| Długość | 198 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 2325 km² |
| Średni przepływ | 6,52 m³/s (przy ujściu) |
| Uchodzi do | Wisły |
Miano Wda notowano już w średniowieczu, ale rzeka nosi też nazwę Czarna Woda, obecną również w niemieckiej tradycji nazewniczej jako Schwarzwasser. Obie formy nawiązują prawdopodobnie do ciemnej, wpadającej w brąz barwy tutejszej wody.
Skąd ten kolor? Na zabarwienie wód mogły wpływać trzy czynniki: zabagnione brzegi, związki mineralne niesione przez wodę oraz ścieki ze smolarni, które do XIX wieku działały w przyległych wsiach i przysiółkach.
Nazwę Czarna Woda nosi także jedna z miejscowości leżących nad rzeką, zaliczana do małych miast.
Według jednego z ujęć rzeka wypływa z jeziora Krążno, położonego nieopodal wsi Osława-Dąbrowa pod Bytowem; obszarem źródliskowym jest Równina Charzykowska. Nazwa jeziora bywa też zapisywana jako Krężno.
Według innego ujęcia obszar źródłowy leży na południowy wschód od Bytowa (Bütow), w regionie historycznie określanym jako Hinterpommern, a rzeka wypływa z jeziora Karpno przy miejscowości Osława Dąbrowa (Oslawdamerow) w gminie Studzienice (Stüdnitz). Jeszcze inna wersja mówi o bezimiennym jeziorze zasilanym Kanałem Wdy.
Początek biegu leży na wysokości około 146 m n.p.m.
Krążno leży w powiecie bytowskim, zajmuje 16 ha i ma do 20 m głębokości. Dno jest żwirowe, z lekkim namułem, przejrzystość wody sięga 3 m, a roślinność denna porasta pas na głębokości od 2 do 5 m. Wda wypływa ze wschodniej części jeziora, a jej źródło ma współrzędne 54°05′57″N 17°36′34″E. W ujęciu, według którego rzeka zaczyna się w bezimiennym jeziorze zasilanym Kanałem Wdy, źródło ma współrzędne 54°06′31″N 17°42′42″E.
Rzeka przepływa przez Wdzydze, Gołuń, Radolne, Słupinko i Jelenie, czyli przez zespół określany jako kaszubska wielka woda. Tę grupę jezior nazywa się też Morzem Kaszubskim, a polodowcowe rynny układają się tu w kształt krzyża.
Poza wymienionymi zbiornikami rzeka przepływa jeszcze przez jeziora Wieckie, Lubiszewskie, Schodno oraz Żurskie. To ostatnie łączy się z tematem spiętrzeń: jest to sztuczny zbiornik, znany również jako Zalew Żurski.
Jezioro Wdzydze bywa niebezpieczne: przy silnym wietrze zagraża niedoświadczonym kajakarzom.
Jezioro Wdzydze, po kaszubsku Wdzydzczé Jezoro, nazywane jest również Szerzawą. Leży w Borach Tucholskich, w powiecie kościerskim, na Kaszubach Południowych, a jego akwen tworzy pięć połączonych jezior: Wdzydze, Radolne, Gołuń, Jelenie i Słupinko. Jest to jezioro rynnowe, w całości położone na terenie Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego.
Wysokość lustra wody podaje się w granicach od 133,0 do 134,1 m n.p.m., a powierzchnię całego zbiornika, zależnie od źródła, od 1417,0 do 1455,6 ha. Średnia głębokość wynosi 15,2 m, maksymalna według różnych źródeł 68 lub 69,5 m, a objętość wód – 220,8 mln m³. Badania z 2001 roku pozwoliły zaliczyć wody jeziora do II klasy czystości.
Na jeziorze leżą duże wyspy o łącznej powierzchni 150,7 ha, m.in. zamieszkany Ostrów Wielki, a także Ostrów Mały, Sorka, Sidły i Glonek. W wodach Wdzydz występuje sieja pospolita.
Kierunek zmienia się co najmniej dwa razy. Najpierw wody płyną na południowy wschód; w rejonie miasta Czarna Woda rzeka zatacza meander i skręca na wschód, po czym ponownie odmienia bieg i kieruje się na południe. Trasa wiedzie przez dwa województwa – pomorskie i kujawsko-pomorskie.
