| Długość | 238 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 4627 km² |
| Średni przepływ | 27,8 m³/s (między Tucholą a Smukałą) |
| Źródło | Rezerwat przyrody Jezioro Smołowe |
| Uchodzi do | Wisły |
W trzynastowiecznych dokumentach rzeka została zapisana jako Dbra. Słowo to oznaczało kiedyś dół, jamę, dolinę albo wąwóz, a później dolinę z wodą. Zbliżone znaczenie miał staropolski wyraz debrza, czyli zarośnięty, wypłukany i pogłębiony wodą wąwóz. Takie miano trafnie opisywało ciek wcinający się głęboko w wysoczyzny morenowe oraz sandrowe. Niemiecka nazwa rzeki brzmi Brahe.
Jezioro Smołowe, z którego wypływa Brda, nosi po kaszubsku nazwę Jezoro Smòłowé, a po niemiecku Schmolow-See. Leży w gminie Miastko w powiecie bytowskim, w pobliżu miejscowości Lubkowo (niem. Georgendorf). Jest to przepływowe jezioro lobeliowe o powierzchni 0,37 km², długości do 0,9 km i szerokości do 0,46 km; jego największa głębokość wynosi 12,2 m.
Jezioro jest chronione jako wodny rezerwat przyrody „Jezioro Smołowe”, utworzony na mocy zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z 10 listopada 1976 roku na obszarze 36,82 ha, aby zachować jezioro lobeliowe wraz z typową dla niego roślinnością. Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gdańsku z 3 marca 2015 roku skorygowało powierzchnię rezerwatu do 37,08 ha i wyznaczyło wokół niego otulinę o powierzchni 46,62 ha. Rozszerzono też cel ochrony o populacje cennych gatunków roślin i zwierząt. Zgodnie z planem ochrony ustanowionym w 2016 roku rezerwat podlega ochronie czynnej.
W jeziorze rosną m.in. lobelia jeziorna, poryblin jeziorny, brzeżyca jednokwiatowa i elisma wodna. Razem z pobliskimi jeziorami Kamień i Orle Jezioro Smołowe tworzy zespół wodnych rezerwatów na obszarze źródliskowym Brdy. Rezerwat leży w granicach obszaru siedliskowego Natura 2000 „Miasteckie Jeziora Lobeliowe” (PLH220041), a zarazem Obszaru Chronionego Krajobrazu „Źródliskowy Obszar Brdy i Wieprzy na wschód od Miastka”. Znajduje się w zasięgu Nadleśnictwa Dretyń, lecz na gruntach Skarbu Państwa pozostających w zarządzie Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Gdańsku.
Brda jest lewym dopływem Wisły, największym w jej dolnym biegu. Początek daje jej Jezioro Smołowe, położone na wysokości około 181 m n.p.m., na północny wschód od Miastka, wśród moren czołowych Pojezierza Bytowskiego.
Dalej Brda przepływa przez Równinę Charzykowską, Bory Tucholskie i własną dolinę ku Kotlinie Toruńskiej, przecinając województwa pomorskie i kujawsko-pomorskie. Ostatnie 25 kilometrów jej biegu przypada na Bydgoszcz, gdzie rzeka łączy się z Kanałem Bydgoskim i uchodzi do Wisły.
Jeśli pominąć okolice źródła i ujścia, rzeka płynie przez rozległą powierzchnię sandrową, która od Tucholi zwęża się w wąski pas, obramowany z obu stron wysoczyznami: Krajeńską i Świecką. W granicach Tucholskiego Parku Krajobrazowego wzdłuż rzeki biegnie Wielki Kanał Brdy.
Po wypłynięciu z Jeziora Smołowego rzeka przepływa przez łańcuch niewielkich jezior, kierując się najpierw na południe, a potem na wschód. Za Pietrzykowem (niem. Groß Peterkau) w gminie Koczała skręca na południe i przez ponad 20 kilometrów płynie w tym kierunku, mijając Nową Brdę (niem. Neubraa) w gminie Przechlewo. Po przyjęciu z prawej, zachodniej strony Rudy (niem. Hammerfließ) wpada do jeziora Szczytno Wielkie (niem. Großer Ziethener See) i opuszcza je w kierunku wschodnim.
Po ostrym zakręcie na północ Brda przyjmuje z lewej, zachodniej strony Lipczynkę (niem. Lepczin) i kieruje się na wschód. Po mniej niż dziesięciu kilometrach wpływa do Jeziora Charzykowskiego (niem. Müskendorfer See), które opuszcza w kierunku północnym, a mniej więcej kilometr dalej osiąga Jezioro Karsińskie (niem. Karschinsee), do którego z lewej, zachodniej strony uchodzi Chocina (niem. Chotzen). Za jeziorem rzeka skręca na południowy wschód, przyjmuje z lewej, północnej strony rozgałęzioną Zbrzycę (niem. Spritze) i przepływa przez jezioro Dybrzyk.
Dalej płynie na południowy wschód i tuż przed Rudzkim Mostem (niem. Rudabrück), należącym do Tucholi (niem. Tuchel), przekracza granicę województw pomorskiego i kujawsko-pomorskiego. Od tego miejsca zmierza na południe ku Bydgoszczy (niem. Bromberg); z prawej, zachodniej strony uchodzą do Brdy m.in. Kamionka, Sępolna (niem. Zempolno) i Krówka, a z lewej, wschodniej – szereg mniejszych rzek. Powyżej Koronowa (niem. Crone lub Krone) rzeka przepływa przez spiętrzone w 1960 roku Jezioro Koronowskie, a w granicach Bydgoszczy ostro skręca na wschód i po około dziesięciu kilometrach uchodzi do Wisły na osiedlu Brdyujście.
