| Długość | 118 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 2621 km² |
| Uchodzi do | Warty |
Po niemiecku rzeka nosi nazwę Welna, bywa też określana mianem Kleine Warthe, czyli Mała Warta.
Długość rzeki wynosi 118 km. Powierzchnię zlewni podaje się natomiast różnie: według jednych źródeł wynosi ona 2621 km², według innych 2635 km². Wełna wpada do Warty z prawej strony.
Rzeka doczekała się hasła w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego”: opisano ją na stronie 201 tomu trzynastego, obejmującego zakres od Warmbrun do Worowa i wydanego w Warszawie w 1893 roku. Do literatury przedmiotu należy też praca Heinricha Girarda przedstawiająca w ujęciu geologicznym Nizinę Północnoniemiecką między Łabą a Wisłą, wydana w Berlinie w 1855 roku; Wełny dotyczą w niej strony 233–251. Współcześnie działa Towarzystwo Przyjaciół Rzeki Wełny.
Wełna bierze początek we wsi Osiniec, w sąsiedztwie Gniezna, a kończy bieg w Obornikach, oddając wody Warcie.
Według jednych źródeł rzeka płynie przez Pojezierze Gnieźnieńskie, Pojezierze Chodzieskie i Kotlinę Gorzowską. Według innych dwa jeziora przepływowe Wełny, Wierzbiczańskie i Jankowskie, znajdują się na Równinie Wrzesińskiej. Administracyjnie dolina rzeki rozkłada się między województwa wielkopolskie i kujawsko-pomorskie, przy czym samą rzekę sytuuje się w zachodniej Polsce, a w części opisów – w środkowo-zachodniej.
Źródło w Osińcu, na terenie gminy wiejskiej Gniezno, leży na wysokości 98 m n.p.m., a ujście do Warty w Obornikach – na wysokości 45 m n.p.m. Średni przepływ Wełny wynosi 9,2 m³/s. Rzeka należy do dorzecza Odry: jej wody płyną dalej Wartą i Odrą do Morza Bałtyckiego.
W górnym i środkowym biegu Wełna przepływa przez liczne jeziora, m.in. Wierzbiczańskie, Jankowskie, Strzyżewskie, Piotrowskie, Ławiczno, Biskupiec, Zioło, Rogowskie i Tonowskie.
Wysokość zwierciadła wody w jeziorach, przez które przepływa Wełna, podaje się następująco: Wierzbiczańskie – 97,1 lub 97,6 m n.p.m., Jankowskie – 95,5 m, Strzyżewskie – 95,2 lub 95,3 m, Piotrowskie – 94,8 lub 95,1 m, Ławiczno – 94,2 m, Biskupiec – 94,0 m, Zioło – 92,7 lub 93,6 m, Rogowskie – 92,5 lub 93,5 m, Tonowskie – 92,1 lub 93,4 m n.p.m.
Jeziora Wierzbiczańskie i Jankowskie leżą w gminie Gniezno. Pierwsze z nich, położone około 2,5 km od Jankowa Dolnego, ma według różnych źródeł od 148,5 do 189,3 ha powierzchni, do 3,5 km długości i do 1,1 km szerokości, a jego głębokość średnia wynosi 6,7 m, maksymalna zaś 21,6 m. Linia brzegowa tego jeziora jest urozmaicona, a brzegi – poza wysokimi i stromymi od strony wsi Lubochnia – są płaskie. Jezioro Jankowskie, oddalone od Jankowa Dolnego o około 2 km, zajmuje według różnych źródeł od 32,5 do 35,71 ha, a jego największą głębokość podaje się jako 12,7 m, 12,9 m lub 12,95 m. Przy jego południowym brzegu, w sąsiedztwie przystanku kolejowego Jankowo Dolne, znajdują się ośrodek wypoczynkowy i kąpielisko.
Na Pojezierzu Gnieźnieńskim, również w gminie Gniezno, leży Jezioro Strzyżewskie, nad którym położona jest wieś Strzyżewo Kościelne. Ma ono według różnych źródeł od 48,5 do 49,9 ha powierzchni; jego średnia głębokość wynosi 5,8 m, a maksymalną podaje się jako 13,3 m lub 21,6 m. Jezioro Piotrowskie, w urzędowym spisie Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych zapisane jako Jezioro Piotrkowskie, zajmuje według różnych źródeł od 47,5 do 52,1 ha, przy głębokości średniej 3,4 m i maksymalnej 7,9 m.
