wartka, a jej średni spadek przekracza 2‰.
Na zachód od Turtula znajduje się dolina zawieszona nosząca nazwę Gaciska. To rzadki okaz geomorfologiczny, świadectwo przepływów wód sprzed powstania obecnego koryta Hańczy. Na wschód od Turtula leży inna osobliwość geologiczna – głazowisko Bachanowo, największe w Europie.
W pobliżu leżą wsie zamieszkane dawniej przez staroobrzędowców; w Wodziłkach znajduje się ich słynna molenna.
Jezioro Hańcza i odcinek rzeki z głazowiskiem Bachanowo leżą w Suwalskim Parku Krajobrazowym – najstarszym parku krajobrazowym w Polsce. Park utworzono 12 stycznia 1976 roku w celu ochrony polodowcowego krajobrazu oraz walorów przyrodniczych i geologicznych; zajmuje on 63,38 km² na terenie gmin Jeleniewo, Przerośl, Wiżajny i Rutka-Tartak. Obszar parku należy do dorzecza Niemna i odwadniają go dwie główne rzeki: Czarna Hańcza oraz Szeszupa, która bierze początek w dolinie niedaleko siedziby parku w Turtulu. Czarna Hańcza jest z nich większa i bystrzejsza. Spośród czterech rezerwatów parku z rzeką związane są „Jezioro Hańcza” i „Głazowisko Bachanowo nad Czarną Hańczą”. Choć szata roślinna parku jest silnie przekształcona, zespoły roślin porastających torfowiska w dolinie Czarnej Hańczy mają naturalny charakter.
Geologiczno-krajobrazowy rezerwat przyrody „Głazowisko Bachanowo nad Czarną Hańczą” utworzono zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z 27 października 1972 roku. Zajmuje on 0,98 ha na południe od jeziora Hańcza, w widłach rzeki i strumienia Kozikówki, i podlega ochronie częściowej. Na tej niewielkiej powierzchni skupia się około 10 000 głazów narzutowych o obwodach od 0,5 do 8 m, choć według innych źródeł jest ich kilka tysięcy. Leżą one na czterech poziomach: w samym korycie, na dnie doliny, na tarasie wzniesionym mniej więcej 10 m nad lustrem rzeki oraz na powierzchni sandru, około 25 m nad wodą.
Głazowisko powstało na skrzyżowaniu dwóch rynien lodowcowych. Lądolód przyniósł tu ze Skandynawii głazy wraz z masą gliny zwałowej, a odsłoniły je wody roztopowe, które wypłukały glinę. Głazy to głównie granity, granitognejsy, sjenity, gnejsy, piaskowce, wapienie, bazalty, ryolity, melafiry i porfiry. Kamienie porastają liczne gatunki porostów naskalnych oraz mchy, wśród nich rzadki gatunek górski. Teren rezerwatu jest obecnie wykorzystywany jako pastwisko.
Rzeka daje schronienie pstrągom, a towarzyszą im organizmy typowe dla cieków górskich. Wymieniane są wśród nich chruściki, jętki i widelnice, wypławek alpejski, a także mszywioły oraz niektóre mięczaki.
Poniżej odcinka o górskim charakterze rzeka płynie coraz spokojniej i, lekko meandrując, kieruje się doliną w stronę Suwałk. Jest jedynym ciekiem przepływającym przez to miasto i właśnie dlatego pozostaje stosunkowo mocno zanieczyszczona, mimo że w latach dziewięćdziesiątych XX wieku jej stan znacznie się poprawił.
Za Suwałkami rzeka wpływa na teren Wigierskiego Parku Narodowego i Puszczy Augustowskiej. Na tym odcinku biegu wyjątkowo liczne są ostoje bobrów.
Rzeźba terenu Suwałk jest efektem działalności lądolodu podczas zlodowacenia Wisły oraz erozji prowadzonej przez Czarną Hańczę. W wyciętej przez rzekę dolinie wyróżnia się trzy tarasy erozyjno-akumulacyjne. Najniższy, zalewowy, wznosi się ponad 0,5 m nad średnim stanem wody. Drugi, nadzalewowy taras sandrowy, leży 6,5–8,5 m nad rzeką i zajmuje go znaczna część miasta. Trzeci, również sandrowy, wznosi się 11–19 m nad rzeką; znajdują się na nim północne osiedla Północ I i Północ II.