W kilometrażu rzeki ujście do Wisły oznaczono kilometrem zerowym, a wypływ z Jeziora Smołowego kilometrem 238,0. Jezioro Głębokie leży na kilometrze 233,0, ujście Modrej na 201,8, a ujście Rudy na 197,8. Jezioro Szczytno Wielkie przypada na kilometr 192,7, Lipczynka uchodzi na kilometrze 169,5, a Jezioro Charzykowskie oznaczono kilometrem 158,0. Dalej następują Jezioro Długie (km 155,8), Jezioro Karsińskie (km 153,5), ujście Chociny (km 152,2), Witoczno (km 148,9), Jezioro Łąckie (km 144,5), Dybrzyk (km 143,4) i Kosobudno (km 139,6), a Zbiornik Zapora oznaczono kilometrem 136,2.
Poniżej Zbiornika Zapora do Brdy uchodzą kolejno Czerska Struga (km 109,8), Bielska Struga (km 99,2), Hozjanna (km 90,3), Kicz (km 81,6), Ruda (km 80,4), Szumionka (km 75,1) i Kamionka (km 68,8), a Jezioro Koronowskie oznaczono kilometrem 68,3. Krówka uchodzi na kilometrze 61,0.
Na kilometrze 13,0 do Brdy uchodzą Kanał Bydgoski i struga Flis. Odległość miejsca, w którym kanał łączy się z rzeką, od ujścia Brdy podaje się jednak różnie: według części źródeł wynosi ona 10 km, a według rozporządzenia Rady Ministrów z 2002 roku odcinek od ujścia Kanału Bydgoskiego do Wisły liczy 14,4 km.
Na środkowym odcinku rzeka przepływa przez szereg jezior, m.in. Kamień, Orle, Siadło, Świeszyńskie, Głębokie, Szczytno Wielkie, Końskie, Charzykowskie, Karsińskie, Witoczno, Łąckie, Dybrzyk i Kosobudno. Szerokość koryta jest zmienna – niektóre odcinki doliny mają charakter wąskich, głębokich rynien o stromych zboczach, a na innych rzeka meandruje.
Na Równinie Charzykowskiej, w gminie Chojnice w powiecie chojnickim, rzeka przepływa przez Jezioro Charzykowskie (po kaszubsku Charzëkòwsczé Jezoro), zwane też jeziorem Łukomie. Jest to przepływowe jezioro rynnowe o powierzchni podawanej w granicach od 1336,0 do 1363,8 ha, długości 9,5 km i szerokości od 0,42 do 2,1 km. Średnia głębokość wynosi 9,8 m, maksymalna – 30,5 m, a objętość – 134 533,2 tys. m³; lustro wody leży na wysokości 120,0 lub 121,0 m n.p.m. Oprócz Brdy jezioro zasilają Czerwona Struga, Jarcewska Struga i Struga Siedmiu Jezior, a badania z 2003 roku zaliczyły jego wody do II klasy czystości.
Akwen leży w otulinie Parku Narodowego „Bory Tucholskie” i od północnego wschodu graniczy z samym parkiem, a zarazem należy do Zaborskiego Parku Krajobrazowego i obszaru specjalnej ochrony ptaków „Wielki Sandr Brdy” (PLB220001). Na północy Brda łączy go z Jeziorem Karsińskim; oba jeziora zajmują razem około 2039 ha. W okresie międzywojennym Jezioro Charzykowskie było największym jeziorem zachodniej Polski, a Charzykowy stanowiły główny ośrodek żeglarstwa i bojerownictwa; regaty i obozy szkoleniowe dla żeglarzy organizuje się tu do dziś.
Jezioro Karsińskie (po kaszubsku Kôrsyńsczé Jezoro) jest również jeziorem przepływowym i rynnowym; obejmuje je Zaborski Park Krajobrazowy, a jego wschodni brzeg wyznacza zachodnią granicę Parku Narodowego „Bory Tucholskie”. Ma 679 ha powierzchni, 4,6 km długości i od 0,9 do 2,2 km szerokości, a jego głębokość dochodzi do 27,1 m; lustro wody znajduje się na wysokości 120 m n.p.m. Zasilają je Brda i Chocina, a wody jeziora należą do II i III klasy czystości. Brda łączy je z jeziorami Charzykowskim, Witoczno, Łąckim, Płęsno, Dybrzyk i Kosobudno. Jezioro pełni przede wszystkim funkcje rekreacyjno-turystyczne, a w okolicach Swornegaci i Małych Swornegaci stoją domki letniskowe.
Odcinek między Woziwodą a miejscowością Piła-Młyn objęto rezerwatem „Dolina Rzeki Brdy”, którego zadaniem jest ochrona ekosystemu obejmującego krajobraz, roślinność oraz ostoje dzikich zwierząt.
Mezoregion fizycznogeograficzny Dolina Brdy (314.72) stanowi południowo-wschodnią część Pojezierza Południowopomorskiego. Od północy graniczy z Borami Tucholskimi, od zachodu z Pojezierzem Krajeńskim, od południa z Kotliną Toruńską, a od wschodu z Wysoczyzną Świecką; w całości leży w województwie kujawsko-pomorskim. Jego długość wynosi około 50 km, a powierzchnia około 320 km².
Dolina Brdy wiąże się z fazą pomorską zlodowacenia bałtyckiego: odpływające wówczas z Równiny Charzykowskiej i Równiny Tucholskiej ku Kotlinie Toruńskiej wody roztopowe ukształtowały szeroką dolinę sandrową. W holocenie erozja rzeczna wycięła w tej formie wąską dolinę Brdy. Dolina Brdy jest wcięta w równinę sandrową i otaczające wysoczyzny na głębokość do 50 m, a w dolnym odcinku, przy wylocie do Kotliny Toruńskiej, rozszerza się do około 5–10 km. W trakcie pogłębiania doliny powstało w niej 11 teras. Obrzeża rzeki są na ogół zalesione; dominuje tu młodoglacjalny krajobraz młodej doliny rzecznej, a także krajobraz sandrowy z borem sosnowym.