W tej samej gminie leżą mniejsze jeziora Ławiczno i Biskupiec. Ławiczno ma 16,15 ha powierzchni i do 7 m głębokości; jego brzegi północny i wschodni są zalesione, a zachodni i południowy – podmokłe. Jezioro pozostaje pod opieką Koła nr 11 Gniezno Polania Polskiego Związku Wędkarskiego. Biskupiec ma do 470 m długości i do 280 m szerokości, zajmuje 10,7 ha i sięga 8 m głębokości; jego brzegi również są podmokłe.
Jeziora Zioło, Rogowskie i Tonowskie leżą w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie żnińskim. Zioło, położone w gminie Rogowo, ma według różnych źródeł od 232,5 do 248,7 ha powierzchni, do 3,5 km długości i do 1,2 km szerokości, a jego głębokość średnia wynosi 5,9 m, maksymalna zaś 17,9 m. Otaczają je głównie lasy, pas roślinności przybrzeżnej jest dobrze rozwinięty, a na zadrzewionej wysepce pośrodku akwenu gniazdują kormorany. Zioło łączy się z Jeziorem Dziadkowskim, a przez Wełnę – z Jeziorem Rogowskim, położonym w tej samej gminie, przy wsi Rogowo. Jezioro Rogowskie zajmuje według różnych źródeł od 262,5 do 293 ha, ma do 3,3 km długości i do 1,3 km szerokości, a jego głębokość wynosi średnio 4,3 m, maksymalnie zaś 14,3 m; ono również jest otoczone przede wszystkim lasami, a w pobliżu leży Jezioro Rogowskie Małe.
Jezioro Tonowskie w gminie Janowiec Wielkopolski jest jeziorem rynnowym. Ma według różnych źródeł od 156 do 166,0 ha powierzchni; jego głębokość średnia wynosi 1,9 m, a maksymalna 7,3 m. Na jeziorze znajduje się niewielka wyspa. Południowe brzegi jeziora wyznaczają granicę gminy Janowiec Wielkopolski z gminą Rogowo, a na brzegach przeważają tereny rolnicze. W pobliżu leżą miejscowości Tonowo, Żerniki, Skórki i Wiewiórczyn.
Na podstawie badań z 2001 roku wody Jeziora Wierzbiczańskiego zaliczono do II klasy czystości, a wody jezior Jankowskiego, Strzyżewskiego i Piotrowskiego – do III klasy; wody jezior Zioło, Rogowskiego i Tonowskiego uznano wówczas za pozaklasowe. Wody Jeziora Rogowskiego oceniono w ten sam sposób także w 1985 roku. Jeziora Jankowskie, Strzyżewskie, Zioło i Rogowskie zakwalifikowano ponadto w 2001 roku do III kategorii podatności na degradację.
Na terenie Wągrowca Wełna i Nielba przecinają się pod kątem prostym; skrzyżowanie to bywa opisywane jako jedyne takie na świecie.
Kąt przecięcia jest ściśle prosty, a wody obu cieków nie mieszają się ze sobą. Tłumaczy się to różnicą ich temperatur, a także odmiennymi prędkościami i poziomami przepływu.
Nielba bywa przy tym opisywana jako prawy dopływ Wełny.
Skrzyżowanie, położone w granicach administracyjnych Wągrowca, bywa mylnie nazywane bifurkacją. Nie ukształtowało się ono w sposób naturalny, lecz jest efektem prac melioracyjnych, które około 1830 roku przeprowadzili cystersi.
Największym ośrodkiem położonym nad Wełną jest wielkopolski Wągrowiec.
Poza nim do ważniejszych miejscowości nad rzeką należą Jankowo Dolne, Strzyżewo Kościelne, Rogowo, Janowiec Wielkopolski, Mieścisko, Pruśce, Rogoźno, Dziewcza Struga, Kowanówko, Oborniki i Jaracz, a także miejscowość nosząca tę samą nazwę co rzeka – Wełna.
W kolejności od źródeł ku ujściu jako dopływy Wełny wymienia się najpierw dwa cieki lewe: Strugę Gnieźnieńską, a po niej Bielawkę. Następnie z prawej strony dołączają Rudka i Dymnica. Niżej lewym brzegiem wpada Mała Wełna, a jako ostatnia z wymienionych uchodzi prawostronna Flinta.
Lewobrzeżna Mała Wełna, nazywana także Wełenką, Wełnicą lub Fosą, ma 85,85 km długości i zlewnię o powierzchni 688 km². Płynie po Pojezierzu Gnieźnieńskim i Chodzieskim wąską, w większości bezleśną doliną, przez szereg niewielkich jezior – m.in. Owieczki, Mistrzewskie, Budziszewskie i Kłeckie – oraz przez miejscowości Łubowo, Kiszkowo, Działyń, Kłecko i Skoki. Do Wełny uchodzi w Rogoźnie, na wysokości 68,3 m n.p.m.
