| Długość | 132 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 2132 km² |
| Średni przepływ | 11 m³/s |
| Źródło | Koziegłowy |
| Uchodzi do | Odry |
Niemiecka nazwa rzeki to Malapane, czeska Malá Pěna, a rosyjska i ukraińska Мала-Панев. Notuje się ponadto przestarzały rosyjski wariant Малапанев oraz polską formę Małapiana, podawaną obok nazwy Mała Panew.
W szóstym tomie „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego”, obejmującym hasła od Malczyc do Netreby i wydanym w Warszawie w 1885 roku, rzeka została opisana pod hasłem Małapanew; opis zajmuje tam stronę 28.
Niemiecką nazwę Malapane, taką samą jak nazwa rzeki, nosi także miasto Ozimek.
Pierwotnie Ozimek nosił nazwę po rzece: najpierw Mał(a)pądew, następnie Małpanew (od tej formy pochodzi niemieckie Malapane) oraz Mała Panew. Walenty Roździeński w poemacie „Officina ferraria” z 1612 roku wspomniał o rzece Małpadwi, płynącej od granic polskich do Odry, i odnotował, że wszystkie kuźnice na tej rzece nazywano w jego czasach małpadewskimi. Rzekę opisano również w czwartym wydaniu encyklopedii „Meyers Konversations-Lexikon”, wydawanym w latach 1885–1890.
Rzeka bierze początek nieopodal Koziegłów, na polu rozciągającym się pomiędzy trzema wsiami: Markowicami, Rzeniszowem i Krusinem. Jako miejsce źródła wskazuje się niekiedy okolice Krusina w gminie miejsko-wiejskiej Koziegłowy, w sąsiedztwie Myszkowa. Zwraca się przy tym uwagę na bliskość innego źródliska: około czterech kilometrów stamtąd znajduje się źródło Brynicy.
Jeden z opisów określa położenie źródeł względem Woźnik: rzeka zaczyna się na południowy wschód od tego miasta.
Początkowy odcinek biegu leży jeszcze na Wyżynie Śląskiej, natomiast pozostała, większa część trasy mieści się już w granicach Równiny Opolskiej.
W górnej połowie biegu rzeka płynie przede wszystkim na zachód, a w dolnej skręca na północny zachód; ogólny kierunek rzeki bywa też zbiorczo określany jako północno-zachodni. Po drodze przecina rozległe kompleksy leśne.
Równina Opolska (318.57), obejmująca przeważającą część biegu rzeki, jest najdalej wysuniętym na wschód mezoregionem Niziny Śląskiej i zajmuje około 2600 km². Największym z wyróżnianych w niej mikroregionów jest Obniżenie Małej Panwi. Źródło rzeki ma współrzędne 50°33′43″N 19°09′28″E, a jej ujście – 50°43′07″N 17°52′43″E.
Ujście znajduje się na wysokości 147 m n.p.m., już na Nizinie Śląskiej. Samo jego położenie opisywane jest jednak różnie. Według jednego ujęcia leży ono w północnej części Opola, na terenie dawnej wsi Czarnowąsy; według innego – na pograniczu Opola i gminy Dobrzeń Wielki, a według jeszcze innego – w okolicach wsi Czarnowąsy, położonej na północny wschód od miasta. Niekiedy zaznacza się przy tym, że Czarnowąsy weszły ostatecznie w skład Opola.
Czarnowąsy, w pobliżu których rzeka kończy bieg, leżą nad jej brzegiem w Pradolinie Wrocławskiej, 7 km na północny wschód od centrum Opola. Do 1 stycznia 2017 roku, kiedy wraz z obrębem ewidencyjnym włączono je do miasta, były wsią w gminie Dobrzeń Wielki w powiecie opolskim; obecnie stanowią jednostkę urbanistyczną w północnej części Opola.
Cała trasa rzeki dzieli się między dwa województwa: śląskie i opolskie.
Wyliczenie jednostek, przez które rzeka przepływa, obejmuje powiaty myszkowski, lubliniecki, tarnogórski, strzelecki, oleski i opolski oraz miasto na prawach powiatu Opole.
Poniżej źródeł rzeka płynie przez Zieloną oraz Kalety i przez obszar gminy Tworóg, a potem przez Lubliniec-Kokotek. Dalej na jej trasie leżą Krupski Młyn i Zawadzkie, następnie Kolonowskie, Ozimek oraz Turawa. Wśród miejscowości położonych nad rzeką wymieniane są także Jedlice i Staniszcze Małe.
Za największe ośrodki nad rzeką uważa się Ozimek, Zawadzkie i Kalety. Ich niemieckie nazwy to odpowiednio Malapane, Zawadzki oraz Kalet; niemiecka nazwa Kolonowskiego brzmi Colonnowska, a Krupskiego Młyna – Kruppamühle.
W Krupskim Młynie, otoczonym rozległymi lasami sosnowymi, rzeka płynie meandrującym korytem przez samą wieś i przyjmuje tu Ligancję. Nazwa miejscowości pochodzi od nazwiska młynarza Krupy, którego młyn zbożowy miał stać nad Małą Panwią w pobliżu dzisiejszego centrum wsi; młynarz Wacław Krupa został odnotowany w 1640 roku w księdze chrztów i ślubów parafii Wielowieś. Gmina Krupski Młyn, której lesistość wynosi 85,9%, jest jedną z trzech najbardziej zalesionych gmin w Polsce.