W dolnym biegu Brdę zasilają dopływy z Pojezierza Krajeńskiego: Kamionka, Sępolna i Krówka, a także krótsze cieki spływające z Wysoczyzny Świeckiej. Sięgającą kilkudziesięciu metrów różnicę wysokości na odcinku od Tucholi do Kotliny Toruńskiej wykorzystano energetycznie: pod Koronowem powstała zapora o wysokości 23 m wraz z elektrownią wodną. W poprzek doliny biegną dwie linie kolejowe: jedna prowadzi z Chojnic przez Tucholę do Grudziądza, druga łączy Złotów przez Pruszcz z leżącym na trasie Bydgoszcz – Gdańsk Terespolem Pomorskim. W południowej części mezoregionu wydzielono mikroregiony: Dolinę Sandrową Brdy (dzieloną na zachodnią i wschodnią), Dolinę Smukalską oraz Zbocze Kruszyńskie.
Głównym ośrodkiem miejskim mezoregionu jest Koronowo, a w południowej części mezoregionu leżą północno-zachodnie osiedla Bydgoszczy: Smukała, Opławiec i Osowa Góra. W północnej części mezoregionu wytyczono w 1985 roku Tucholski Park Krajobrazowy, a część południową obejmuje Obszar Chronionego Krajobrazu Zalewu Koronowskiego. Na północy wyznaczono ponadto obszary Natura 2000 „Bory Tucholskie” (PLB220009) i „Dolina Brdy i Stążki w Borach Tucholskich” (PLH040023), a wśród rezerwatów przyrody mezoregionu są m.in. „Dolina Rzeki Brdy” i „Różanna Dęby”.
Brda ma 43 dopływy, wszystkie jednak niewielkie; największy z nich, Kamionka, mierzy 55 km (według innych danych 69,49 km). Spławny odcinek rzeki liczy 210 km. Udział zasilania podziemnego, wynoszący od 60 do 75 procent odpływu całkowitego, należy do najwyższych w kraju, a spadek doliny jest na ogół wyrównany i wynosi przeciętnie 0,63‰.
Średni przepływ rośnie z biegiem rzeki: w Nowej Brdzie wynosi 1,25 m³/s, w Tucholi, w biegu środkowym – 19,9 m³/s, a w Smukale, w biegu dolnym – 27,8 m³/s.
Wahania przepływu są tu najmniejsze w skali Polski, a składa się na to kilka przyczyn: mnogość jezior, przez które rzeka przepływa, zbiorniki zaporowe rozmieszczone w dolnym biegu, łatwo przepuszczalne gleby sandrowe i lesistość znacznej części zlewni, sprzyjające infiltracji oraz zasilaniu podziemnemu, a wreszcie skromne opady, średnio 545 mm, które z reguły nie wywołują powodzi. Przybory notuje się we wczesnowiosennych i letnich miesiącach roku hydrologicznego, przy czym w zależności od pogody w danym roku przeważać mogą kulminacje półrocza zimowego albo letniego.
Długość Brdy wynosi 238 km, choć spotyka się także wartości 217 km i 245 km. Powierzchnię dorzecza określa się na 4627, 4630, 4665 albo około 4700 km². Oprócz średniego przepływu 27,8 m³/s, określonego dla Smukały, podaje się także średni przepływ 28,0 m³/s, średni przepływ wieloletni 31 m³/s oraz przepływ 23,65 m³/s.
Jakość wód jest dobra na całej długości rzeki: odpowiada I i II klasie czystości, a jedynie na dziesięciokilometrowym odcinku ujściowym – III klasie. Brda należy do najczystszych rzek województwa kujawsko-pomorskiego.
W rzece żyją szczupak, sandacz, okoń, kleń, boleń, brzana, jaź, leszcz, lin, krąp, płoć, wzdręga i karaś, a także pstrąg potokowy oraz troć wędrowna.
Rezerwat krajobrazowy „Dolina Rzeki Brdy” utworzono zarządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z 12 września 1994 roku. Zajmuje 1691,65 ha w powiecie tucholskim, na terenie gmin Tuchola, Gostycyn i Cekcyn, w obrębie Tucholskiego Parku Krajobrazowego i mezoregionu Dolina Brdy; 1348,13 ha przypada na Nadleśnictwo Tuchola, a 343,52 ha – na Nadleśnictwo Woziwoda. Obowiązuje tu ochrona ścisła, czynna i krajobrazowa, której celem jest zachowanie doliny ze względów naukowych, dydaktycznych, turystycznych i krajobrazowych. W rezerwacie znajdują się liczne pomniki przyrody.
Rzeka rozcina tu głęboką doliną pola piasków sandrowych. Dolina ma system teras, przełomowe odcinki o założeniu rynnowym i zazwyczaj wysokie, strome zbocza, a przebieg nurtu kształtują erozja brzegów, odkładanie niesionego materiału i zarastanie koryta roślinnością wodną. W rzeźbie doliny wyróżniają się meandry, starorzecza, kępy i łachy, a przy brzegach strome skarpy, urwiska i skupiska głazów; w poprzek koryta leżą wywroty. Do najbardziej naturalnych zbiorowisk leśnych należą łęgi olszowe i wiązowe; oprócz nich rosną tu m.in. bory sosnowe i subkontynentalne bory świeże, a także grądy zboczowe i subkontynentalne. Z roślin chronionych występują m.in. jarząb brekinia, listera jajowata, gnieźnik leśny i podkolan biały.
Rezerwat stanowi ostoję wielu rzadkich zwierząt. W jego granicach odnotowano 117 gatunków ptaków, 40 gatunków ssaków, 25 gatunków ryb, 7 gatunków płazów i 5 gatunków gadów. Najcenniejsze z nich to m.in. wydra, bóbr i borowiaczek, pstrąg potokowy i koza, a także bocian czarny, rybołów, kania ruda i kania czarna, trzmielojad, myszołów, kobuz, gągoł, tracz nurogęś, derkacz, brodziec samotny, pliszka górska oraz zimorodek.
