| Długość | 159,57 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 1620 km² |
| Średni przepływ | 15,5 m³/s (przy ujściu) |
| Źródło | Sierakowska Huta |
| Uchodzi do | Morza Bałtyckiego |
Słupia wypływa z torfowisk pod Sierakowską Hutą. Torfowiska te leżą na Pojezierzu Kaszubskim, mniej więcej dwieście metrów nad poziomem morza. Administracyjnie obszar źródłowy należy do powiatu kartuskiego, a w szerszym ujęciu regionalnym – do północno-wschodniej części Pojezierza Pomorskiego.
Wysokość źródeł określa się też na 204 m n.p.m., a ich położenie wyznaczają współrzędne 54°19′24″ szerokości północnej oraz 17°54′45″ lub 17°54′43″ długości wschodniej.
Według innych danych to samo miejsce leży w Szwajcarii Kaszubskiej, na wysokości 177 m n.p.m. Rozbieżność wysokości przekracza dwadzieścia metrów.
Rzeka bywa opisywana jako ciek przymorski, płynący w środkowej części Pomorza, w granicach województwa pomorskiego. Uchodzi do Bałtyku w Ustce; dla ujścia podaje się współrzędne 54°35′20″ szerokości północnej i 16°51′10″ długości wschodniej oraz zerową rzędną.
W górnym biegu rzeka płynie przez obszar moreny czołowej, której kulminacje sięgają dwustu metrów nad poziomem morza. Przepływa tam przez ciąg jezior: Tuchlińskie, Trzebocińskie, Gowidlińskie i Węgorzyno.
W środkowym biegu podłoże się zmienia: pojawiają się gliny zwałowe oraz piaszczysto-gliniaste utwory moreny dennej, a rzeka płynie w kompleksie dużych lasów.
Poniżej Słupska dno doliny ścielą torfy i glina zwałowa. Przed ujściem do morza występują typowe piaski wydmowe.
Poniżej źródeł rzeka przepływa przez Jezioro Tuchlińskie; dalej na jej trasie znajdują się Pręgożyno i Skrzynka, a następnie Jezioro Trzebocińskie. Tuchlińskie i Trzebocińskie, podobnie jak położone niżej Gowidlińskie i Węgorzyno, to jeziora rynnowe na Pojezierzu Kaszubskim, w powiecie kartuskim. Jezioro Tuchlińskie zajmuje 31,69 ha i ma najwyżej 5 m głębokości, a jego lustro znajduje się na wysokości 167,4 m n.p.m.; nad brzegami leżą Tuchlino i Rębienica. Przepływowe Jezioro Trzebocińskie ma 12 ha powierzchni, 0,74 km długości, 0,1 km szerokości i do 3 m głębokości. Oba akweny leżą na turystycznym szlaku Kamiennych Kręgów.
Jezioro Gowidlińskie, również przepływowe, jest częścią dużej rynny polodowcowej ciągnącej się od Gowidlina po Sulęczyno. Zajmuje 401 ha, ma do 6,2 km długości i do 1,2 km szerokości, a jego głębokość sięga 27 m; zwierciadło wody leży na wysokości 165,1 m n.p.m. Linię brzegową urozmaicają zalesiony półwysep Gogowe oraz wyspa Ostrów, na której zachowały się pozostałości wczesnosłowiańskiego grodziska. Nad brzegami jeziora położone są Gowidlino, Lemany, Borek, Borek Kamienny, Amalka, Bielawki, Biguszewo i Podjazy.
Węgorzyno, przez które wiedzie kajakowy szlak Słupi, jest jeziorem rynnowym o powierzchni 162,4 ha, długości 3,1 km i szerokości 1,1 km. Jego głębokość dochodzi do 14 m, a lustro wody leży na wysokości 163,1 m n.p.m. Nad jeziorem leżą Sulęczyno i Bukowa Góra; przy brzegu znajdują się plaża i kąpielisko, a nad wodą biegnie ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna „Brzegiem Jeziora Węgorzyno”.