Położenie źródła Małej Wełny określa się różnie. Według IMiGW w Poznaniu znajduje się ono w okolicy przysiółka Chwałkówko, około 6 km na południe od Łubowa, a według Rejonowego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Gnieźnie – na obszarze między wsiami Strychowo i Rzegnowo, około 7 km na zachód od Gniezna. Obie lokalizacje dzieli mniej więcej 10 km. Źródłu przy Chwałkówku przypisuje się wysokość 119 m n.p.m.
Prawobrzeżna Flinta ma 27 km długości, zlewnię o powierzchni 337 km² i średni przepływ 0,50 m³/s. Jej źródła leżą na wschód od Gębiczyna, na wysokości 80 m n.p.m., wśród podmokłych łąk chronionych w rezerwacie Źródliska Flinty. Rzeka płynie m.in. przez Ryczywół i na znacznym odcinku wyznacza granicę gmin Oborniki i Rogoźno, a jej średni spadek wynosi 0,75‰. Do Wełny uchodzi w Rożnowicach w gminie Rogoźno, na wysokości 59 m n.p.m. Dawniej Flinta była dobrym łowiskiem pstrąga potokowego, lecz jego populacja niemal zanikła; obecnie prowadzi się działania mające przywrócić ten gatunek rzece.
W dolinie rzeki utworzono trzy rezerwaty przyrody. Promenada jest według jednych źródeł rezerwatem florystycznym, według innych – leśnym, natomiast Wełna i Słonawy zaliczają się do rezerwatów wodnych.
Najstarszy z nich, Słonawy, powołano w 1957 roku jako ścisły rezerwat wodny. Leży on w całości w granicach Obornik, w obrębie Kotliny Gorzowskiej, i jest jednym z dwóch rezerwatów ichtiologicznych w Polsce. Zajmuje 3,05 ha i obejmuje mniej więcej kilometrowy odcinek Wełny – od spiętrzenia wody przy młynie Dahlmanna, zwanym Słonawym Młynem, aż do ujścia – wraz z pasem gruntów nadbrzeżnych o szerokości 3 m. Pierwotnie rezerwat obejmował również wody Warty po 100 m w obie strony od ujścia Wełny, aż do środka nurtu, lecz zarządzeniem z 2018 roku wyłączono je z jego granic.
Rezerwat utworzono w celu ochrony jednego z najważniejszych tarlisk ryb w dorzeczu Warty – m.in. łososia, troci, certy, brzany, klenia i lipienia – a także miejsca występowania głowacza białopłetwego u ujścia Wełny do Warty, wskazywanego jako jedyne w Wielkopolsce. Występują tu też m.in. boleń, jelec i koza pospolita, a także wiele gatunków kiełży. W 1951 roku niedaleko ujścia Wełny złowiono ostatniego w Warcie jesiotra. Z ptaków w rezerwacie żyją m.in. dzięcioł zielony, remiz, słowik szary i zimorodek.
Rezerwat Wełna powstał w 1959 roku w gminie Rogoźno, w powiecie obornickim. Ma powierzchnię 10,44 ha i obejmuje 3,5-kilometrowy odcinek rzeki od mostu we wsi Wełna do mostu w Jaraczu Młynie. Rzeka zatacza tu kilka ostrych zakrętów. Stromy lewy brzeg porasta las mieszany, a przeważnie płaski prawy zajmują łąki. Dno jest żwirowe lub kamieniste, a zakręty i liczne kamienne progi piętrzące wodę nadają temu odcinkowi charakter górski.
W rezerwacie żyją organizmy typowe dla rzek o bystrym nurcie. Stwierdzono tu dwa gatunki krasnorostów: hildenbrandię rzeczną oraz Thorea hispida – ten drugi gatunek wykryto w Polsce po raz pierwszy właśnie w tym miejscu. Rezerwat jest jedynym w regionie stanowiskiem sieciarki strumycznika. Z małży występują tu m.in. skójki: malarska, gruboskorupowa i zaostrzona, z ryb – brzana, jelec i kleń, a z ptaków – pliszka górska, pluszcz, zimorodek i łabędź. Bobry europejskie nie wznoszą tu żeremi, lecz kopią nory w brzegach. W 1951 roku, gdy rezerwat był dopiero projektowany, szczegółowe badania chruścików wykazały na jego terenie 24 gatunki.