W granicach rezerwatu, między osadami Świt a Piła-Młyn, leży uroczysko Piekiełko (niem. Hölle) – przełomowy odcinek o górskim charakterze, na którym spadek wody przekracza 2%, a w korycie zalegają liczne głazy i powalone drzewa. Brda płynie tu głębokim wąwozem w morenie czołowej, o ścianach nachylonych nawet pod kątem 50 stopni. Tutejsze głazowisko jest od 30 lipca 1991 roku pomnikiem przyrody.
Tucholski Park Krajobrazowy, utworzony w 1985 roku, zajmuje 369,83 km², z czego 256,60 km² leży w województwie kujawsko-pomorskim, a 113,23 km² – w pomorskim. Jego osią hydrograficzną jest Brda z licznymi przełomami i meandrami, a na otaczającym rzekę tzw. sandrze Brdy przeważają bory sosnowe. Od 2010 roku park należy do strefy buforowej Rezerwatu Biosfery Bory Tucholskie. Poza rezerwatem „Dolina Rzeki Brdy” na jego terenie znajduje się siedem innych rezerwatów przyrody, m.in. „Cisy nad Czerską Strugą”, „Bagna nad Stążką” i „Źródła Rzeki Stążki”.
Dolny odcinek rzeki, o średnim spadku 0,42 procent, leży w granicach administracyjnych Bydgoszczy. Zasilają go tu Kanał Bydgoski, struga Flis oraz drobne cieki spływające z wysoczyzn. Na osiedlu Piaski rzeka wkracza w Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką, a na Okolu zmienia bieg z południkowego na równoleżnikowy i zmierza na wschód, ku Wiśle.
Począwszy od wlotu Kanału Bydgoskiego koryto jest skanalizowane i włączone w system drogi wodnej, która przez ten kanał, Noteć i Wartę wiąże Wisłę z Odrą. Powyżej miasta oraz w jego obrębie rzekę zabudowano energetycznie kaskadą elektrowni Samociążek – Tryszczyn – Smukała, a w samej Bydgoszczy piętrzą wodę Jaz Farny, Jaz Ulgowy, Międzywodzie, Śluza Miejska oraz jaz i śluza Czersko Polskie.
W rejonie Starego Miasta Brda wraz ze swoją odnogą Młynówką opływa Wyspę Młyńską, jedną z turystycznych atrakcji Bydgoszczy. Ujście znajduje się na wysokości 28,8 m n.p.m., na osiedlu Brdyujście.
Jezioro Koronowskie powstało w wyniku spiętrzenia wody zaporą w Pieczyskach. Według jednych źródeł utworzono je w latach 1956–1962, według innych budowa trwała do 1960 roku, w którym zakończono też napełnianie zbiornika. Zalew objął nie tylko fragment samej doliny, lecz także ujściowe odcinki dopływów i liczne jeziora leżące poza nią.
Zbiornik ma wydłużony kształt i mierzy 36 km długości. Jego powierzchnię określa się na 1560 ha albo 13,5 km², a pojemność na 81 mln m³, 80,6 mln m³ albo 77,5 mln m³; wartości 13,5 km² i 77,5 mln m³ podaje się dla zbiornika liczonego od ujścia Kamionki do elektrowni w Samociążku. Według innych danych zalew, którego cofka ma 28 km długości, zajmuje 17 km². Jako największą głębokość zbiornika podaje się 20 m, 21,2 m (w dawnym jeziorze Stoczek) albo 21,7 m, a długość jego linii brzegowej dochodzi do 102 km.
Zbiornik, zwany także Zalewem Koronowskim, leży około 25 km na północ od Bydgoszczy i 5 km od Koronowa, od którego wziął nazwę. Ciągnie się od ujścia Kamionki do elektrowni wodnej w Samociążku, a jego lustro utrzymuje się na wysokości 81,5 m n.p.m. Średnia głębokość wynosi 5,7 m. Najgłębsze miejsca znajdują się w dawnym korycie Brdy, a głębokość rośnie z biegiem rzeki: przy zaporze stwierdzono głębokość 19,7 m. Podobnie głębokie są zatopione jeziora Piaseczno (19,4 m) i Moczar (17,5 m).
Jeśli za początek zbiornika przyjąć ujście Szumionki, można w nim wyróżnić pięć części o odmiennym zarysie brzegów, ukształtowaniu dna i warunkach wodnych. Pierwsza, licząca 5 km, biegnie od ujścia Szumionki do ujścia Kamionki; lustro wody jest tu tylko nieznacznie podniesione. Poniżej ujścia Kamionki zbiornik gwałtownie się rozszerza, a za linią kolejową Pruszcz – Terespol Pomorski zaczyna się rozbudowany system zatok i rozlewisk. W części obejmującej dawne jeziora Piaseczno i Stoczek dno zachowało regularny kształt sprzed zalania; przy dawnym ujściu Krówki akwen zwęża się do szerokości od 200 do 300 m i nabiera pozornie rzecznego charakteru, a jego wysokie, urwiste brzegi w początkowym okresie funkcjonowania zbiornika najsilniej podlegały erozji w postaci obrywów i osuwisk. Od ujścia rzeki Suchej do zapory w Pieczyskach ciągnie się głównie zatopione koryto Brdy, rozszerzające się w miejscu zalanego starorzecza do około 1500 m. Ostatni odcinek, od ujścia rzeki Kręgiel do elektrowni w Samociążku, składa się z zalanego koryta Strugi Nowojasienieckiej, jeziora Lipkusz, kanału łączącego oraz jezior Moczar i Białe.
Pod koniec XIX wieku w Smukale stanęła drewniana zapora wodna, przy której uruchomiono małą elektrownię. W 1902 roku zastąpił ją tak zwany zamek wodny, zasilający karbidownię; budowla przetrwała do 1939 roku, kiedy zniszczyło ją wycofujące się podczas kampanii wrześniowej Wojsko Polskie.