Rzeka płynie przez Bory Tucholskie, gdzie należy do najdłuższych cieków, a także przez Wdzydzki i Wdecki Park Krajobrazowy. Poniżej jeziora Wdzydze znajduje się Kanał Wdy. Wda dociera do Tlenia, przecina Wysoczyznę Świecką i uchodzi do Wisły w Świeciu, w obrębie Doliny Fordońskiej. Wysokość ujścia podawana jest niejednolicie: według jednych źródeł wynosi 21 m, według innych 23,1 m n.p.m.
Wśród miejscowości nad rzeką wymieniane są Lipusz, Borsk, Wojtal, Czarna Woda, Błędno, Tleń i Świecie; do gmin nadrzecznych należy też gmina Lipusz. W Kozłowie rzekę przecina most kolejowy. Jednym z prawych dopływów jest Niechwaszcz (Neckwarz).
Kilometraż Wdy liczony jest od ujścia: jezioro Krążno, z którego rzeka wypływa, leży na kilometrze 198,0, a ujście do Wisły – na kilometrze zerowym. W dół rzeki kolejnymi punktami są Jezioro Wieckie (km 195,0), jezioro Fiszewo (km 187,3), Jezioro Lubiszewskie (km 183,0), Lipusz (km 179,0) i jezioro Schodno (km 169,7). Na kilometrze 166,2 uchodzi Trzebiocha, a dalej leżą jeziora Słupinko (km 160,5) i Radolne (km 160,4) oraz Wdzydze (km 157,0).
Poniżej Wdzydz leży Borsk (km 151,0), a kilometrowi 150,0 przypisany jest Kanał Wdy. Dalej rzeka mija Bąk (km 147,0) i Wojtal (km 139,5), przyjmuje Studzienicką Strugę (km 135,1) i Niechwaszcz (km 131,0), a na kilometrze 130,0 dociera do Czarnej Wody. Na kilometrze 87,0 leży wieś Wda w gminie Lubichowo w powiecie starogardzkim, nosząca tę samą nazwę co rzeka. Niżej w kilometrażu figurują Kałębnica (km 77,6), Święta Struga (km 75,1), Łuby (km 69,0), Błędno (km 62,2) i Stara Rzeka (km 50,0).
Na kilometrze 41,8 leży Tleń, gdzie uchodzi Prusina, a kilometrowi 41,0 przypisane jest Jezioro Żurskie. Kolejne punkty to Wałkowiska (km 34,5), Żur (km 32,0) i Jezioro Gródkowskie (km 26,0). Kilometr 11,5 przypada na Wyrwę i Strugę Wyrwę, a Świecie leży na kilometrze 8,0.
Poza gminą Lipusz nad Wdą leżą także gminy Czersk (ze wsią Odry), Zblewo (ze wsią Borzechowo) i Osie (ze wsią Tleń). Rzeka płynie ponadto przez gminy Lubichowo i Osiek w powiecie starogardzkim, gdzie leżą Wdecki Młyn i rezerwat Krzywe Koło w Pętli Wdy, a w powiecie świeckim spiętrzono ją koło wsi Gródek w gminie Drzycim.
Większość źródeł zgodnie podaje 198 km długości oraz 2325 km² powierzchni dorzecza. Wyłamują się z tej zgody dane, według których rzeka mierzy 210 km, a jej zlewnia liczy 2345 km².
Średni przepływ oceniany jest na 6,52 m³/s, a średni spadek koryta na 0,7‰. Różnie podawana jest też wysokość ujścia: 21 lub 23,1 m n.p.m.
Choć rzeka płynie po nizinie, silnie meandruje. Dno wyściela piasek, w korycie leży natomiast mnóstwo głazów narzutowych. Brzegi w większości porasta las.
Charakter cieku jest stosunkowo zmienny: od górskiego potoku po szeroką, leniwie płynącą rzekę. Można to ująć obrazowo: rzeka rzuca się od jednej strony doliny do drugiej, płynie między wysokimi, miejscami urwistymi brzegami i gdzieniegdzie tworzy wąwozy. Jej bieg wyznaczają zakola, przełomy oraz zalesione brzegi, często wysokie, a miejscami strome.