Żukówko, potocznie nazywane Jeziorem Żukowskim, leży na zachód od Sulęczyna, na północnym skraju Pojezierza Bytowskiego, w gminie Parchowo w powiecie bytowskim. Zajmuje 127,7 ha, ma 3 km długości i 0,875 km szerokości, a jego głębokość wynosi średnio 5,7 m i najwyżej 9,5 m; zwierciadło wody znajduje się na wysokości 125,8 m n.p.m. Akwen stanowi siedlisko polęgowe czernicy i łabędzia niemego.
Na Wysoczyźnie Polanowskiej, w gminie Dębnica Kaszubska w powiecie słupskim, leży Jezioro Głębokie, połączone z rzeką wąskim kanałem. Jest to jezioro rynnowe położone na leśnym obszarze Parku Krajobrazowego Dolina Słupi; ma 3,2 km długości i 0,5 km szerokości, a powierzchnia jego zwierciadła wynosi według różnych źródeł od 96,0 do 107,5 ha. Lustro wody leży na wysokości 90,7 lub 91,2 m n.p.m.; głębokość średnia wynosi 11,5 m, największa – 31,2 m, a objętość wody – 12 348,0 tys. m³. Wzdłuż brzegu prowadzi ścieżka przyrodnicza „Okolice jeziora Głębokiego”.
Ogólny kierunek biegu zmienia się mniej więcej w połowie trasy: w górnej połowie rzeka płynie na zachód, w dolnej skręca na północny zachód. Inny opis podaje tylko jeden kierunek – północno-zachodni.
Długość rzeki podawana jest w kilku wersjach. Według różnych źródeł wynosi ona 159,57 kilometra, 141 kilometrów, 138,6 kilometra, 138 kilometrów albo 137 kilometrów.
Dane o powierzchni zlewni różnią się mniej: podaje się 1620 km² albo 1623 km², a w zaokrągleniu – około 1,6 tysiąca km².
W schemacie biegu rzeki kilometraż liczony jest od ujścia (0 km); źródła pod Sierakowską Hutą przypadają w nim na 138,0 km.
W tym kilometrażu Jezioro Gowidlińskie przypada na 121,2 km, Węgorzyno na 115,8 km, a Żukówko na 99,8 km. Bytowa uchodzi na 79,5 km, w pobliżu Jeziora Głębokiego (79,0 km); zbiornik Konradowo przypada na 66,1 km, ujście Brodka na 62,8 km, a zbiornik Krzynia na 58,2 km. Skotawa wpada na 50,1 km, a niemal naprzeciw jej ujścia, na 50,0 km, uchodzi Kamienna. Niżej rzeka przyjmuje Kwaczę (42,6 km) i Glaźnę (39,0 km). Słupsk przypada na 34,0 km, ujście Gnilnej na 17,0 km, a Ustka na 1,2 km.
Koryto rozszerza się z siedmiu metrów w górnym biegu do czterdziestu przy ujściu. Średni spadek na całej długości wynosi około 1,3 promila.
Średni przepływ przy ujściu wynosi 15,5 m³/s. Inną wartość podaje się dla dolnego biegu, w okolicy Charnowa: w wieloleciu 1961–1990 średni przepływ wynosił tam 18,2 m³/s.
Sam bieg nie jest ciągiem jednolitego koryta: po drodze rzeka przepływa przez kilka jezior.
Zlewnia Słupi ze wszystkich czterech stron sąsiaduje z innymi zlewniami. Na zachodzie graniczy ze zlewnią Wieprzy, na wschodzie – z obszarami odwadnianymi przez Łebę i Łupawę, na południu – ze zlewnią Brdy, a na północy – ze zlewnią Bałtyku.
W administracyjnym podziale wód dorzecze Słupi przypisano do obszaru dorzecza Wisły.
Spośród dopływów o podanej długości najdłuższa jest Skotawa, mierząca 44,6 kilometra; jest to dopływ prawy. Za nią plasują się Kamienica (30 kilometrów) oraz Bytowa (25 kilometrów), uważana za główny dopływ lewy.