W 1928 roku profesor Karol Pomianowski przygotował projekt zespołu ośmiu kaskad, które miały wykorzystać spadek rzeki, jej niewielkie wahania przepływów i głębokie wcięcie doliny. Stopnie wodne zaplanowano w Zaporze, Ubogiej, Kiełpinie, Pile-Młynie (Jezioro Szpitalne), Koronowie, Tryszczynie, Smukale i Opławcu, jednak wysokie koszty przekreśliły realizację projektu. Prace planistyczne podjęto ponownie po drugiej wojnie światowej i ostatecznie w latach 1950–1962 powstały cztery zbiorniki zaporowe – Zapora, Koronowo, Tryszczyn i Smukała – a przy każdym z nich elektrownia wodna. Według innych źródeł zbiornik Zapora (Mylof) utworzono jednak już w 1848 roku i jest on najstarszym na terenie Polski sztucznym zbiornikiem wodnym stworzonym do celów gospodarczych.
Największy z nich, oddany w 1960 roku Zbiornik Koronowski, ma powierzchnię 13,5 km²; utworzyła go podpiętrzona Brda wraz z połączonymi jeziorami rynnowymi, a na jego dnie spoczywa zatopiona wieś Olszewka. Wysokość piętrzenia na zaporze w Pieczyskach określa się na 20 m albo na 18 m. Rolę zbiorników wyrównawczych dla elektrowni pełnią dwa mniejsze sztuczne akweny: zalew Tryszczyn i zalew Smukała, przy czym zapora w Smukale znajduje się już w granicach Bydgoszczy.
Już w koncepcji kaskady z 1928 roku Karol Pomianowski zaproponował wykorzystanie biegnącego równolegle do Brdy ciągu jezior polodowcowych Lipkusz Duży i Lipkusz Mały, Moczar, Czarne oraz Białe na trasie o długości 10 km; pozwoliło to zaoszczędzić na budowie sztucznego kanału tej samej długości i uzyskać piętrzenie o 7 m wyższe niż na zaporze w Pieczyskach. W 1946 roku Zjednoczenie Energetyczne Okręgu Pomorskiego zleciło Pomianowskiemu i inżynierowi Hoffmanowi ponowne opracowanie zarzuconego projektu, który tym razem zakładał m.in. zatopienie wsi Olszewka i zwiększenie spadu do 31,5 m brutto przy rzędnej piętrzenia na zaporze w Pieczyskach równej 81,5 m n.p.m.
Ostateczną decyzję o budowie Zbiornika Koronowskiego podjęto w 1953 roku, a prace trwały do 1960 roku. Pod koniec budowy rozebrano zabudowania Olszewki i przesiedlono jej mieszkańców. Drzew jednak nie wykarczowano w całości, dlatego na dnie zbiornika do dziś pozostają liczne kikuty drzew; pod wodą przetrwały też fundamenty budynków, piwnice i resztki ogrodzeń. Napełnianie zakończono 30 listopada 1960 roku, a elektrownia weszła do eksploatacji 4 marca 1961 roku. W latach 60. bydgoskie zakłady pracy urządziły nad brzegami kilka ośrodków wczasowych, a w Pieczyskach powstało duże skupisko domków kempingowych.
Pod koniec lat 70. XX wieku stwierdzono nadmierną filtrację wody przez zaporę w Pieczyskach, dlatego w latach 1979–1981 zaporę rozbudowano, aby wydłużyć drogę filtracji i poprawić bezpieczeństwo obiektu: poszerzono jej stopę, wydłużono upust denny, wykonano dodatkowe drenaże i przebudowano dolne stanowisko. Zbyt dużą filtrację, połączoną z wynoszeniem znacznych ilości piasku i wody, wykryto ponownie w 2020 roku; na czoło zapory zrzucono wówczas worki z piaskiem, a działania zakończono po kilku dniach.
Do ważniejszych elektrowni wodnych na rzece zalicza się obiekty w Zaporze, Samociążku i Tryszczynie, elektrownię „Smukała” w Bydgoszczy, a także bydgoskie zakłady „Kujawska” przy Jazie Farnym i „Mewat” przy jazie walcowym. W samym mieście działają trzy elektrownie: w Smukale, na Wyspie Młyńskiej oraz w Czersku Polskim (2012).
Ostatnim elementem kaskadowej zabudowy energetycznej Brdy jest stopień wodny w Smukale, w północno-zachodniej części Bydgoszczy. Tworzą go zapora ziemna, jaz, upust, przepławka dla ryb i elektrownia wodna. Jaz piętrzy wodę do wysokości 8 m, a dwie turbiny Kaplana mają łączną moc 4 MW; w normalnych warunkach hydrometeorologicznych przepływ przez elektrownię wynosi od 15 do 45 m³/s. Jest to największa elektrownia wodna w granicach miasta; należy ona do spółki „Elektrownie Wodne” z siedzibą w Samociążku. Spiętrzenie utworzyło otoczony lasami Zalew Smukalski o średniej szerokości 110 m, zajmujący przy maksymalnym piętrzeniu 96 ha; zbiornik nie pełni funkcji przeciwpowodziowej, a okolice zalewu wraz z pobliskimi lasami stały się jednym z bydgoskich terenów rekreacyjnych.
Pierwsza elektrownia w Smukale, działająca pod koniec XIX wieku przy drewnianej zaporze, miała moc 118 kW. Zakład zbudowany w 1902 roku, zasilający uruchomioną w 1904 roku fabrykę karbidu i okoliczne zabudowania, miał moc 1454 kW, a na jego potrzeby utworzono na Brdzie zbiornik o powierzchni 30 ha. Od kwietnia 1907 roku po nowym moście kursowały tu pociągi kolei wąskotorowej z Bydgoszczy do Włók. Wycofujące się Wojsko Polskie wysadziło 4 września 1939 roku zaporę, most, elektrownię i karbidownię. W 1942 roku Niemcy zaczęli budować nową zaporę i elektrownię, wykorzystując pracę okolicznych mieszkańców; budowy, która pochłonęła wiele ofiar, nie ukończono.