Za najważniejsze dopływy Wdy uznaje się niekiedy Niechwaszcz i Trzebiochę. Trzebiocha to mała rzeka o długości 6 km, płynąca na obszarze Kaszub Południowych. Pod tą nazwą wypływa z jeziora Sudomie, przepływa przez jezioro Żołnowo oraz miejscowości Grzybowo i Grzybowski Młyn, a do Wdy uchodzi w pobliżu Loryńca. Wyżej ten sam ciek nosi inne nazwy: od źródeł w okolicach Skorzewa przez Jezioro Wieprznickie do jeziora Garczyn płynie jako Rakownica, a dalej, od jeziora Garczyn przez Jezioro Graniczne do jeziora Sudomie – jako Graniczna. Ze względu na czystą wodę rzeka służy wędkarstwu rekreacyjnemu; łowi się tu przede wszystkim karpie, liny, okonie, płocie i szczupaki.
Niechwaszcz ma około 30 km długości. Jego obszar źródłowy to mokradła i torfowiska leśnego kompleksu Borów Tucholskich, odwadniane w dwóch kierunkach, przy czym często dochodzi tu do bifurkacji: na południe wody odprowadza sama rzeka, a na północ strumień Niechwaszcz, uchodzący do jeziora Leśno Dolne. Główny nurt płynie równoleżnikowo przez lasy Borów Tucholskich i wpada do Wdy w Czarnej Wodzie; na dolnym odcinku znajduje się Kanał Niechwaszczy (niem. Rieselkanal). Wiosną wysoki stan wody powoduje miejscowe podtopienia gruntów rolnych w gminie Brusy.
Prusina, prawy dopływ Wdy, ma 28,91 km długości, zlewnię o powierzchni 191,2 km² i średni spadek 0,51‰. Wypływa z łąk koło miejscowości Zimne Zdroje i płynie doliną o zalesionych, miejscami stromych zboczach – w całości przez Bory Tucholskie, a częściowo także przez Wdecki Park Krajobrazowy. Do Wdy wpada w Tleniu, na wysokości 68 m n.p.m. Rzekę objęto ochroną w ramach zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Rzeki Prusiny”.
Do dopływów Wdy należą też Studzienicka Struga, z którą przy Cegielni krzyżuje się Kanał Wdy, oraz Ryszka i Sobińska Struga. W dorzeczu Wdy i jej dopływów Prusiny, Ryszki i Sobińskiej Strugi leży Wdecki Park Krajobrazowy. Sobińska Struga uchodzi do Wdy przy wsi Żur, a jej dolina oraz dolina Ryszki są chronione jako zespoły przyrodniczo-krajobrazowe „Dolina Rzeki Sobińska Struga” i „Dolina Rzeki Ryszki”.
Ile elektrowni wodnych pracuje na tej rzece – to kolejny punkt sporny. Według jednych źródeł jest ich sześć: w Wojtalu, we Wdeckim Młynie, w Żurze, w Gródku, w Kozłowie oraz w Świeciu Przechowie. Według innych są trzy – w Żurze, Gródku i Kozłowie – i w tych miejscach kajakarze muszą przenosić sprzęt lądem, żeby dostać się na dalszy odcinek rzeki.
Spiętrzenie w Żurze utworzyło sztuczny zbiornik Zalew Żurski, czyli wspomniane wcześniej Jezioro Żurskie.
Odrębną inwestycją jest Kanał Wdy. Jedno ze źródeł podaje, że prace przy nim, szerokim na sześć metrów, ruszyły w 1840 roku i trwały sześć lat. Według jednego ujęcia kanał znajduje się poniżej jeziora Wdzydze, według innego zasila jezioro źródłowe rzeki.
Kanał Wdy, zasilany wodą z jeziora Wdzydze, ma 18 km długości, średnio 6 m szerokości i 1 m głębokości. Inne dane wskazują na budowę w latach 1841–1843: prace ruszyły w 1841 roku od melioracji w Czarnej Wodzie, w 1842 roku przystąpiono do kopania pięciokilometrowego odcinka między Borskiem a łąkami położonymi przy trasie Chojnice–Tczew, a zakończono je w 1843 roku, gdy podczas uroczystego otwarcia wpuszczono do kanału wodę. Według niektórych źródeł przy budowie pracowało nawet 2000 okolicznych mieszkańców.
