| Długość | 238 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 4700 km² |
| Średni przepływ | 23,65 m³/s |
| Źródło | Rezerwat przyrody Jezioro Smołowe |
| Uchodzi do | Wisła |
W trzynastowiecznych dokumentach rzeka figuruje pod zapisem Dbra. Słowo to oznaczało pierwotnie dół, jamę, wąwóz albo dolinę, a z czasem dolinę wypełnioną wodą. Pokrewny sens niosła staropolska debrza, czyli wąwóz zarośnięty, wymyty i pogłębiony przez płynącą wodę. Takie miano trafnie opisywało ciek wcinający się głęboko w wysoczyzny morenowe oraz sandrowe. Niemiecka nazwa rzeki brzmi Brahe.
Brda jest lewym dopływem Wisły i największym z tych, które przyjmuje ona w swoim dolnym biegu. Początek daje jej Jezioro Smołowe, położone na wysokości około 181 m n.p.m. pośród czołowych moren Pojezierza Bytowskiego, na północny wschód od Miastka.
Dalej rzeka prowadzi przez Równinę Charzykowską, Bory Tucholskie i własną dolinę ku Kotlinie Toruńskiej, przecinając województwa pomorskie i kujawsko-pomorskie. Ostatnie 25 kilometrów przypada na Bydgoszcz, gdzie łączy się z Kanałem Bydgoskim i uchodzi do Wisły.
Jeśli pominąć okolice źródła i ujścia, cały bieg przypada na rozległą powierzchnię sandrową, która od Tucholi kurczy się w wąski szlak obramowany z obu stron wysoczyznami — Krajeńską i Świecką. Na terenie Tucholskiego Parku Krajobrazowego rzece towarzyszy Wielki Kanał Brdy.
Środkowy odcinek nawleka kolejne jeziora: Kamień, Orle, Siadło, Świeszyńskie, Głębokie, Szczytno Wielkie, Końskie, Charzykowskie, Karsińskie, Witoczno, Łąckie, Dybrzyk i Kosobudno. Szerokość koryta bywa bardzo różna — miejscami dolina przybiera postać wąskiej, głębokiej rynny o stromych zboczach, gdzie indziej nurt swobodnie meandruje.
Odcinek między Woziwodą a miejscowością Piła-Młyn objęto rezerwatem „Dolina rzeki Brdy”, którego zadaniem jest ochrona całego ekosystemu: krajobrazu, roślinności oraz ostoi dzikich zwierząt.
Dorzecze tworzą 43 dopływy, wszystkie jednak niewielkie; największy z nich, Kamionka, mierzy 55 km. Rzeka pozostaje spławna na 210 kilometrach. Udział zasilania podziemnego, wynoszący od 60 do 75 procent odpływu całkowitego, należy do najwyższych w kraju, a spadek doliny jest na ogół wyrównany i sięga przeciętnie 0,63‰.
Średni przepływ rośnie wraz z biegiem: w Nowej Brdzie wynosi 1,25 m³/s, w Tucholi, czyli w biegu środkowym, 19,9 m³/s, a w dolnym, mierzony w Smukale, 27,8 m³/s.
Wahania przepływu są tu najmniejsze w skali Polski, a składa się na to kilka przyczyn: mnogość jezior, przez które rzeka przepływa, zbiorniki zaporowe rozmieszczone w dolnym biegu, łatwo przepuszczalne gleby sandrowe i lesistość znacznej części zlewni, sprzyjające infiltracji oraz zasilaniu podziemnemu, a wreszcie skromne opady, średnio 545 mm, które z reguły nie wywołują powodzi. Przybory notuje się we wczesnowiosennych i letnich miesiącach roku hydrologicznego, przy czym w zależności od pogody w danym roku przeważać mogą kulminacje półrocza zimowego albo letniego.
Jakość wód pozostaje dobra na całej długości — odpowiada I i II klasie, a jedynie na dziesięciokilometrowym odcinku ujściowym III. Brda uchodzi dzięki temu za jedną z najczystszych rzek województwa kujawsko-pomorskiego.