Rezerwat Promenada o powierzchni 4,41 ha utworzono w 1987 roku na prawym brzegu Wełny, na północ od wsi Wełna, w gminie Rogoźno, na terenie Nadleśnictwa Oborniki. Obejmuje on wschodnią, zdziczałą część dawnego parku pałacowego w Wełnie, pochodzącego z drugiej połowy XVIII wieku. Celem rezerwatu jest ochrona grądu środkowoeuropejskiego z okazałymi dębami w wieku do 200 lat; jeden z nich, dąb szypułkowy o obwodzie 730 cm, jest pomnikiem przyrody. Wiosną w runie kwitną całe łany kokoryczy pustej, a do szczególnie rzadkich roślin należą przestęp dwupienny i cieciorka pstra. Z ptaków występują tu m.in. puszczyk, kobuz, gągoł i dzięcioł zielony.
Ukształtowanie koryta nadaje rzece rysy po części górskie, co przekłada się na skład tutejszej flory i fauny.
Żyje tu głowacz białopłetwy, dla którego jest to prawdopodobnie jedyne stanowisko w Wielkopolsce. Towarzyszą mu m.in. różanka, koza i śliz, a także minóg strumieniowy.
Populacjom tym często zagraża rozwój cywilizacyjny – zwłaszcza melioracje oraz prace hydrotechniczne prowadzone od początku XX wieku.
Warunkiem tarła wymienionych ryb są woda chłodna i szybko płynąca oraz kamieniste podłoże, a Wełna takie właśnie warunki zapewnia.
Od początku XXI wieku do rzeki wprowadza się narybek troci wędrownej. Prace prowadzą badacze z Zakładu Rybactwa Śródlądowego i Akwakultury Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, a ich celem jest wzmocnienie populacji istniejącej już w rzece.
Przedsięwzięcia tego rodzaju zapoczątkowano w 2008 roku. Rok później do rzeki wpuszczono pierwsze trocie pochodzące ze stawów hodowlanych Zakładu Doświadczalnego w Muchocinie.
Rozważane jest poszerzenie programu o łososia szlachetnego oraz pstrąga potokowego. Według jednych źródeł drugiego z tych gatunków nigdy tutaj nie notowano, a motywem jego wprowadzenia byłoby zwiększenie bioróżnorodności ekosystemu; według innych pstrąg należał do ryb, których tarlisko miał chronić utworzony nad Wełną rezerwat Słonawy.
Budowę małej elektrowni wodnej w Obornikach ukończono w czerwcu 2011 roku. Obiekt dysponuje mocą 330 kW i jest wyposażony w dwa hydrozespoły. Roczna produkcja energii elektrycznej może sięgnąć 1440 MWh.
Wełna jest dość popularna wśród kajakarzy. Spływ można poprowadzić na odcinku 113,5 km – od Jeziora Jankowskiego aż po ujście do Warty.
Najbardziej urozmaicony jest dolny bieg rzeki, począwszy od Rogoźna. Trudność szlaku oceniono na ZWB–ZWC, co odpowiada trasie łatwej, miejscami nieco trudnej. Uciążliwość mieści się w przedziale U2–U3, a więc od niewielkiej po dość znaczną, walory widokowe zaś opatrzono dwiema gwiazdkami, czyli oceną „malowniczy”.
Szlak kajakowy prowadzi także przez rezerwat Wełna, co rodzi określone zagrożenia dla przyrody. Przy południowym krańcu rezerwatu, w Jaraczu, działa Muzeum Młynarstwa i Wodnych Urządzeń Przemysłu Wiejskiego.
Szlakiem kajakowym jest również Flinta, prawy dopływ Wełny, na odcinku od Ryczywołu. Trasa jest urozmaicona, lecz mało popularna i dostępna jedynie przy wyższych stanach wód, zwłaszcza wiosną. Pod względem trudności zaliczono ją do kategorii ZWB (łatwa), pod względem uciążliwości – do U3 (dość uciążliwa), a jej malowniczość oceniono na dwie gwiazdki, co oznacza szlak malowniczy.
Wełna uchodzi do Warty.
Opracowano na podstawie artykułu Wełna (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, rosyjskiej, angielskiej; wykorzystano także artykuły: Skrzyżowanie Wełny z Nielbą, Rezerwat przyrody Promenada, Rezerwat przyrody Wełna, Rezerwat przyrody Słonawy, Jezioro Wierzbiczańskie, Jezioro Jankowskie, Jezioro Strzyżewskie, Jezioro Piotrkowskie (powiat gnieźnieński), Ławiczno, Jezioro Biskupiec, Zioło (jezioro), Jezioro Rogowskie, Jezioro Tonowskie, Mała Wełna, Flinta (rzeka) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Wełna