Pozostałe cieki z tej grupy są krótsze: Kwacza liczy 21 kilometrów, Glaźna 15, Brodek 14,5, Gnilna 12, Graniczna 10,7, a Kamieniec 9,4 kilometra. Według innych danych Graniczna, również o długości 10,7 km, jest jednym z głównych dopływów Skotawy.
Do Słupi wpadają ponadto cieki, dla których nie podano długości: Krępa, Krzywinka, Przelnica, Strasznica, Stropna, Sucha, Wąsietnica, Żelkowa Woda oraz Parchowska Struga.
Skotawa (niem. Schottow), prawobrzeżny i najdłuższy dopływ Słupi, ma zlewnię o powierzchni 263,1 km². Jako miejsce jej źródła podaje się Lipieniec. Rzeka płynie przez gminy Czarna Dąbrówka w powiecie bytowskim i Dębnica Kaszubska w powiecie słupskim, a uchodzi na południe od Skarszowa Dolnego, na wysokości 24,4 m n.p.m. Do Skotawy uchodzą m.in. Maleniec, Karżniczka, zwana też Warblewską Strugą, oraz Dopływ z Jez. Unichowskiego. Źródłowy odcinek rzeki wraz z jeziorami Lipieniec, Lipieniec Mały i Spokojne objęto ochroną: rozporządzeniem wojewody pomorskiego z 7 listopada 2008 roku powołano rezerwat przyrody Skotawskie Łąki.
Dla lewobrzeżnej Bytowej, nazywanej również Bytówką, podaje się także inną długość: 27,74 km. Rzeka płynie przez wschodnią część Pojezierza Bytowskiego i południowo-wschodnią część Wysoczyzny Polanowskiej; w górnym biegu przepływa przez Jezioro Mądrzechowskie i Bytów, od którego jest spławna. Dolny, leśny odcinek przecina Puszczę Słupską w granicach Parku Krajobrazowego Dolina Słupi. Ostatni fragment, od koryta Starej Słupi do ujścia w pobliżu Jeziora Głębokiego, tworzy zalew zwany Cichą Wodą, w którym Bytowa kończy bieg na wysokości 91,5 m n.p.m.
Poza wykazem osiemnastu dopływów pozostaje lewobrzeżna Kamienna, choć uwzględnia się ją w schemacie biegu rzeki. Ta struga o długości 9 km i zlewni 26 km² płynie przez gminy Dębnica Kaszubska i Kobylnica na Wysoczyźnie Polanowskiej. Zaczyna się na wysokości około 110 m n.p.m. na północny zachód od Podwilczyna, a kończy na wysokości 24 m n.p.m., około 0,8 km na południowy zachód od Skarszowa Dolnego. Na podstawie obserwacji z lat 1998–2009 stwierdzono w niej m.in. troć wędrowną, łososia szlachetnego, pstrąga potokowego i głowacza białopłetwego; potwierdzono też obecność minoga strumieniowego. Polską nazwę Kamienna nadano jej 1 października 1948 roku; zastąpiła ona niemiecką nazwę Stein Bach.
Wzdłuż biegu rzeki wymienia się sześć gmin: Sierakowice, Sulęczyno, Parchowo, Kołczygłowy, Dębnicę Kaszubską i Kobylnicę.
Rzeka przepływa przez powiaty kartuski, bytowski i słupski oraz przez miasto Słupsk.
Nad rzeką leżą dwa miasta: większe to Słupsk, położony na dolnym odcinku, mniejsze – Ustka, u samego ujścia. Są to zarazem największe miejscowości nad Słupią.
W XIX wieku, na południu Słupska, rzeka napędzała trzy duże młyny.
Z powodu znacznego spadku w górnym biegu rzeki powstało wiele elektrowni wodnych. Na początku XX wieku zbudowano na rzece cztery elektrownie wodne: Gałąźnię Małą, Strzegomino w Strzegominie, Krzynię oraz Strugę.