Kanał powstał w ramach tworzenia Łąk Czerskich – rozległego kompleksu łąk, które miały dostarczać paszy dla koni stacjonującego w regionie wojska pruskiego; dzięki kanałowi powstało 506 ha łąk. Wskazuje się też inną genezę przedsięwzięcia: miało ono być gestem wdzięczności Fryderyka Wilhelma III wobec okolicznych mieszkańców, którzy po przegranej bitwie z Napoleonem Bonapartem pomogli mu schronić się w lasach. Inwestycja miała ponadto poprawić warunki życia w bardzo biednym wówczas regionie.
Prace poprzedził wykup dziewięciu okolicznych młynów za 406 500 marek, a całe przedsięwzięcie kosztowało 1 200 000 marek. Budowa pociągnęła za sobą wykarczowanie lasów Puszczy Pomorskiej w rejonie Uroży, Leśnej Huty, Cegielni, Kociej Góry i Kamionnej, czyli zapewne dzisiejszej Kamiennej Karczmy.
Liczba elektrowni wodnych na Wdzie bywa podawana jeszcze inaczej: według jednego z ujęć są dwie – w Żurze i w Gródku. Jezioro Żurskie, zwane także Zalewem Żurskim, Zalewem Żur, Jeziorem Tleńskim, Jeziorem Żurowskim, Zbiornikiem Żurowskim lub Zbiornikiem Żur, to sztuczny zbiornik o powierzchni około 440 ha na Wysoczyźnie Świeckiej, w województwie kujawsko-pomorskim. Utworzono go w 1929 roku w celach energetycznych: zapora ziemna o wysokości 22 m spiętrzyła Wdę o 16 m, a pojemność całkowita zbiornika wynosi 16 mln m³. Elektrownię wodną Żur o mocy 8 MW oddał do eksploatacji w grudniu 1929 roku ówczesny prezydent Mościcki; miała ona przede wszystkim zaopatrywać w prąd budowany wówczas port w Gdyni. Jako rok uruchomienia zbiornika podawany jest też 1930. Obecnie akwen służy głównie do uprawiania sportów wodnych.
Spiętrzenie zatopiło ujściowe odcinki dopływów Wdy, a podniesienie poziomu wody połączyło rzekę z dwoma zalanymi obniżeniami terenu, czyli dzisiejszymi jeziorami Wierzchy i Mukrza. Zbiornik ma około 12 km długości i około 34 km linii brzegowej; jego głębokość maksymalna dochodzi do 18 m, a średnia wynosi około 8 m. Wyszczególniono na nim trzy wyspy, z których największa to Madera. Półwyspy porasta obfity drzewostan mieszany, a erozja wodna doprowadziła do powstania osuwisk abrazyjnych sięgających kilkunastu metrów, zasiedlonych przez niektóre ptaki, np. zimorodka. W zbiorniku żyją bobry, a z ryb m.in. okonie i płocie.
Przy zaporze w Żurze przed drugą wojną światową ustawiono figurę Matki Boskiej Gwiazdy Morza, a przy elektrowni zachowała się dawna stacja transformatorowa. Obok awaryjnego upustu zapory leży głaz narzutowy, który w chwili uznania go za pomnik przyrody w 1991 roku miał 770 cm obwodu.
Poniżej, koło wsi Gródek w gminie Drzycim, Wdę spiętrzono już w 1923 roku; powstało wówczas Jezioro Gródkowskie, zwane też Zbiornikiem Wodnym Gródek. Ten zbiornik retencyjny z zaporą ziemną ma 0,92 km² powierzchni i 5,5 mln m³ pojemności całkowitej, a jego lustro wody leży na wysokości 52 m n.p.m. Jest zbiornikiem wyrównawczym dla położonego wyżej Jeziora Żurskiego i pełni także funkcję energetyczną: znajduje się tu Elektrownia Wodna Gródek.
We Wdeckim Młynie, kociewskiej osadzie w gminie Lubichowo, położonej nad Wdą na północnym skraju Borów Tucholskich, powstała mała elektrownia wodna o mocy maksymalnej 200 kW. W XIV wieku istniał tu folwark, od drugiej połowy XV wieku królewski, należący do starostwa gniewskiego; według przekazu z 1664 roku dwór z kaplicą domową wzniósł tu Albrecht Stanisław Radziwiłł, starosta gniewski i kanclerz wielki litewski. Dokument zezwalający na budowę młyna i korzystanie z niego wystawił w 1677 roku Kazimierz Radoliński, administrator starosty gniewskiego Jana Sobieskiego. Akta wizytacji Rybińskiego z 1730 roku wymieniają w osadzie młyn wodny, tartak i hamernię, której początki sięgały XVI–XVII wieku.