Odcinek rzeki w granicach miasta ma trzynaście kilometrów długości. Przy północno-zachodniej granicy Suwałk zwierciadło wody leży na wysokości 172,5 m n.p.m., a przy południowo-wschodniej – na około 145 m n.p.m.; różnica poziomów wynosi więc 27,5 m, a spadek – 2,1‰. Rzeka ma tu od pięciu do dziesięciu metrów szerokości i od pół metra do metra głębokości, a poziom wody reguluje jaz piętrzący.
W Suwałkach nad Czarną Hańczą, między starym miastem a osiedlem Zahańcze, leży sztuczny zbiornik zwany zalewem Arkadia. Jego historia sięga początku XVIII wieku, gdy tuż poniżej mostu zbudowano młyn wodny dla suwalskich mieszczan; powstały w ten sposób staw wraz z otoczeniem z czasem zaczęto nazywać Arkadią. Po rozebraniu młyna staw zarastał trzciną, a podczas II wojny światowej został zasypany. Odnowiony i pogłębiony zalew o powierzchni 11 ha otwarto 22 lipca 1976 roku. Woda płynie do niego z rzeki podziemnym kanałem doprowadzającym, położonym w pobliżu jazu, i wraca do koryta rurociągiem spustowym. Największa głębokość zbiornika wynosi około 5,5 m.
Wpływając do jeziora Wigry, rzeka nanosi do Zatoki Hańczańskiej duże pokłady charakterystycznego dla siebie ciemnego mułu. Osady te tworzą tuż pod powierzchnią wody zabagnienie, które bywa niebezpieczne dla pływających. Z jeziora Czarna Hańcza wypływa przy południowym stoku półwyspu Wigry, w pobliżu dawnego klasztoru kamedułów.
Wigry, przez które przepływa Czarna Hańcza, to jezioro rynnowe na pograniczu Pojezierza Wschodniosuwalskiego i Równiny Augustowskiej, wchodzących w skład Pojezierza Litewskiego. Większa część akwenu leży w gminie Suwałki w powiecie suwalskim, a część południowa – w gminie Nowinka w powiecie augustowskim. Powierzchnię jeziora określa się na 2115–2118,3 ha, a największą głębokość – na 73–74,2 m; pod względem głębokości Wigry zajmują piąte, a pod względem wielkości dziesiąte miejsce wśród jezior Polski. Zwierciadło wody leży na wysokości 131,9–132 m n.p.m. Cieśninami i strumykami jezioro łączy się z 16 innymi jeziorami, a do jego północnej części uchodzi Wiatrołuża.
W środkowej części dorzecza Czarnej Hańczy leży niemal cały Wigierski Park Narodowy, powołany 1 stycznia 1989 roku; rzeka jest jego głównym ciekiem. Pierwsze faktyczne działania ochronne podjęto w rejonie Wigier dopiero w latach pięćdziesiątych XX wieku. Ich celem była ochrona bobrów, które przybyły tu z terenów Związku Radzieckiego, a w Polsce były wówczas niemal wytępione. W 1959 roku powstał rezerwat „Ostoja bobrów Stary Folwark” o powierzchni 120 ha, obejmujący ujście Czarnej Hańczy do Wigier i fragment tafli jeziora; w 1982 roku powiększono go do 302,19 ha.
Pierwsze stanowisko bobrów na obecnym obszarze parku odnotowano w latach 1944–1949 nad Czarną Hańczą, w miejscu jej połączenia z jeziorem Wigry. Rezerwaty i ochrona gatunkowa sprzyjały wzrostowi liczebności tych zwierząt oraz ich rozprzestrzenianiu się w okolicy, co dało początek liczącej blisko 5 tys. osobników populacji bobrów na Suwalszczyźnie. W samym parku liczebność bobrów osiągnęła w połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku około 250 osobników i od tego czasu utrzymuje się na podobnym poziomie.
Czarna Hańcza poniżej Wigier należy do wód parku udostępnionych do uprawiania turystyki wodnej i wędkarstwa; można po nich pływać kajakiem, łodzią wiosłową, żaglówką lub innym sprzętem pływającym bez silnika spalinowego. Z ruchu wyłączony jest natomiast pas wody o szerokości 100 m między ujściem rzeki do Wigier a półwyspem Łysocha.