Zabudowa hydrotechniczna zmieniła samą geometrię rzeki. Przede wszystkim za sprawą budowy elektrowni w Gałąźni Małej bieg Słupi uległ skróceniu; powstały też dwa zbiorniki retencyjne – Konradowo i Krzynia.
Trzy z czterech elektrowni tworzących tak zwany System Energetyczny Słupi, który powstał w latach 1904–1925, znajdują się w granicach Parku Krajobrazowego Dolina Słupi. Największą elektrownią wodną na rzece, a zarazem jedną z najstarszych w tej części Europy, jest zakład w Gałąźni Małej, wsi w gminie Kołczygłowy w powiecie bytowskim. Projekt przygotowano już w 1889 roku, pierwszy etap prac przeprowadzono w latach 1912–1914, a z powodu I wojny światowej budowę dokończono dopiero w latach 1920–1924. Była to wówczas największa elektrownia wodna w środkowej i północnej Europie, a zastosowane w niej rozwiązania techniczne uznawano za wzorcowe.
Wodę do Gałąźni Małej prowadzi kanał derywacyjny wychodzący z Jeziora Głębokiego. W Niepoględziu trafia ona przez zamek wodny do podziemnego betonowego syfonu, nad którego środkową częścią stoi drugi zamek wodny, pełniący funkcję odmulnika; z syfonu woda płynie dalej kanałem do zamku wodnego w Gałąźni Małej. Wodę w ilości 12 m³/s doprowadzają do turbin z wysokości 36 m dwa rurociągi, żelbetowy i stalowy, o średnicy 190 cm i długości 668 m. Pracuje tu pięć turbin Francisa i pięć generatorów niemieckiej firmy Gotha o łącznej mocy 3,5 MW. Budynek główny ma kształt zameczku z narożną wieżyczką. Elektrownia należy obecnie do spółki ENERGA Wytwarzanie SA, a w jej budynku urządzono „Salę historii słupskich elektrowni wodnych”.
Mała elektrownia wodna w Strudze, położona na Szlaku Elektrowni Wodnych dorzecza Słupi, jest obiektem zabytkowym, wymienionym w wykazie unikatowych obiektów dziedzictwa kulturowego pozostających pod opieką państwa. Bywa uważana za najstarszą elektrownię wodną na Słupi i za najstarszy działający obiekt tego rodzaju w Europie. Budowę rozpoczęto w 1890 roku; obiekt początkowo służył jako młyn, następnie napędzał przez tunel pędnię tartaku i papierni znajdujących się wyżej, aż w końcu stał się elektrownią. Elektrownię obsługuje trzecie pokolenie kaszubskiej rodziny Gliszczyńskich.
Wodę z Żukówka, czyli Jeziora Żukowskiego, doprowadza do elektrowni kanał o długości 1850 m; spad wynosi 14,0 m, a powierzchnia zlewni w tym miejscu – 239 km². W 1951 roku drewniany jaz zastąpiono betonowym, około 2009 roku zainstalowano turbinę Francisa typu TF-900, a w 2012 roku wymieniono generator. Moc zainstalowana wzrosła z 250 kW do 320 kW, a przepływ maksymalny wynosi 2,7 m³/s. Przed modernizacją pracowały tu turbina Francisa z 1896 roku, wykonana przez firmę Schichau z Elbląga, oraz prądnica AEG z 1920 roku.
Zbiornik Konradowo, zwany także Strzegominem, a dawniej Jeziorem koło PGR Niemcewo, utworzono w latach 1923–1924 w pobliżu Strzegomina, w gminie Kołczygłowy w powiecie bytowskim. Ma 5 km długości i 100 ha powierzchni, mieści 5,1 miliona m³ wody, a jego lustro leży na wysokości 51 m n.p.m.; wykorzystuje go elektrownia wodna Strzegomino o mocy 2,4 MW. Zbiornik Krzynia, nazywany też Krzemieniem, powstał w latach 1925–1926 w pobliżu Krzyni, w gminie Dębnica Kaszubska w powiecie słupskim. Przy długości 3,5 km i szerokości 0,4 km zajmuje 75 ha, gromadzi 2,6 miliona m³ wody, a jego zwierciadło znajduje się na wysokości 37,3 m n.p.m.; korzysta z niego elektrownia wodna Krzynia o mocy 920 kW. Oba zbiorniki leżą na Wysoczyźnie Polanowskiej w Parku Krajobrazowym Dolina Słupi i oprócz funkcji energetycznej służą także rekreacji oraz spływom kajakowym.
