| Długość | 198 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 2325 km² |
| Średni przepływ | 6,52 m³/s |
| Uchodzi do | Wisła |
Miano Wda notowano już w średniowieczu, ale przez stulecia równie mocno trzymało się drugie określenie — Czarna Woda, któremu w niemieckiej tradycji nazewniczej odpowiadało Schwarzwasser. Obie formy mówią o tym samym: o ciemnej, wpadającej w brąz barwie, jaką przybiera tutejsza woda.
Skąd ten kolor? Wskazuje się na trzy przyczyny. Pierwsza to zabagnione brzegi, druga — związki mineralne rozpuszczone w niesionej wodzie, trzecia zaś to zanieczyszczenia spływające ze smolarni, które pracowały w nadrzecznych wsiach i przysiółkach. Wersja polska mówi o zakładach czynnych aż do XIX wieku, angielska datuje ich odpady właśnie na to stulecie.
Nazwa odcisnęła się także na mapie osadniczej: wśród miejscowości leżących nad rzeką wymieniana jest Czarna Woda, w niemieckim podziale administracyjnym zaliczana do małych miast.
Wersja polska prowadzi początek rzeki z jeziora Krążno, położonego nieopodal wsi Osława-Dąbrowa pod Bytowem, na Równinie Charzykowskiej. Tę samą Równinę jako obszar źródliskowy wskazuje edycja angielska, choć w spisie jezior zapisuje nazwę zbiornika jako Krężno.
Opracowanie niemieckie umieszcza obszar źródłowy na południowy wschód od Bytowa (Bütow), w gminie Studzienice (Stüdnitz), przy miejscowości Osława Dąbrowa (Oslawdamerow) — regionowi przypisuje historyczne określenie Hinterpommern. Jezioro źródłowe nazywa jednak Karpnem, nie Krążnem. Jeszcze inaczej opisuje rzecz wersja rosyjska: mowa w niej o bezimiennym jeziorze przy wsi zapisanej jako Skworawy, zasilanym kanałem Wdy.
Wysokość początku biegu podaje wyłącznie edycja ukraińska — to około 146 m nad poziomem morza.
Górny bieg wiąże ze sobą łańcuch jezior. Rzeka przechodzi przez Wdzydze, Gołuń, Radolne, Słupinko i Jelenie, czyli przez zespół określany jako kaszubska wielka woda. Edycja angielska używa dla tej grupy nazwy Morze Kaszubskie i zwraca uwagę, że polodowcowe rynny układają się tu w kształt krzyża.
Poza wymienionymi zbiornikami w spisie jezior na trasie rzeki pojawiają się jeszcze Wieckie, Lubiszewskie, Schodno oraz Żurskie. To ostatnie łączy się z tematem spiętrzeń: niemiecki infoboks wymienia w biegu Wdy sztuczny zbiornik Zalew Żurski.
Największe z jezior bywa niebezpieczne. Przy silnym wietrze Wdzydze stanowią poważne wyzwanie dla kajakarzy bez doświadczenia — ostrzega przed tym wersja angielska.
Kierunek zmienia się co najmniej dwa razy. Najpierw wody płyną na południowy wschód, w rejonie miasta Czarna Woda rzeka zatacza wielki meander i skręca na wschód, po czym ponownie odmienia bieg i kieruje się na południe. Trasa wiedzie przez dwa województwa — pomorskie i kujawsko-pomorskie.
Poniżej Wdzydz z korytem sąsiaduje kanał. Dalej rzeka wchodzi w Bory Tucholskie, gdzie należy do najdłuższych cieków, mija Wdzydzki Park Krajobrazowy i Wdecki Park Krajobrazowy, dociera do Tlenia, przecina Wysoczyznę Świecką i kończy bieg w Wiśle na terenie Świecia, już w obrębie Doliny Fordońskiej. Wysokość ujścia podawana jest niejednolicie: edycja rosyjska mówi o 21 m, ukraińska o 23,1 m nad poziomem morza.
Wśród miejscowości nad rzeką wymieniane są Lipusz, Borsk, Wojtal, Czarna Woda, Błędno, Tleń i Świecie; gmina Lipusz figuruje też w niemieckim zestawieniu samorządów nad Wdą. Pod Kozłowem koryto przekracza most kolejowy. Prawym dopływem, jedynym wskazanym z nazwy w materiale niemieckim, jest Niechwaszcz (Neckwarz).
Cztery z pięciu wykorzystanych wersji — polska, angielska, rosyjska i ukraińska — zgodnie podają 198 km długości oraz 2325 km² powierzchni dorzecza. Wersja niemiecka wyłamuje się z tej zgody: mówi o 210 km i o zlewni liczącej 2345 km².
Pozostałe parametry przytaczane są rzadziej. Średni przepływ oceniany jest na 6,52 m³/s, a średni spadek koryta — wyłącznie w edycji angielskiej — na 0,7 promila. Rozbieżność między 21 a 23,1 m przy ujściu dopełnia obrazu: podstawowe liczby opisujące tę rzekę wciąż nie są uzgodnione.
Choć płynie po nizinie, koryto wije się wyjątkowo mocno. Dno wyściela piasek, w nurcie leży natomiast mnóstwo głazów narzutowych. Brzegi w większości porasta las.