Elektrownię „Smukała” uruchomiono dopiero w 1951 roku. Nadzór nad pracami sprawował inżynier Stanisław Więckowski, projekt części elektrycznej przygotował inżynier Antoni Misterek, a projekt obiektów budowlanych – inżynier Edward Narzyński ze Zjednoczenia Energetycznego Okręgu Północnego. Zainstalowano dwie turbiny Kaplana niemieckiej produkcji, a każdy z dwóch turbozespołów uzyskuje na generatorze moc 2 MW. Nad jazem biegnie stalowa kładka technologiczna o długości 16 m i szerokości 1,3 m.
Brda była rzeką spławną już w XII wieku, a do schyłku XVIII stulecia nie doszło do znaczniejszych przekształceń koryta przez człowieka – z wyjątkiem bydgoskiego Starego Miasta, gdzie przed 1408 rokiem zbudowano śluzę miejską (dzisiejszy Jaz Farny), piętrzącą wodę na potrzeby królewskich młynów oraz mennicy na Wyspie Młyńskiej. Rzeką spławiano drewno z Borów Tucholskich, a dolny odcinek pełnił funkcję drogi wodnej wiążącej port bydgoski z Wisłą. W XVI i XVII wieku płynęły tędy do Gdańska duże ilości zboża, towarów leśnych, piwa i ceramiki, a stamtąd wracały ładunki zamorskie.
Zbudowany w 1774 roku Kanał Bydgoski, liczący 24 km, połączył rzekę z Notecią i uczynił jej dolny bieg częścią spławnej trasy Wisła – Odra, wiążącej dorzecza Europy Zachodniej z siecią Wisły. W miejscu, gdzie kanał styka się z rzeką, powstała Śluza Miejska.
Wiek XIX przyniósł wzrost ruchu zarówno towarowego, jak i pasażerskiego; pierwszy statek parowy popłynął tędy w 1855 roku. Regulację odcinka od Śluzy Miejskiej do Wisły przeprowadzono w latach 1876–1879, a w pobliżu ujścia stanęły jazy iglicowe oraz dwie śluzy – Brdyujście i Kapuściska – których piętrzenie dało początek portowi drzewnemu. W 1895 roku przekop meandru w rejonie ulicy Spornej skrócił trasę żeglugi. Powstała wówczas wyspa na Zimnych Wodach, a przy ulicy Spornej – port rzeczny Żeglugi Bydgoskiej. W latach 1905–1906 jazy iglicowe i śluzę Kapuściska zastąpił jaz walcowy Czersko Polskie, dzięki czemu port drzewny powiększył się do 95 ha. Poziom wody od ujścia po centrum miasta uniezależniono od sytuacji hydrologicznej na Wiśle.
W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku rzeką transportowano masowo drewno z Królestwa Kongresowego do Berlina. Przez śluzę Brdyujście przechodziło w czasach eksploatacji portu drzewnego, czyli w latach 1879–1916, przeciętnie od 2 do 3 mln m³ surowca rocznie; w 1905 roku wielkość ta sięgnęła 4,5 mln m³, a rok później 4,8 mln m³, co odpowiadało jednej trzeciej rocznego dowozu drewna do Cesarstwa Niemieckiego. W 1914 roku otwarto nowy odcinek Kanału Bydgoskiego, dla którego przebudowano Śluzę Miejską.
Zbiornik Zapora, zwany też Mylof (po kaszubsku Jezoro Mylof), leży w Borach Tucholskich, w miejscowości Zapora w gminie Czersk w powiecie chojnickim. Tworzy go poszerzone koryto Brdy o powierzchni 10,5 km²; pojemność całkowita zbiornika wynosi 16,2 mln m³, a zapora mierzy 12 m wysokości. Akwen zasila elektrownię wodną „Mylof” i pełni też funkcje rekreacyjno-turystyczne, leżąc na szlaku spływów kajakowych.
Zapora rozdziela wody rzeki między jej dawne koryto a Wielki Kanał Brdy (po kaszubsku Wiôldżi Kanôl Brdë), zbudowany przez Prusaków kosztem 1,5 mln marek, aby nawadniać tzw. Czerskie Łąki, czyli wykarczowany w XIX wieku obszar Borów Tucholskich. Kanał ma 21 km długości i około 1 m głębokości; biegnie od zapory Mylof w Zaporze do basenu w Barłogach, skąd rozprowadza się wodę. W okolicy Fojutowa przekracza akweduktem Czerską Strugę; w tym rejonie stoi też 15-metrowa wieża widokowa.
W okresie międzywojennym port drzewny przekształcono w pierwszy w Polsce tor regatowy; co roku rozgrywano na nim Regaty Wszechpolskie, a wzdłuż brzegów rozlokowały się kluby oraz przystanie wioślarskie i kajakarskie. W 1962 roku uruchomiono ujęcie wody na Czyżkówku, pokrywające mniej więcej połowę zapotrzebowania Bydgoszczy na wodę pitną; drugą połowę czerpano ze studni głębinowych.
Od lat 60. XX wieku brak oczyszczalni ścieków przemysłowych i komunalnych doprowadził do silnego zanieczyszczenia dolnego biegu, na odcinku od Okola po ujście. Skutkiem tego było zamknięcie działających od XIX wieku kąpielisk miejskich w Smukale, Opławcu i Brdyujściu. Poprawa nadeszła dopiero po 2001 roku, kiedy oddano do użytku dwie duże oczyszczalnie (Fordon i Kapuściska), odcięto wyloty kolektorów ściekowych i wybagrowano osady rzeczne. Od 2004 roku po rzece kursuje Bydgoski Tramwaj Wodny.