Ostatni fragment rzeki przestaje być wyłącznie ciekiem. Odcinek ujściowy pełni funkcję akwatorium morskiego portu w Ustce, a jego wody mają status morskich wód wewnętrznych.
Turystyczny szlak kajakowy liczy 125 kilometrów i ciągnie się od Jeziora Gowidlińskiego aż po ujście.
Liczący sześćdziesiąt dwa kilometry odcinek między Sulęczynem a Gałąźnią Małą figuruje w wykazie górskich szlaków kajakowych. Obejmuje on Rynnę Sulęczyńską, uważaną za najsłynniejszy odcinek spływu na Pomorzu.
Poza głównym szlakiem spłynąć można również Bytową, Kamienicą albo Skotawą.
W 1964 roku spływ Słupią odbył przyszły papież Jan Paweł II. W 2006 roku wzdłuż całego szlaku ustawiono upamiętniające go kamienie.
Park Krajobrazowy Dolina Słupi rozciąga się na północ od Bytowa i na południe od Słupska. Na terenie gminy miejskiej Ustka leży też rezerwat przyrody Buczyna nad Słupią.
Na morskich wodach wewnętrznych Słupi w granicach portu Ustka ustanowiono okresowy obwód ochronny. Chroni on troć wędrowną oraz łososia i obowiązuje co roku od 15 września do 31 grudnia. Wędkarstwo sportowe na wodach portowych ograniczono ponadto zakazem połowu metodą spinningową.
Drugi obwód ma charakter stały i leży w ujściu rzeki. Wyznaczono go jako półkole o promieniu pięciuset metrów, zakreślone w kierunku morza ze wschodniej głowicy wejścia do usteckiego portu. Połów organizmów morskich jest tam zakazany.
Park Krajobrazowy Dolina Słupi powołano w 1981 roku uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Słupsku, aby chronić krajobraz doliny i otaczających ją wzgórz morenowych. Ma powierzchnię 370,40 km², a jego otulina – 831,70 km²; jest jedynym parkiem typu dolinnego w województwie pomorskim. Obejmuje pas środkowego i dolnego biegu rzeki oraz jej dorzecza, od wsi Soszyca po drogę gminną Krępa Słupska – Łosino, na terenie trzech gmin powiatu słupskiego (Kobylnica, Dębnica Kaszubska, Słupsk) i czterech gmin powiatu bytowskiego (Czarna Dąbrówka, Borzytuchom, Kołczygłowy, Bytów). Słupsk leży 4 km na północ od granic parku.
W podziale fizycznogeograficznym park leży w trzech mezoregionach: Równinie Słupskiej, Wysoczyźnie Polanowskiej i Pojezierzu Bytowskim. Obszar ten ukształtowało w głównej mierze ostatnie zlodowacenie, zwane północnopolskim: przeważają tu faliste wysoczyzny morenowe, rozcięte dolinami rzecznymi i rynnami, w których dziś znajdują się jeziora. Osią parku jest dolina Słupi, a sama rzeka, zależnie od pochodzenia poszczególnych odcinków doliny, płynie szerokim i płaskim korytem albo wąskimi przełomami o górskim charakterze.
Lasy zajmują 72% powierzchni parku. Znaczną ich część stanowią bory sosnowe świeże z przeważającą sosną zwyczajną, pochodzącą głównie z nasadzeń; w większości nie są one starsze niż 120 lat, a najstarsze drzewostany, których wiek szacuje się na 160 lat, rosną między innymi koło wsi Jutrzenka. Stwierdzono tu 476 gatunków roślin naczyniowych, z których 24 objęte są ochroną całkowitą, a 9 – częściową. W parku gniazdują ptaki chronione, w tym bielik. W 2003 roku żyła tu co najmniej jedna rodzina wilków, a przed 1900 rokiem spotykano niedźwiedzie.