Charakter cieku zmienia się w sposób trudny do przewidzenia — od czegoś, co przypomina górski potok, po szeroką, leniwie toczącą się rzekę. Wersje rosyjska i ukraińska opisują to obrazowo: rzeka rzuca się od jednej krawędzi doliny do drugiej, płynie między wysokimi, miejscami urwistymi zboczami i miejscami tworzy wąwozy. Zakola, strome zalesione skarpy oraz przełomy uchodzą za jej znak rozpoznawczy.
Ile elektrowni wodnych pracuje na tej rzece — to kolejny punkt sporny. Polska wersja wylicza sześć: w Wojtalu, Wdeckim Młynie, Żurze, Gródku, Kozłowie i w Świeciu Przechowie. Angielska zna tylko trzy, w Żurze, Gródku i Kozłowie, dodając praktyczną uwagę: w tych miejscach kajakarze muszą przenosić sprzęt lądem, żeby dostać się na dalszy odcinek.
Ze spiętrzeniem w Żurze wiąże się sztuczny zbiornik Zalew Żurski, wymieniany w niemieckim opisie obok jeziora Żurskiego.
Odrębną inwestycją jest kanał Wdy. Prace przy nim, szerokim na sześć metrów, ruszyły w 1840 roku i pochłonęły sześć lat. Wersja angielska lokalizuje kanał poniżej jeziora Wdzydze, rosyjska natomiast przypisuje mu rolę cieku zasilającego jezioro źródłowe.
Rzeka przecina wielogatunkowe lasy liściaste, w których notowana jest bogata flora porostów, a także łęgi i olsy — meandry wchodzą w nie miejscami głęboko.
Rzadkością botaniczną tego odcinka jest brekinia (Sorbus torminalis), rosnąca w rezerwacie „Brzęki” imienia Zygmunta Czubińskiego w Szczerkowie.
Na liście chronionych i rzadkich roślin spotykanych nad Wdą, w szczególności na terenie Wdeckiego Parku Krajobrazowego, znajdują się widłak goździsty (Lycopodium clavatum), widlicz spłaszczony (Diphasiastrum complanatum) i widłak jałowcowaty (Lycopodium annotinum), a obok nich rosiczka, kukułka szerokolistna, kukułka plamista, podkolan biały, kruszczyk szerokolistny, listera jajowata oraz mącznica lekarska (Arctostaphylos uva-ursi).
Świat zwierząt tej części Polski opisany jest przede wszystkim w wersji angielskiej. Wśród ptaków wymieniono żurawia, gągoła, nurogęś, błotniaka stawowego, batalion oraz zimorodka.
Poza ptakami wskazano pstrągi w wodach rzeki, a na lądzie i w strefie brzegowej — żmiję zygzakowatą, salamandrę plamistą, rzekotkę drzewną i traszkę grzebieniastą.
Ochroną przyrody objęto więcej niż trzydzieści procent długości rzeki. Wzdłuż górnego biegu rozciąga się Wdzydzki Park Krajobrazowy, niżej — Wdecki Park Krajobrazowy.
Do tego dochodzą rezerwaty. Część z nich figuruje jako projektowane: Trzebiocha, Wyspy na jeziorze Wdzydze oraz Wyspa Ostrów Mały. Status obowiązujący mają rezerwat przyrody Kręgi Kamienne w Odrach i rezerwat przyrody Krzywe Koło w Pętli Wdy. Osobno wskazywany jest specjalny obszar ochrony siedlisk Sandr Wdy.
Trasa wodna Wdy zaliczana jest do piętnastu najważniejszych szlaków kajakowych w Polsce i uchodzi za jedną z istotniejszych dróg wodnych Pomorza. Złożyły się na to zmienność koryta, zakola, przełomy i wysokie, zalesione brzegi.
Kajakarze muszą liczyć się z przenoskami przy zaporach elektrowni i z ostrożnością na otwartej wodzie Wdzydz przy silniejszym wietrze. Osobną tradycją jest Ogólnopolski Zimowy Spływ Kajakowy, organizowany tu na przełomie stycznia i lutego.
Nad szlakiem stoi kilka obiektów wartych postoju. W Lipuszu jest to neogotycki kościół z XIX wieku, dalej — Kaszubski Park Etnograficzny, gromadzący drewniane domy mieszkalne, zagrody i wiatraki; najstarsze obiekty sięgają XVII stulecia.
Nieopodal Odrów i Miedzna leży rezerwat archeologiczny „Kamienne Kręgi”. Tworzy go dwanaście zagadkowych kręgów z głazów oraz dwadzieścia kurhanów — pozostałości po Gotach i Gepidach.
W Błędnie znajduje się pomnik upamiętniający zwycięstwo polskich i radzieckich partyzantów nad wojskiem niemieckim, odniesione 27 października 1944 roku. Na końcu trasy czeka Świecie z zamkiem krzyżackim, który z dwóch stron otacza woda Wdy i Wisły, a z trzeciej fosa. W tamtejszym Starym Mieście zachowały się też fragmenty murów obronnych i monumentalny gotycki kościół parafialny.
Ruch turystyczny nad Wdą zaczął się rozwijać po pierwszej wojnie światowej. Mniej więcej cztery dekady później rzeka dorobiła się dwóch przydomków, przytaczanych w wersji angielskiej: królowej rzek Kociewia i piękności ziemi kociewskiej.
Wda uchodzi do rzeki Wisła.
Opracowano na podstawie artykułu Wda (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Wda