Jaz Farny, nazywany też Młyńskim, stoi między Młynówką a Brdą, w północno-wschodniej części Wyspy Młyńskiej, tuż przy katedrze, czyli dawnej farze, od której pochodzi jego nazwa. Już w XIV wieku, po lokacji miasta, zbudowano w tym miejscu pierwszy jaz, którego koło wodne poruszało młyny zbożowe. Obecną budowlę wzniesiono w 1899 roku; w 1929 roku otrzymała konstrukcję metalową, a kolejne przebudowy przeszła w 1970 i 1996 roku. Kapitalny remont z lat 2014–2015, którego koszt oszacowano na 6 mln zł, objął m.in. konserwację elementów stalowych i betonowych oraz montaż instalacji do rozmrażania prowadnic zasuw.
Jaz przepuszcza wody Młynówki do Brdy przy różnicy poziomów wynoszącej 3,36 m. Ma betonową konstrukcję dokową o dwóch przęsłach, których światło poziome wynosi 2 × 6,40 m; zamykają je dwie stalowe zasuwy dwudzielne z napędem mechaniczno-elektrycznym i ręcznym. Podczas przebudowy w 1996 roku ujście Młynówki w prawym przęśle pogłębiono i wyposażono w skaliste przeszkody, dzięki czemu powstał tor kajakowego slalomu górskiego – jedyny w Polsce i w Europie obiekt tego rodzaju w ścisłym centrum miasta. Na czas zawodów prawe przęsło otwiera się całkowicie, a gwałtowny przepływ imituje nurt górskiej rzeki. Jaz jest częścią Hydrowęzła Bydgoszcz, którym administruje Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Gdańsku.
Śluzę Brdyujście oddano do użytku w 1879 roku, w trakcie kanalizacji bydgoskiego odcinka Brdy. Zbudowało ją prywatne towarzystwo akcyjne Bromberger-Hafen-Actien-Gesellschaft, które zawarło umowę z rządem pruskim; sam odcinek otwarto dla żeglugi 30 kwietnia 1879 roku. W 1903 roku wprowadzono elektryczną obsługę urządzeń śluzy. Na dolnych wrotach urządzono most obrotowy, który uchylano przed parowcami o wysokich kominach, mogącymi zahaczyć o spód jego konstrukcji. Do 1999 roku była to pierwsza śluza na drodze wodnej Wisła – Odra; leży 1,03 km od początku tej drogi wodnej, w północnej części bydgoskiego toru regatowego, u wylotu ulicy Łowickiej.
Jest to pojedyncza śluza komorowa o długości 57,4 m, jedyna w Polsce o rzadko spotykanej podwójnej szerokości komory, wynoszącej 18 m; pozwala obniżyć poziom wody w komorze o 2,3 m. Komorę i głowy wykonano z muru ceglanego, dno wybrukowano, a ściany pokryto klinkierem. W 2002 roku, po wybudowaniu nowej śluzy Czersko Polskie, wyłączono ją z eksploatacji przez założenie szandorów w głowie górnej. Kapitalny remont, prowadzony od 2014 do jesieni 2015 roku, kosztował 7,1 mln zł: obiekt uszczelniono, ściany wymurowano na nowo i przywrócono mu pełną sprawność techniczną oraz pierwotny wygląd. Śluza jest zabytkiem hydrotechniki i może służyć jako śluza rezerwowa oraz na potrzeby ruchu turystycznego. Wraz z nią powstał dom śluzowego z czerwonej cegły z elementami czarnej licówki.
Dolny odcinek rzeki należy do drogi wodnej Wisła – Odra i do międzynarodowej drogi wodnej E70, a także do Bydgoskiego Węzła Wodnego. Według rozporządzenia Rady Ministrów z 2002 roku w sprawie klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych odcinek liczący 14,4 km, od ujścia Kanału Bydgoskiego do Wisły, ma II klasę żeglowności. Sam szlak E70, wytyczony w 1996 roku porozumieniem AGN (European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance), łączy belgijską Antwerpię z litewską Kłajpedą.
Droga wodna Wisła – Odra, która od końca XVIII wieku łączy obie rzeki przez Wartę, Noteć i Kanał Bydgoski, jest dostępna dla niewielkich barek klasy II według klasyfikacji CEMT, choć przy ograniczonym zanurzeniu. Stanowi ogniwo znacznie dłuższego połączenia z Europą Wschodnią, prowadzącego przez Wisłę, Narew, Bug i dalej na wschód, które jednak pozostaje nieżeglowne z powodu zapory na Białorusi. Żegluga na Brdzie jest możliwa na odcinku 15 km od ujścia. Od lat pięćdziesiątych do siedemdziesiątych XX wieku ruch statków na rzece i przyległym kanale był znacznie większy; później stopniowo malał i dziś korzysta z nich niewiele jednostek.
Brda uchodzi za jeden z najpiękniejszych szlaków kajakowych w kraju. Dla ruchu kajakowego dostępne są 233 km – od Świeszyna, gdzie rzeka wpada do Jeziora Głębokiego, po Bydgoszcz i ujście do Wisły. Kręty, urozmaicony bieg, lasy, jeziora, pierwotna przyroda i liczne odgałęzienia szlaku od lat przyciągają turystów.
Głównym atutem środkowego biegu są malownicze jeziora o czystej wodzie i urozmaiconych, przeważnie zalesionych brzegach; nad rzeką rozlokowały się liczne ośrodki wypoczynkowe. W Borach Tucholskich zapora w miejscowości Zapora kieruje część wód do Wielkiego Kanału Brdy – hydrotechnicznej budowli z połowy XIX wieku, poprowadzonej równolegle do rzeki, miejscami akweduktami ponad kilkoma jej dopływami.
W okolicy Tucholi rzeka tworzy malowniczy przełom z licznymi bystrzami, zwany Piekłem lub Piekiełkiem; jako pomnik przyrody wskazuje się bądź cały przełom, bądź znajdujące się w nim głazowisko. Trasę zamyka największe na całym szlaku Jezioro Koronowskie, otoczone niemal ze wszystkich stron lasami i wcinające się w ląd kilkoma zatokami. Turystom odbywającym spływy służy pięć stanic wodnych PTTK.