Odcinek poniżej Wigier zalicza się do najbardziej znanych nizinnych szlaków kajakowych w Polsce. Początkowo rzeka płynie bardzo wolno wśród rozlewisk i podmokłych łąk – spadek wynosi tu zaledwie 0,03‰. Za Wysokim Mostem nurt nieco przyspiesza, a dolina malowniczo wcina się w Puszczę Augustowską; rzeka tworzy na tym odcinku gęste zakola.
Na wysokości wsi Rygol rzeka włącza się w system Kanału Augustowskiego i kieruje się ku granicy z Białorusią. Do Niemna uchodzi dopiero na granicy litewsko-białoruskiej: po stronie litewskiej leżą tam Warwiszki, po białoruskiej – Sieniewicze.
Czarna Hańcza łączy się z Kanałem Augustowskim na 70,50 km kanału (kilometraż liczy się od połączenia z Biebrzą) i od tego punktu droga wodna biegnie skanalizowanym korytem rzeki. Położona w tym rejonie wieś Rygol w gminie Płaska zawdzięcza nazwę francuskiemu wyrazowi oznaczającemu rów odwadniający, a jej rozwój wiąże się z budową kanału. Przez wieś, obok Czarnej Hańczy, przepływa także Szlamica, naturalne odgałęzienie rzeki.
Po polskiej stronie na skanalizowanym odcinku rzeki leżą śluzy Tartak i Kudrynki. Śluza Tartak, położona na 74,4 km kanału, nie była przewidziana w pierwotnym projekcie Ignacego Prądzyńskiego; jej budowa okazała się konieczna, ponieważ przy wysokich stanach wód spiętrzona woda niszczyła urządzenia hydrotechniczne. Wzniósł ją w latach 1837–1838 inżynier Jakub Szeffer; śluza ma 45,35 m długości i pokonuje 1,72 m różnicy poziomów. Śluzę Kudrynki, położoną na 77,4 km kanału, wznieśli w latach 1828–1829 Edward Tadeusz Bieliński i Michał Horain. Pokonuje ona 2,27 m różnicy poziomów, a od końca II wojny światowej do remontu przeprowadzonego w latach 2005–2008 była nieczynna.
Osią śluzy Kurzyniec, leżącej na 81,75 km kanału, a dalej osią samego kanału na długości 3,5 km biegnie granica polsko-białoruska. Budowę śluzy rozpoczął w 1828 roku Konstanty Jodko, a ukończył w 1829 roku F. Wielhorski. Od 1939 roku obiekt był nieczynny i mocno zniszczony; na podstawie porozumienia rządów Polski i Białorusi, zawartego w Augustowie 8 marca 2005 roku, wyremontowano go od jesieni 2006 do czerwca 2007 roku. W okresie wakacyjnym działa tu turystyczne przejście graniczne.
Na białoruskim odcinku kanału znajdują się jaz i śluza Wołkuszek oraz śluza Dąbrówka. W Soniczach, na 94,60 km kanału, Czarna Hańcza opuszcza przez śluzę Czortek naturalne koryto i kieruje się ku Niemnowi. Na ostatnich kilometrach większa część wody rzeki płynie kanałem wprost do Niemna, a właściwe koryto zatacza łuk najpierw ku północy, potem ku wschodowi, i przyjmuje z lewej strony Marychę. Kanał kończy się na 101,20 km śluzą Niemnowo, pierwotnie trzykomorową, do której w latach 2004–2006 dobudowano czwartą komorę. Nadmiar wody z odcinka między śluzami Dąbrówka i Niemnowo odprowadza do Niemna pięcioprzęsłowy jaz Kurkul. Po odbudowie stopni wodnych od Kurzyńca do Niemnowa kanał od 2008 roku jest znów żeglowny na całej długości i ponownie łączy się z Niemnem.
Projekt kanału, który Ignacy Prądzyński ukończył wiosną 1824 roku, przewidywał, że ostatni odcinek drogi wodnej będzie biegł Czarną Hańczą. Od planowanego połączenia z kanałem do ujścia do Niemna rzeka liczyła 27 500 sążni; zamierzano skrócić ten odcinek do 15 120 sążni za pomocą 40 przekopów i zbudować na nim cztery śluzy, w tym jedną dwukomorową, oznaczoną numerem 11. Roboty na Czarnej Hańczy wyceniono na 3 069 000 zł, podczas gdy koszt całego kanału od środka Biebrzy do Niemna oszacowano na 9 500 000 zł.
