| Długość | 145 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 1916 km² |
| Uchodzi do | Niemen |
Czarna Hańcza, zapisywana po białorusku jako Чорная Ганча, prowadzi swoje wody przez terytoria Polski i Białorusi, by ostatecznie zasilić Niemen od strony jego lewego brzegu. Na polską część biegu przypada 108 km, a fragment dorzecza mieszczący się w granicach kraju obejmuje 1612 km². Wśród cieków Suwalszczyzny nie ma od niej większego, a jedynym miastem, przez które przechodzi, są Suwałki.
Trasa koryta wiedzie przez okolice wyjątkowe naraz pod kilkoma względami: krajobrazowym, geologicznym, etnograficznym, a także historycznym, bo są to ziemie dawnej Jaćwieży. Ta różnorodność przekłada się na sam charakter rzeki — kolejne jej odcinki bywają do siebie zupełnie niepodobne, od wciętego głęboko, rwącego potoku po ospały ciek błądzący pośród mokradeł.
Do Czarnej Hańczy uchodzi kilka większych rzek. Po stronie lewobrzeżnej są to Igorka, Wiatrołuża, Pawłówka, Wierśnianka oraz Marycha. Prawy brzeg przyjmuje wody Wołkuszanki, Maleszówki i Kalnej, a do tej samej grupy zaliczany jest również Kanał Augustowski, z którym rzeka w dolnym biegu tworzy wspólny system wodny.
Początek rzece dają źródła bijące na Pojezierzu Wschodniosuwalskim, w podmokłych dolinkach rozdzielających wzniesienia morenowe. Obszar ten rozciąga się na północ od Suwalskiego Parku Krajobrazowego, a tuż obok wyrasta Rowelska Góra — kulminacja całej Suwalszczyzny.
Rzeźbę zlewni uformowało zlodowacenie bałtyckie i to jemu okolica zawdzięcza swoje urozmaicenie. Licznie występują tu jeziora rynnowe oraz wytopiskowe, a między nimi rozsiane są liczne zagłębienia pozbawione odpływu.
Wypłynąwszy z jeziora Hańcza, rzeka na pierwszych kilometrach płynie dnem głębokiego wąwozu położonego już w obrębie Suwalskiego Parku Krajobrazowego. Poprowadzono tędy ścieżkę dydaktyczną poświęconą przyrodzie.
Między Bachanowem a Turtulem Czarna Hańcza zachowuje się jak potok górski. Koryto wcina się w podłoże wąską, głęboką doliną, której krawędzie sięgają trzydziestu metrów, a woda z hukiem przelewa się po głazach rezerwatu Głazowisko Bachanowo. Spadek osiąga tu ogromne wartości: na jednym kilometrze — licząc od mostu do miejsca, w którym uchodzi Kozikówka — poziom obniża się o 24 metry. W całym górnym biegu nurt potrafi być wartki, a średni spadek przekracza 2‰.
Na zachód od Turtula przetrwała dolina zawieszona nosząca nazwę Gaciska. To rzadki okaz geomorfologiczny, świadectwo przepływów wód z czasów poprzedzających uformowanie się dzisiejszego koryta Hańczy. Po wschodniej stronie tego samego miejsca leży kolejna osobliwość geologiczna — głazowisko Bachanowo, największe w Europie.
W pobliżu rozłożyły się wsie, których dawnymi mieszkańcami byli staroobrzędowcy. Pamiątką po nich pozostaje słynna molenna w Wodziłkach.
Rzeka daje schronienie pstrągom, a towarzyszą im organizmy typowe dla cieków górskich. Wymieniane są wśród nich chruściki, jętki i widelnice, wypławek alpejski, a także mszywioły oraz mięczaki.
Poniżej odcinka o górskim charakterze nurt wyraźnie się uspokaja, a rzeka łagodnie meandruje doliną zmierzającą w stronę Suwałk. Przez to miasto nie przechodzi żaden inny ciek wodny i właśnie dlatego Czarna Hańcza pozostaje stosunkowo mocno zanieczyszczona, mimo że w latach dziewięćdziesiątych XX wieku jej stan znacznie się poprawił.
Za Suwałkami koryto wkracza na teren Wigierskiego Parku Narodowego oraz Puszczy Augustowskiej. Na tym fragmencie biegu wyjątkowo licznie spotyka się ostoje bobrów.