Międzynarodowe spływy kajakowe odbywają się na Brdzie od 1928 roku, a od 1965 roku organizuje się także międzynarodowe spływy zimowe. Odcinek biegnący przez rezerwat „Dolina Rzeki Brdy” należy do najbardziej uczęszczanych na rzece, a zarazem jest najtrudniejszy ze względu na leżące w korycie głazy i powalone drzewa. Przełom w uroczysku Piekiełko uchodzi, zwłaszcza wśród początkujących kajakarzy, za zdradliwy i niebezpieczny; liczne głazy na dnie mogą tam, zależnie od stanu wody, utrudniać spływ. Niemal na całej długości dostępna dla kajaków jest też Kamionka. Na zachodnim brzegu Zalewu Smukalskiego stoi pomnik w kształcie kajaka, upamiętniający spływy Karola Wojtyły; według umieszczonego na nim napisu ks. Karol Wojtyła uczestniczył w spływach Brdą w Smukale w 1953 i 1966 roku.
W nurcie Brdy odbijają się zabytki i liczne współczesne budynki, między innymi te na Wyspie Młyńskiej i w Wenecji Bydgoskiej; wzdłuż brzegów urządzono przystanie i bulwary, a po rzece kursują tramwaje wodne.
W 2004 roku odsłonięto w Bydgoszczy balansującą rzeźbę „Przechodzący przez rzekę”, umieszczoną w poprzek Brdy.
Przy ujściu działa tor regatowy, pod względem walorów sportowych drugi w Polsce po poznańskiej Malcie; odbywają się na nim krajowe i międzynarodowe zawody wioślarskie oraz kajakarskie. Swoistą atrakcją turystyczną są zachowane wzdłuż rzeki znaki wysokiej wody.
Dolinę oplata sieć znakowanych szlaków pieszych. Szlak Brdy wiedzie z bydgoskiego Brdyujścia przez Sokole-Kuźnicę, Świt, Rytel i Swornegacie do Konarzyn, a szlak Doliny Brdy prowadzi z Miastka przez Starżno, Starą Brdę, rezerwat „Przytoń”, Nową Brdę i Rudniki do Przechlewa. Szlak Klubu Turystów Pieszych TALK łączy bydgoski Fordon z Osielskiem, Opławcem i Gościeradzem, a szlak Jeziora Koronowskiego biegnie z Wudzyna przez Sokole-Kuźnicę, Rynnę Jezior Byszewskich i Samociążek do Stronna.
Szlak imienia Leona Wyczółkowskiego wiedzie z bydgoskiej Osowej Góry przez Sokole-Kuźnicę do Pruszcza, szlak Białego Węgla z Maksymilianowa przez Pieczyska do Koronowa, szlak imienia B. Nowodworskiego łączy Tucholę z Cekcynem, a szlak Wielkiego Kanału Brdy prowadzi z Rytla przez Fojutowo do miejscowości Legbąd.
Szlak Jeziora Koronowskiego ma 77,4 km długości, szlak imienia Leona Wyczółkowskiego – 76,0 km, a szlak Białego Węgla – 29,7 km; odcinek szlaku Brdy z Brdyujścia przez Sokole-Kuźnicę do Świtu liczy 70,9 km. Przez rezerwat „Dolina Rzeki Brdy” prowadzą ponadto szlaki rowerowe: lokalny szlak Gołąbkowy (Cekcyn – Woziwoda – Cekcyn), szlak „GreenWay – Naszyjnik Północy”, trasa BY-6001n z Bydgoszczy do Chojnic oraz lokalny szlak „Do Piekiełka nad Brdą” (CTU-208y) na trasie Cekcyn – Świt – Cekcyn.
Do większych miejscowości nad rzeką należą Bydgoszcz, Koronowo, Tuchola i Tryszczyn, a także Rytel, Męcikał, Swornegacie, Sąpolno, Przechlewo, Koczała oraz Konarzyny.
Spośród ważniejszych dopływów rzeka przyjmuje od lewej strony Lipczynkę, Chocinę, Zbrzycę, Raciąską Strugę, Czerską Strugę, Bielską Strugę, Rudę (zwaną też Stążką), Szumionkę, Kręgiel oraz Strugę (znaną też jako Kotomierzyca). Ważniejsze dopływy prawobrzeżne to Modra, Ruda, Czerwonka (określana też jako Czerwona Struga), Jarcewska Struga, Ostrowicka Struga (znana również jako Struga Siedmiu Jezior), Hozjanna, Kicz, Kamionka, Sępolna (nazywana też Sępolenką), Krówka i Flis.
Długość Kamionki, największego dopływu Brdy, określa się na 55 km albo 69,49 km; powierzchnia jej dorzecza wynosi 479 km². Źródła ma na polach koło wsi Moszczenica w powiecie chojnickim. W górnym biegu kieruje się na południowy zachód, poniżej Jeziora Niwskiego skręca na południe, a w pobliżu Witkowa – na wschód. Środkowy odcinek jest nizinny i wiedzie przez łąki, a dolny ma charakter górski i prowadzi głębokim, zalesionym wąwozem. Ujście do Jeziora Koronowskiego znajduje się niedaleko nadleśnictwa Zamrzenica, na wysokości 81,3 m n.p.m. Z kolei Ruda, prawobrzeżny dopływ Brdy, nosi również nazwę Kuźnia.
Brda uchodzi do Wisły.
Opracowano na podstawie artykułu Brda w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej; wykorzystano także artykuły: Rezerwat przyrody Jezioro Smołowe, Rezerwat przyrody Dolina Rzeki Brdy, Dolina Brdy, Zbiornik Zapora, Jezioro Charzykowskie, Jezioro Koronowskie, Wielki Kanał Brdy, Piekiełko (uroczysko), Kamionka (dopływ Brdy), Zapora wodna Smukała, Jaz Farny, Jezioro Karsińskie, Tucholski Park Krajobrazowy, Śluza Brdyujście (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Brda