W latach 1833–1839 prace prowadzono tylko na odcinku od Biebrzy do Niemna pod kierunkiem hydrotechnika Teodora Urbańskiego. Dokończono wówczas także śluzę Niemnowo, która wbrew projektowi Prądzyńskiego miała trzy komory; w 1839 roku kanał otwarto. Po kampanii wrześniowej kanał znalazł się częściowo pod kontrolą niemiecką (od Suchej Rzeczki do Kurzyńca), a częściowo pod sowiecką; przez śluzę Niemnowo Sowieci dostarczali materiały na budowę Linii Mołotowa. Po II wojnie światowej wschodni, około 20-kilometrowy odcinek od śluzy Kurzyniec do Niemna znalazł się w granicach ZSRR. Białoruską część kanału wpisano w 1994 roku do rejestru zabytków Białorusi i wyremontowano na początku XXI wieku.
Badania jakości wody przeprowadzone w 2004 roku przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Białymstoku dały obraz niejednorodny. Drugą klasę czystości stwierdzono tylko w jednym punkcie – przy wodowskazie Tartak na 41,6 km biegu. Najgorszy wynik, czyli klasę czwartą, odnotowano na 135,8 km biegu, przy wodowskazie Stara Hańcza powyżej jeziora Hańcza. Na odcinku między tymi stanowiskami woda odpowiadała klasie trzeciej.
Poniżej miejsca, w którym do rzeki trafiają ścieki z oczyszczalni miejskiej, stan czystości wody poprawił się. Zadecydowało o tym znaczne obniżenie zawartości związków fosforu i azotu w ściekach; w przypadku związków fosforu wartości w rzece spadły z pozaklasowych do odpowiadających drugiej klasie czystości. Stan rzeki opisano również w osobnym raporcie z 1999 roku.
Na Czarnej Hańczy wytyczono wiele różnych szlaków kajakowych, za klasyczne uchodzą jednak dwa: tak zwana mała pętla i duża pętla.
Mała pętla zaczyna się w Augustowie i prowadzi przez jeziora Białe i Studzieniczne, a następnie Kanałem Augustowskim do jeziora Serwy. Stamtąd konieczna jest przenoska sprzętu do Bryzgla nad Wigrami; dalej płynie się jeziorem i rzeką, a od Rygola wraca się kanałem. Cała trasa zajmuje zwykle około sześciu dni.
Duża pętla również zaczyna się w Augustowie, ale prowadzi najpierw Rospudą, a potem pod prąd bardzo trudną rzeczką Blizną aż do jeziora Blizno. Po przenosce na Wigry jej przebieg pokrywa się z trasą małej pętli, a na całość trzeba przeznaczyć około 8–9 dni.
Popularny jest też szlak łączący rzekę z Kanałem Augustowskim: zaczyna się w Bryzglu, prowadzi jeziorem Wigry i Czarną Hańczą do Rygola, a stamtąd kanałem i kolejnymi jeziorami do Augustowa. Według jednych źródeł trasa ma około 85 km, a jej pokonanie zajmuje od czterech do sześciu dni, w zależności od tempa spływu. Według innych szlak ten liczy 100 km przy starcie na Wigrach i 85 km przy starcie na jeziorze Gremzdy, a jego przepłynięcie zajmuje około siedmiu dni osobom bez wcześniejszego przygotowania kondycyjnego albo od czterech do pięciu dni tym, którzy wiosłują przez cały dzień.
Trasę spływu Czarną Hańczą można podzielić na dwa etapy. Górny, między jeziorami Hańcza i Wigry, liczy 47 km; rzeka jest tu płytka i wąska, a jej spadek wynosi 2,3‰ i miejscami dochodzi do 4‰. Płynąć tym odcinkiem można zwykle tylko podczas wiosennych roztopów, a wyprawa wymaga doświadczenia i odpowiedniego sprzętu. Potrzebne są też zezwolenia, ponieważ na tym odcinku znajdują się rezerwaty przyrody „Jezioro Hańcza”, „Głazowisko Bachanowo” i „Ostoja bobrów Stary Folwark”.