W rzece żyją szczupak, sandacz, okoń, kleń, boleń, brzana, jaź, leszcz, lin, krąp, płoć, wzdręga i karaś, a także pstrąg potokowy oraz troć wędrowna.
Dolny odcinek, o średnim spadku 0,42 procent, mieści się w administracyjnych granicach Bydgoszczy. Zasilają go tutaj Kanał Bydgoski, struga Flis oraz drobne cieki spływające z wysoczyzn. Na osiedlu Piaski rzeka wkracza w Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką, a na Okolu zamienia kierunek południkowy na równoleżnikowy i zmierza na wschód, ku Wiśle.
Począwszy od wlotu Kanału Bydgoskiego koryto jest skanalizowane i włączone w system drogi wodnej, która przez ten kanał, Noteć i Wartę wiąże Wisłę z Odrą. Powyżej miasta oraz w jego obrębie rzekę zabudowano energetycznie kaskadą elektrowni Samociążek – Tryszczyn – Smukała, a w samej Bydgoszczy piętrzą wodę Jaz Farny, Jaz Ulgowy, Międzywodzie, Śluza Miejska oraz jaz i śluza Czersko Polskie.
W rejonie Starego Miasta Brda wraz ze swoją odnogą Młynówką opływa Wyspę Młyńską, jedną z turystycznych atrakcji Bydgoszczy. Ujście wypada na wysokości 28,8 m n.p.m., przy osiedlu noszącym nazwę Brdyujście.
W latach 1956–1962 spiętrzenie wody zaporą w Pieczyskach dało Jezioro Koronowskie. Zalew objął nie tylko fragment samej doliny, lecz także ujściowe odcinki dopływów i liczne jeziora leżące poza nią.
Zbiornik ma wydłużony kształt i mierzy 36 km długości przy powierzchni 1560 ha oraz pojemności 81 milionów m³. W najgłębszym miejscu sięga 20 m, a długość jego linii brzegowej dochodzi do 102 km.
Pod koniec XIX wieku w Smukale stanęła drewniana zapora wodna, przy której uruchomiono małą elektrownię. W 1902 roku zastąpił ją tak zwany zamek wodny, zasilający karbidownię; budowla przetrwała do 1939 roku, kiedy zniszczyło ją wycofujące się podczas kampanii wrześniowej Wojsko Polskie.
W 1928 roku profesor Karol Pomianowski przygotował projekt zespołu ośmiu kaskad, które miały wyzyskać spadek rzeki, jej niewielkie wahania przepływów i głębokie wcięcie doliny. Stopnie wodne zaplanowano w Zaporze, Ubogiej, Kiełpinie, Pile-Młynie przy Jeziorze Szpitalnym, Koronowie, Tryszczynie, Smukale i Opławcu, jednak wysokie koszty przekreśliły realizację. Prace planistyczne podjęto ponownie po drugiej wojnie światowej i ostatecznie w latach 1950–1962 powstały cztery zbiorniki zaporowe — Zapora, Koronowo, Tryszczyn i Smukała — a przy każdym z nich elektrownia wodna.
Największy, oddany w 1960 roku Zbiornik Koronowski o powierzchni 13,5 km², utworzyła Brda podpiętrzona o 20 metrów wraz z połączonymi jeziorami rynnowymi. Na jego dnie spoczywa zatopiona wieś Olszewka. Rolę zbiorników wyrównawczych dla elektrowni pełnią dwa mniejsze sztuczne akweny: zalew Tryszczyn i zalew Smukała, przy czym tamtejsza zapora znajduje się już w granicach Bydgoszczy.
Do ważniejszych elektrowni wodnych na rzece zalicza się obiekty w Zaporze, Samociążku i Tryszczynie, elektrownię „Smukała” w Bydgoszczy, a także bydgoskie zakłady „Kujawska” przy jazie farnym i „Mewat” przy jazie walcowym. W samym mieście działają trzy elektrownie: w Smukale, na Wyspie Młyńskiej oraz w Czersku Polskim, uruchomiona w 2012 roku.