Rzeka przecina wielogatunkowe lasy liściaste, w których notowana jest bogata flora porostów, a meandrując, przepływa także przez łęgi i olsy.
Rzadkością botaniczną jest tu brekinia, rosnąca w rezerwacie „Brzęki” imienia Zygmunta Czubińskiego w Szczerkowie.
Do chronionych i rzadkich roślin spotykanych nad Wdą na terenie Wdeckiego Parku Krajobrazowego należą widłak goździsty (Lycopodium clavatum), widlicz spłaszczony (Diphasiastrum complanatum) i widłak jałowcowaty (Lycopodium annotinum), a obok nich rosiczka, kukułka szerokolistna, kukułka plamista, podkolan biały, kruszczyk szerokolistny, listera jajowata oraz mącznica lekarska (Arctostaphylos uva-ursi).
We Wdeckim Parku Krajobrazowym, pośród rozległych borów sosnowych, rośnie kępa dąbrowy, w której znajduje się największe w Europie Środkowej skupisko jarzębu brekinii. W dolinach rzek i potoków, na stromych stokach nadrzecznych oraz w zagłębieniach, na które stale oddziałują wody powierzchniowe i gruntowe, przetrwały lasy liściaste i bardzo rzadkie torfowiska źródliskowe. Pozostałościami roślinności z końca okresu lodowcowego są tu borówka bagienna i bagno zwyczajne, a do gatunków z Czerwonej Księgi należą m.in. trzy rosiczki (długolistna, okrągłolistna i pośrednia), cis pospolity, lilia złotogłów, orlik pospolity, storczyk plamisty, turzyca bagienna, wawrzynek wilczełyko i żurawina błotna. Z rzadkich porostów rośnie tu granicznik płucnik. Do listy rzadkich roślin parku dopisano niedawno arcydzięgiel litwor, spotykany głównie na obszarach górskich, na przykład w Karpatach i Sudetach.
Wśród ptaków spotykanych w tej części Polski wymienia się żurawia, gągoła, nurogęś, błotniaka stawowego, bataliona oraz zimorodka.
Z innych zwierząt występują tu pstrągi, żmija zygzakowata, salamandra plamista, rzekotka drzewna i traszka grzebieniasta.
Na terenie Wdeckiego Parku Krajobrazowego występuje 149 gatunków ptaków, z których 113 jest chronionych, m.in. bocian czarny, bielik, kropiatka, biegus zmienny, kania ruda i krogulec. Żyje tu 13 gatunków płazów, w tym grzebiuszka ziemna i kumak nizinny, a także pięć chronionych gatunków gadów: żmija zygzakowata, zaskroniec zwyczajny, padalec pospolity oraz jaszczurki zwinka i żyworodna. Spośród 42 gatunków ssaków ochroną objętych jest 16, m.in. wydra, bóbr europejski, ryjówka aksamitna, gacek wielkouch, nocek rudy i borowiec wielki. Z ryb występują tu m.in. lipień, pstrąg potokowy, troć jeziorowa, sum i szczupak.
Do najcenniejszych gatunków zwierząt i roślin specjalnego obszaru ochrony siedlisk Sandr Wdy należą m.in. wilk szary, mopek zachodni, minóg strumieniowy, boleń pospolity, piskorz, koza pospolita, różanka europejska, głowacz białopłetwy, skójka gruboskorupowa, trzepla zielona, czerwończyk nieparek, lipiennik Loesela i haczykowiec błyszczący. W tamtejszych lasach występują również łoś i kania.
Ochroną przyrody objęto więcej niż trzydzieści procent długości rzeki. Wda płynie przez Wdzydzki Park Krajobrazowy, a niżej przez Wdecki Park Krajobrazowy.