Na terenie parku wyznaczono obszar specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 „Dolina Słupi” (PLB220002). Istnieje też obszar mający znaczenie dla Wspólnoty „Dolina Słupi” (PLH220052), projektowany specjalny obszar ochrony siedlisk, który obejmuje między innymi odcinek Kamiennej od okolic Łysomic do ujścia. W parku znajduje się osiem rezerwatów przyrody, m.in. Dolina Huczka, Gniazda Orła Bielika, Jeziora Sitna i Mechowiska Czaple. Według stanu na marzec 2020 roku jest tu także około 70 pomników przyrody; wśród pomnikowych drzew przeważają dęby szypułkowe i buki pospolite, a jedynym pomnikiem przyrody nieożywionej jest głaz narzutowy „Smocze jajo”.
Rezerwat leśny Buczyna nad Słupią leży na Wybrzeżu Słowińskim, w granicach gminy miejskiej Ustka. Utworzono go na mocy zarządzenia Ministra Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych z 29 grudnia 1987 roku, które weszło w życie 15 lutego 1988 roku. Zajmuje 18,82 ha, choć akt powołujący podawał 18,92 ha, i chroni przede wszystkim około stuletni las bukowy; rosną w nim także brzoza brodawkowata i dąb szypułkowy.
Inspekcja Ochrony Środowiska określiła, ile metali ciężkich rzeka wynosi do Morza Bałtyckiego. W bilansie za 2012 rok na pierwszym miejscu znalazł się cynk – 3,3 tony.
Dalej uplasowały się ołów i nikiel (po 1,2 tony), następnie miedź (0,9 tony) i chrom (0,5 tony). Najmniej było kadmu: około stu kilogramów.
Pochodzenie nazwy nie zostało jednoznacznie wyjaśnione, choć dwa tropy prowadzą w to samo miejsce. Pruskie „stulpe”, porównywane z nazwą litewskiej rzeki Stulpas, oraz starosłowiańskie „stlŭpŭ” znaczą tyle co pal, słup, kolumna albo stojak. Nazwa opisywałaby zatem konstrukcje w rzece służące do połowu ryb.
Do 1945 roku obowiązywała urzędowo niemiecka forma Stolpe. Po kaszubsku rzeka nazywa się Słëpiô.
Ustka, w której rzeka kończy bieg, nosi po niemiecku nazwę Stolpmünde. Słupię opisano w czwartym wydaniu leksykonu Meyers Konversations-Lexikon (1885–1890), a w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich figuruje hasło „Słupia”.
W okresie międzywojennym dla dolnego i środkowego biegu, liczonego od jeziora Żukówko, funkcjonowały polskie egzonimy Słupa oraz Słupica.
Powyżej Żukówka, na terenie II Rzeczypospolitej, obok głównej nazwy Słupia stosowano nazwy odcinkowe. Słupicą nazywano odcinek od Żukówka do jeziora Pręgożyno, a wyżej, aż po źródła, rzeka nosiła nazwę Słupska. Urzędową polską nazwę Słupia ustalono ostatecznie w 1948 roku.
Słupia uchodzi do Morza Bałtyckiego.
Opracowano na podstawie artykułu Słupia (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, rosyjskiej, ukraińskiej, angielskiej, białoruskiej; wykorzystano także artykuły: Jezioro Tuchlińskie, Jezioro Trzebocińskie, Jezioro Gowidlińskie, Węgorzyno (jezioro na Pojezierzu Kaszubskim), Żukówko (jezioro), Jezioro Głębokie (Dolina Słupi), Konradowo (jezioro), Krzynia (jezioro), Gałąźnia Mała, Elektrownia wodna Struga, Park Krajobrazowy Dolina Słupi, Rezerwat przyrody Buczyna nad Słupią, Bytowa, Skotawa, Kamienna (dopływ Słupi) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Słupia