Spław odbywał się tędy już w XII wieku, a do schyłku XVIII stulecia koryto pozostawało niemal nietknięte przez człowieka — z wyjątkiem bydgoskiego Starego Miasta, gdzie przed 1408 rokiem zbudowano śluzę miejską, dzisiejszy Jaz Farny, podnoszącą wodę na potrzeby królewskich młynów oraz mennicy na Wyspie Młyńskiej. Rzeką spławiano drewno z Borów Tucholskich, a dolny odcinek pełnił funkcję drogi wodnej wiążącej port bydgoski z Wisłą. W XVI i XVII wieku płynęły tędy do Gdańska duże ilości zboża, towarów leśnych, piwa i ceramiki, a stamtąd wracały ładunki zamorskie.
Zbudowany w 1774 roku Kanał Bydgoski, liczący 24 km, połączył rzekę z Notecią i uczynił jej dolny bieg częścią spławnej trasy Wisła – Odra, wiążącej dorzecza Europy Zachodniej z siecią Wisły. W miejscu, gdzie kanał styka się z rzeką, powstała Śluza Miejska.
Wiek XIX przyniósł wzrost ruchu zarówno towarowego, jak i pasażerskiego; pierwszy statek parowy popłynął tędy w 1855 roku. Regulację odcinka od Śluzy Miejskiej do Wisły przeprowadzono w latach 1876–1879, a w pobliżu ujścia stanęły jazy iglicowe oraz dwie śluzy — Brdyujście i Kapuściska — których piętrzenie dało początek portowi drzewnemu. W 1895 roku przekop meandru w rejonie ulicy Spornej skrócił trasę żeglugi i wykroił wyspę na Zimnych Wodach; przy tej samej ulicy powstał wtedy port rzeczny Żeglugi Bydgoskiej. W latach 1905–1906 jazy iglicowe i śluzę Kapuściska zastąpił jaz walcowy Czersko Polskie, dzięki czemu port drzewny urósł do 95 ha, a poziom wody od ujścia po centrum miasta przestał zależeć od sytuacji hydrologicznej na Wiśle.
W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku rzeką transportowano masowo drewno z Królestwa Kongresowego do Berlina. Przez śluzę Brdyujście przechodziło w czasach eksploatacji portu drzewnego, czyli w latach 1879–1916, przeciętnie od 2 do 3 mln m³ surowca rocznie; w 1905 roku wielkość ta sięgnęła 4,5 mln m³, a rok później 4,8 mln m³, co odpowiadało jednej trzeciej rocznego dowozu drewna do Cesarstwa Niemieckiego. W 1914 roku otwarto nowy odcinek Kanału Bydgoskiego, dla którego przebudowano Śluzę Miejską.
W okresie międzywojennym port drzewny przystosowano na pierwszy w Polsce tor regatowy, gdzie co roku rozgrywano Regaty Wszechpolskie, a wzdłuż brzegów rozlokowały się kluby oraz przystanie wioślarskie i kajakarskie. W 1962 roku ruszyło ujęcie wody na Czyżkówku, pokrywające mniej więcej połowę zapotrzebowania Bydgoszczy na wodę pitną; drugą połowę czerpano ze studni głębinowych.
Od lat 60. XX wieku brak oczyszczalni ścieków przemysłowych i komunalnych doprowadził do silnego zanieczyszczenia dolnego biegu, na odcinku od Okola po ujście. Skutkiem tego było zamknięcie działających od XIX wieku kąpielisk miejskich w Smukale, Opławcu i Brdyujściu. Poprawa nadeszła dopiero po 2001 roku, kiedy oddano do użytku dwie duże oczyszczalnie — Fordon i Kapuściska — odcięto wyloty kolektorów ściekowych i wybagrowano osady rzeczne. Od 2004 roku po rzece kursuje Bydgoski Tramwaj Wodny.
Dolny fragment rzeki wchodzi w skład drogi wodnej Wisła–Odra, międzynarodowej drogi wodnej E70 oraz Bydgoskiego Węzła Wodnego. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 2002 roku o klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych odcinek liczący 14,4 km, od ujścia Kanału Bydgoskiego do Wisły, ma II klasę żeglowną. Sam szlak E70, wytyczony w 1996 roku porozumieniem AGN (European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance), łączy belgijską Antwerpię z litewską Kłajpedą.