Uchodząc do jeziora Wigry, rzeka wnosi do zatoki Hańczańskiej pokaźne pokłady charakterystycznego dla siebie ciemnego mułu. Osady te tworzą tuż pod lustrem wody zabagnienie, które bywa niebezpieczne dla pływających. Z jeziora Czarna Hańcza wypływa przy południowym stoku półwyspu Wigry, w sąsiedztwie dawnego klasztoru kamedułów.
Odcinek poniżej Wigier zalicza się do najbardziej znanych nizinnych szlaków kajakowych w Polsce. Początkowo rzeka posuwa się wyjątkowo ospale — spadek wynosi tu zaledwie 0,03‰ — mijając rozlewiska i podmokłe łąki. Za Wysokim Mostem tempo nieco rośnie, a dolina malowniczo wrzyna się w Puszczę Augustowską; koryto tworzy na tym fragmencie gęste zakola.
Na wysokości wsi Rygol rzeka włącza się w system Kanału Augustowskiego i kieruje ku granicy z Białorusią. Swoje wody oddaje Niemnowi dopiero na granicy litewsko-białoruskiej: po litewskiej stronie leżą tam Warwiszki, po białoruskiej — Sieniewicze.
Badania jakości wody, jakie w 2004 roku przeprowadził Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Białymstoku, dały obraz niejednorodny. Drugą klasę czystości stwierdzono wyłącznie w jednym punkcie, przy wodowskazie Tartak na 41,6 km biegu. Najgorszy wynik, czyli klasę czwartą, zanotowano na 135,8 km, przy wodowskazie Stara Hańcza usytuowanym powyżej jeziora Hańcza. Na odcinku rozdzielającym oba stanowiska woda odpowiadała klasie trzeciej.
Poniżej miejsca, w którym trafiają do rzeki ścieki z oczyszczalni miejskiej, sytuacja uległa poprawie. Zadecydowało o tym znaczne obniżenie zawartości azotu i fosforu w odprowadzanych ściekach — związki fosforu spadły z wartości pozaklasowych do poziomu mieszczącego się w drugiej klasie czystości. Stanowi rzeki poświęcono również osobny raport, sporządzony w 1999 roku.
Na Czarnej Hańczy wytyczono wiele różnych szlaków kajakowych, za klasyczne uchodzą jednak dwa: tak zwana mała oraz duża pętla.
Mała pętla zaczyna się w Augustowie i wiedzie przez jeziora Białe i Studzieniczne, a następnie Kanałem Augustowskim do jeziora Serwy. Stąd konieczna jest przenoska sprzętu do Bryzgla nad Wigrami, skąd płynie się dalej jeziorem i rzeką, by od Rygoli wrócić kanałem. Zwykle zajmuje to około sześciu dni.
Duża pętla również rusza z Augustowa, ale prowadzi najpierw w Rospudę, a potem pod prąd bardzo trudnej rzeczki Blizny aż do jeziora Blizno. Po przenosce na Wigry jej przebieg pokrywa się z pętlą małą, a na całość trzeba liczyć osiem do dziewięciu dni.
Popularny jest też wariant łączący rzekę z Kanałem Augustowskim: startuje w Bryzglu, wiedzie jeziorem Wigry i Czarną Hańczą do Rygoli, skąd kanałem oraz kolejnymi jeziorami wraca się do Augustowa. Trasa mierzy około 85 km, a jej pokonanie zajmuje od czterech do sześciu dni, w zależności od tempa spływu.
Wzdłuż rzeki rozmieszczono liczne pola biwakowe i namiotowe, więc spływ łatwo rozłożyć na etapy. Charakterystycznym elementem wyprawy bywa handel prowadzony przez mieszkańców okolicznych wsi, którzy sprzedają wprost nad wodą pączki, racuchy i jagodzianki, kompot, a bywa że i alkohol; po drodze można też zatrzymać się na kartacze. Osobną atrakcją są śluzy Kanału Augustowskiego.
Rozgłos szlakowi przyniosło również nazwisko Karola Wojtyły, który w młodości brał udział w spływach kajakowych tą trasą. Przy sanktuarium w Studzienicznej stanął jego pomnik, wystawiony z okazji siódmej pielgrzymki papieskiej do Polski, odbytej w 1999 roku.
Człon „Hańcza" wywodzi się z jaćwińskiego, języka należącego do grupy bałtyckiej, który dawno już wymarł. Jako porównanie przywoływany bywa litewski wyraz antis, oznaczający kaczkę.
Czarna Hańcza uchodzi do: Niemen.
Opracowano na podstawie artykułu Czarna Hańcza w polskiej Wikipedii (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Czarna Hańcza