Wdzydzki Park Krajobrazowy utworzono 15 czerwca 1983 roku. Zajmuje 178,32 km², a jego otulina – 152,08 km²; leży na terenie gmin Dziemiany, Karsin, Kościerzyna, Lipusz i Stara Kiszewa. Wdecki Park Krajobrazowy powołano rozporządzeniem wojewody bydgoskiego z 16 lutego 1993 roku. Ma 19 177,24 ha powierzchni i 4609,15 ha otuliny, leży w środkowo-wschodniej części Borów Tucholskich, na Pojezierzu Południowopomorskim, i w całości należy do województwa kujawsko-pomorskiego, obejmując siedem gmin w powiatach świeckim i tucholskim. Około 75% jego obszaru przypada na gminę Osie, a lasy pokrywają około 70% powierzchni; siedziba zarządu parku mieści się w Osiu.
Do tego dochodzą rezerwaty. Część z nich figuruje jako projektowane: Trzebiocha, Wyspy na jeziorze Wdzydze oraz Wyspa Ostrów Mały. Obowiązujący status mają natomiast rezerwaty przyrody Kręgi Kamienne w Odrach i Krzywe Koło w Pętli Wdy. Osobną formą ochrony jest specjalny obszar ochrony siedlisk Sandr Wdy.
Postulowany rezerwat faunistyczny Wda – Trzebiocha, o powierzchni 9,07 ha, leży w granicach Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego. Obejmuje bieg Wdy na południe od Lipusza, przez jezioro Schodno, aż do miejsca, w którym rzeka wpływa do akwenu jezior wdzydzkich, a także odcinek Trzebiochy od Grzybowskiego Młyna do ujścia w okolicy Loryńca. W jego wodach znajdują się tarliska troci jeziorowej, tzw. troci wdzydzkiej, której tutejsza populacja jest jedyną w Polsce. Rosną tu gatunki chronione, takie jak widłak jałowcowaty, bagno zwyczajne, kocanki piaskowe i storczyk plamisty, a także rzadkie: skrzyp zimowy, bobrek trójlistkowy i kozłek dwupienny. Najbliższe miejscowości to Czarlina i Loryniec.
Leśny rezerwat Krzywe Koło w Pętli Wdy utworzono w 1960 roku na Kociewiu, w gminie Osiek. Leży w zakolu silnie meandrującej Wdy, w bardzo wąskim przesmyku, a jego granica biegnie skrajem lasu. Ma 10,03 ha powierzchni (w akcie powołującym podano 9,79 ha) i chroni stanowisko grądu subkontynentalnego Tilio-Carpinetum z wieloma rzadkimi, zagrożonymi i chronionymi gatunkami roślin; na mocy planu ochrony ustanowionego w 2012 roku obowiązuje w nim ochrona czynna. Rezerwat znajduje się w obrębie obszarów Natura 2000 „Bory Tucholskie” (PLB220009) i „Sandr Wdy” (PLH040017) oraz Obszaru Chronionego Krajobrazu Borów Tucholskich. Przez cały jego teren prowadzi ścieżka dla zwiedzających, a obok biegnie szlak Jezior Kociewskich; najbliższe miejscowości to Błędno i Suchobrzeźnica.
Specjalny obszar ochrony siedlisk Sandr Wdy (PLH040017), o powierzchni 6320,75 ha, zatwierdziła Komisja Europejska decyzją z 10 stycznia 2011 roku jako obszar mający znaczenie dla Wspólnoty. Leży on w Borach Tucholskich, w zlewni Wisły i Wdy, na terenie gmin Jeżewo, Osie i Warlubie w powiecie świeckim oraz Osieczna, Osiek i Lubichowo w powiecie starogardzkim. Obejmuje rdzeniowe części Wdeckiego Parku Krajobrazowego; na terenie obszaru znajdują się rezerwaty Brzęki im. Zygmunta Czubińskiego, Dury, Jezioro Piaseczno, Krzywe Koło w Pętli Wdy, Miedzno i Zdrójno. Obszar leży na nachylonej ku południowi równinie sandrowej z sypkich piasków, w których występują wkładki głazów, żwirów i otoczaków; Wda i jej dopływy wcinają się w nią głęboko, a krajobraz ukształtowało ostatnie zlodowacenie, zwłaszcza w stadiale pomorskim. W okolicy Błędna teren wznosi się na 104–106 m n.p.m., a wody gruntowe zalegają przeważnie głęboko.