Brda uchodzi za jeden z najpiękniejszych szlaków kajakowych w kraju. Dla wodniaków dostępne są 233 km — od Świeszyna, gdzie rzeka wpada do Jeziora Głębokiego, po Bydgoszcz i ujście do Wisły. Kręty, urozmaicony bieg, lasy, jeziora, pierwotna przyroda i liczne odgałęzienia szlaku od lat przyciągają turystów.
Głównym atutem środkowego biegu są malownicze jeziora o czystej wodzie i urozmaiconych, przeważnie zalesionych brzegach; nad nimi rozlokowały się liczne ośrodki wypoczynkowe. W Borach Tucholskich zapora w Zaporze kieruje część wód do Wielkiego Kanału Brdy — hydrotechnicznej budowli z połowy XIX wieku, poprowadzonej równolegle do rzeki, miejscami akweduktami ponad kilkoma jej dopływami.
W okolicy Tucholi rzeka tworzy malowniczy przełom z licznymi bystrzami, zwany Piekłem i objęty ochroną jako pomnik przyrody. Trasę zamyka największe na całym szlaku Jezioro Koronowskie, otoczone niemal ze wszystkich stron lasami i wcinające się w ląd kilkoma zatokami. Turystom odbywającym spływy służy pięć stanic wodnych PTTK.
W nurcie odbijają się zabytki i liczne współczesne budynki, między innymi te na Wyspie Młyńskiej i w Wenecji Bydgoskiej; wzdłuż brzegów urządzono przystanie i bulwary, a po wodzie kursują tramwaje wodne.
Przy ujściu działa Tor Regatowy, pod względem walorów sportowych drugi w Polsce po poznańskiej Malcie, na którym odbywają się krajowe i międzynarodowe zawody wioślarskie oraz kajakarskie. Osobliwą pamiątką pozostają zachowane wzdłuż rzeki znaki wysokiej wody.
Dolinę oplata sieć znakowanych szlaków pieszych. Szlak Brdy wiedzie z bydgoskiego Brdyujścia przez Sokole-Kuźnicę, Świt, Rytel i Swornegacie do Konarzyn, a szlak Doliny Brdy prowadzi z Miastka przez Starżno, Starą Brdę, rezerwat „Przytoń”, Nową Brdę i Rudniki do Przechlewa. Szlak Klubu Turystów Pieszych TALK łączy bydgoski Fordon z Osielskiem, Opławcem i Gościeradzem, a szlak Jeziora Koronowskiego biegnie z Wudzyna przez Sokole-Kuźnicę i Rynnę Jezior Byszewskich do Samociążka i Stronna.
Szlak imienia Leona Wyczółkowskiego wiedzie z bydgoskiej Osowej Góry przez Sokole-Kuźnicę do Pruszcza, szlak Białego Węgla z Maksymilianowa przez Pieczyska do Koronowa, szlak imienia B. Nowodworskiego łączy Tucholę z Cekcynem, a szlak Wielkiego Kanału Brdy prowadzi z Rytla przez Fojutowo do Legbąda.
Do większych miejscowości nad rzeką należą Bydgoszcz, Koronowo, Tuchola i Tryszczyn, a także Rytel, Męcikał, Swornegacie, Sąpolno, Przechlewo, Koczała oraz Konarzyny.
Od lewej strony rzeka przyjmuje Lipczynkę, Chocinę, Zbrzycę, Raciąską Strugę, Czerską Strugę, Bielską Strugę, Rudę zwaną też Stążką, Szumionkę, Kręgiel oraz Strugę, występującą pod nazwą Kotomierzyca. Prawobrzeżne dopływy to Modra, Ruda, Czerwonka określana jako Czerwona Struga, Jarcewska Struga, Ostrowicka Struga znana również jako Struga Siedmiu Jezior, Hozjanna, Kicz, Kamionka, Sępolna nazywana Sępolenką, Krówka i Flis.
Brda uchodzi do rzeki Wisła.
Opracowano na podstawie artykułu Brda w polskiej Wikipedii (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam gdzie różnią się od cytowanego artykułu — wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Brda