Etap nizinny zaczyna się w Starym Folwarku na północnym brzegu Wigier, a kończy na wysokości wsi Rygol, gdzie rzeka łączy się z Kanałem Augustowskim. Koryto jest tu znacznie szersze, a nurt dużo spokojniejszy; niemal na całej długości rzeka płynie przez Puszczę Augustowską. Kajaki można zwodować w Starym Folwarku, w Gawrych Rudzie, w Bryzglu lub przy klasztorze w Wigrach, a po przepłynięciu Wigier i niewielkiego jeziora Postaw szlak prowadzi już rzeką.
Odcinek od dawnej stanicy wodnej w Wysokim Moście do stanicy we Frąckach ma 16,5 km i częściowo prowadzi przez Wigierski Park Narodowy; mimo licznych meandrów uchodzi za łatwy. Następne 10 km, od stanicy we Frąckach do Dworczyska, wiedzie między polami i łąkami; ze względu na szybki nurt i liczne zakręty ten fragment uważa się za trudny. Kolejny, 17-kilometrowy odcinek zaczyna się w Dworczysku i początkowo prowadzi przez Puszczę Augustowską. Można tu natrafić na zwalone pnie przegradzające koryto, a ponieważ rzeka silnie meandruje, fragment ten uchodzi za trudny i wymagający od kajakarzy pewnych umiejętności.
Łączony szlak Czarnej Hańczy i Kanału Augustowskiego, składający się z siedmiu odcinków, może się zaczynać nie tylko na Wigrach, lecz także na jeziorze Gremzdy. Stamtąd prowadzi przez jeziora Głuche, Jurkowo i Miałkie, a dalej rzeczką Gremzdówką do Czarnej Hańczy; na Gremzdówce trzeba się liczyć ze zwalonymi drzewami, a przy jej końcu – z gęstymi szuwarami.
Wzdłuż rzeki rozmieszczono liczne pola biwakowe i namiotowe. Jedną z atrakcji spływu jest handel prowadzony przez mieszkańców okolicznych wsi, którzy wprost nad wodą sprzedają pączki, racuchy, jagodzianki i kompot, a bywa, że i alkohol; po drodze można też zatrzymać się na kartacze. Osobną atrakcją są śluzy Kanału Augustowskiego.
Szlak zawdzięcza rozgłos również Karolowi Wojtyle, który w młodości brał udział w spływach kajakowych na tej trasie. Przy sanktuarium w Studzienicznej stoi jego pomnik, wystawiony z okazji siódmej pielgrzymki papieskiej do Polski, odbytej w 1999 roku.
Człon „Hańcza” wywodzi się z wymarłego języka jaćwińskiego, należącego do grupy bałtyckiej. Dla porównania bywa przywoływany litewski wyraz antis, oznaczający kaczkę.
Po litewsku rzeka nazywa się Juodoji Ančia, po rosyjsku – Чёрная Ганьча, a po białorusku obok formy Чорная Ганча podaje się też postać Чарна Ганьча. Według objaśnienia odwołującego się do języka litewskiego słowo ančia oznacza „kanał”, czyli rów, w którym woda stoi, zamiast płynąć jak w rzece; w takich rowach chętnie pluskały się ptaki domowe zwane po litewsku antis, czyli kaczki. Nurt Czarnej Hańczy, dość szybki w górnym biegu, dalej zwalnia i staje się nawet bardzo powolny, co prawdopodobnie zadecydowało o nazwie rzeki.
Czarna Hańcza uchodzi do Niemna.
Opracowano na podstawie artykułu Czarna Hańcza w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, rosyjskiej, białoruskiej, litewskiej, angielskiej; wykorzystano także artykuły: Hańcza (jezioro), Wigry (jezioro), Rezerwat przyrody Głazowisko Bachanowo nad Czarną Hańczą, Suwalski Park Krajobrazowy, Wigierski Park Narodowy, Marycha, Wołkuszanka, Igorka, Wiatrołuża (rzeka), Zalew Arkadia, Suwałki, Kanał Augustowski, Śluza Tartak, Śluza Kudrynki, Śluza Kurzyniec, Rygol (powiat augustowski), Czarna Hańcza (osada leśna), Szlak kajakowy Czarnej Hańczy, Szlak kajakowy Czarnej Hańczy i Kanału Augustowskiego (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Czarna Hańcza