Trasa wodna Wdy zaliczana jest do piętnastu najważniejszych szlaków kajakowych w Polsce i uchodzi za jedną z istotniejszych dróg wodnych Pomorza. Atrakcyjność tego szlaku wynika ze zmienności charakteru rzeki, zakoli, przełomów oraz zalesionych brzegów, często wysokich, a miejscami urwistych.
W szczycie sezonu odcinek od Borska do Wojtala pokonuje nawet 500 kajaków dziennie. Dla jego odciążenia przygotowano alternatywną trasę prowadzącą Kanałem Wdy: liczy ona 18 km, zaczyna się w Borsku i kończy przy Cegielni, a spokojny nurt kanału pozwala pływać w obu kierunkach.
Kajakarze muszą liczyć się z przenoskami przy elektrowniach w Żurze, Gródku i Kozłowie, a dla niedoświadczonych jezioro Wdzydze bywa niebezpieczne przy silnym wietrze. Na przełomie stycznia i lutego organizowany jest tu Ogólnopolski Zimowy Spływ Kajakowy.
Szlaki wodne prowadzą także dopływami Wdy. Niechwaszczem biegnie szlak kajakowy, który przez Zbrzycę i Młosienicę łączy dorzecze Brdy ze szlakiem dorzecza Wdy, a Trzebiocha stanowi etap szlaku wodnego Graniczna – Trzebiocha. Na Prusinie wytyczono liczący około 24 km szlak kajakowy, prowadzący od wsi Osieczna do ujścia rzeki w Tleniu; jest on jednak mało uczęszczany z powodu wąskiego i płytkiego koryta, licznych przeszkód (drzew, kładek) oraz bliskości dogodniejszej dla kajakarzy Wdy.
Wśród pieszych lub rowerowych szlaków Wdeckiego Parku Krajobrazowego jest szlak „Hoffmana” o długości 39 km, prowadzący z Błędna przez Starą Rzekę, Tleń, Grzybek, Żur i Gródek do Leosi.
Nad szlakiem stoi kilka obiektów wartych postoju. W Lipuszu jest to neogotycki kościół z XIX wieku, dalej – Kaszubski Park Etnograficzny, gromadzący drewniane domy mieszkalne, zagrody i wiatraki; najstarsze z nich pochodzą z XVII stulecia.
W pobliżu miejscowości Odry i Miedzno leży rezerwat archeologiczny „Kręgi Kamienne”. Tworzy go dwanaście zagadkowych kręgów z głazów oraz dwadzieścia kurhanów – pozostałości po Gotach i Gepidach.
W Błędnie znajduje się pomnik upamiętniający zwycięstwo polskich i radzieckich partyzantów nad wojskiem niemieckim, odniesione 27 października 1944 roku. Na końcu trasy czeka Świecie z zamkiem krzyżackim, który z dwóch stron otacza woda Wdy i Wisły, a z trzeciej fosa. W tamtejszym Starym Mieście zachowały się też fragmenty murów obronnych i monumentalny gotycki kościół parafialny.
Nad Wdą, w okolicy wsi Leosia, stoi betonowo-ceglany most kolejowy o wysokości około 27 m; jest tam również punkt widokowy. W Tleniu, tuż za mostem kolejowym nad Wdą i kilka metrów od linii kolejowej nr 215, na prawym brzegu Zalewu Żurskiego, leży głaz narzutowy, figurujący w wykazie pomników przyrody pod numerem 473.
Ruch turystyczny nad Wdą zaczął się rozwijać po pierwszej wojnie światowej. Mniej więcej cztery dekady później rzeka dorobiła się dwóch przydomków: królowej rzek Kociewia i piękności ziemi kociewskiej.
Wda uchodzi do Wisły.
Opracowano na podstawie artykułu Wda (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, litewskiej, białoruskiej; wykorzystano także artykuły: Krążno (jezioro), Wdzydze (jezioro), Kanał Wdy, Niechwaszcz, Trzebiocha, Prusina, Jezioro Żurskie, Jezioro Gródkowskie, Rezerwat przyrody Krzywe Koło w Pętli Wdy, Rezerwat przyrody Wda – Trzebiocha, Sandr Wdy, Wdzydzki Park Krajobrazowy, Wdecki Park Krajobrazowy, Żur (wieś), Wdecki Młyn (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Wda