Wieś Staniszcze Małe w gminie Kolonowskie w powiecie strzeleckim leży na lewym, czyli południowym, brzegu rzeki, 30 km na wschód od Opola. Ozimek znajduje się 10 km od kompleksu jezior turawskich. Rzeka przepływa przez Jedlice w gminie Ozimek i w ich pobliżu wpada do Jeziora Turawskiego; w Jedlicach krzyżują się turystyczne szlaki rowerowe, prowadzące przede wszystkim dookoła tego jeziora.
Rzekę przecina też linia kolejowa: nad korytem przerzucony jest most linii nr 301.
W Ozimku rzekę przecina most wiszący zbudowany w latach 1825–1827 według projektu Karla Schotteliusa, królewskiego inspektora hutniczego, i wykonany przez miejscową Hutę Małapanew. Do użytku oddano go 12 września 1827 roku. Jest to najstarszy żelazny most wiszący w Europie kontynentalnej, a przy uwzględnieniu kryterium, że jest to most łańcuchowy wykonany w całości z żelaza, uznaje się go za najstarszy zachowany most tego rodzaju na świecie. Najstarszym istniejącym żelaznym mostem wiszącym jest natomiast most nad cieśniną Menai w Walii, wzniesiony w latach 1819–1826, lecz zawieszony na kamiennych pylonach. Most w Ozimku jest jednoprzęsłowy, ma 31,5 m długości i 6,6 m szerokości.
Według kroniki huty podczas próby nośności na most wpędzono najpierw stado bydła, a potem szybko przejechał po nim obciążony wóz. Konstruktor obliczył nośność na 60 cetnarów, czyli około 3 ton, tymczasem most znosił obciążenie pięciokrotnie większe. Na jego budowę zużyto prawie 57 ton odlewów żeliwnych (podawana jest też wartość 60 ton) i ponad 14 ton stali. W 1830 roku most uszkodziła powódź, po czym naprawiono go i wzmocniono. W 1854 roku drewniane poprzecznice pomostu zastąpiono stalowymi, dzięki czemu most przetrwał później wiele powodzi, a w 1889 roku zmieniono zakotwienia łańcuchów i ich fundamenty.
Do 1938 roku most służył ogólnemu ruchowi na trasie z Ozimka do Zawadzkiego. W 1945 roku ponownie ucierpiał, gdy próbował po nim przejechać radziecki czołg. Podczas ofensywy wojsk radzieckich w tym samym roku okolice Ozimka i Jeziora Turawskiego stały się najważniejszą częścią zewnętrznej linii obronnej twierdzy Opole, tak zwanym ryglem. Później, aż do 2010 roku, most znajdował się na terenie huty i był użytkowany jako wewnętrzna przeprawa dla pieszych.
Gruntowną renowację rozpoczęto w lipcu 2009 roku: most rozebrano, odnowiono i ponownie złożono, a konstrukcję wzmocniono stalowymi linami; wykonano też nową kładkę dla pieszych i oświetlenie. We wrześniu 2010 roku most ponownie udostępniono jako atrakcję turystyczną miasta; obecnie służy wyłącznie ruchowi pieszemu. Jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1940/69 z 30 stycznia 1969 roku, a w marcu 2017 roku wpisano go na listę pomników historii.
Za najważniejsze dopływy uznaje się trzy cieki: Lublinicę, Stołę oraz Ligancję. Rozkładają się one nierówno na oba brzegi – Stoła uchodzi do rzeki z lewej strony, Lublinica zasila ją z prawej, natomiast Ligancja według jednych źródeł jest dopływem prawobrzeżnym, według innych lewobrzeżnym.
Niemiecka nazwa Lublinicy to Lublinitzer Wasser, a Stoły – Stollenwasser (obok formy Stola).
Jedno z zestawień podaje szerszą listę głównych dopływów, liczącą pięć pozycji: oprócz Lublinicy, Stoły i Libawy znalazły się na niej dwa cieki zapisane cyrylicą jako Хшонстава i Лесница.
Lublinica, do 1961 roku nazywana Lubliniecką Strugą lub Lubliniczanką, jest prawobrzeżnym dopływem o długości 28,22 km. Bierze początek w pobliżu wsi Sadów, płynie przez Śródmieście Lublińca i uchodzi do Małej Panwi w Zawadzkiem, na wysokości około 202 m n.p.m.
Lewobrzeżna Stoła ma około 25 km długości, a powierzchnię jej zlewni podaje się różnie: 237 km² albo 337 km². Po Małej Panwi jest drugą co do wielkości rzeką powiatu tarnogórskiego. Wypływa w Bobrownikach Śląskich, dzielnicy Tarnowskich Gór, częściowo krytym korytem dociera do Lasowic, opływa miasto, przepływając przez Sowice i Strzybnicę, a następnie przez Boruszowice, Brynek, Tworóg oraz Koty płynie do Potępy, gdzie uchodzi do Małej Panwi. Ze względu na obfitość ryb aż do końca XVI wieku nazywano ją Rybną; obecną nazwę zatwierdzono urzędowo w 1951 roku w miejsce niemieckich form Stola i Stollenwasser.
Ligancja, znana też pod nazwami Piła, Leguncja, Potok Świniowicki i Ligendzie (niem. Piela, Pielagraben, Liganzie-Graben), jest strugą o długości 14,64 km, po Małej Panwi i Stole trzecim co do wielkości ciekiem gminy Tworóg. Wypływa nieopodal Kopienicy, przepływa przez Wojskę i Świniowice, a do Małej Panwi uchodzi w Krupskim Młynie, na wysokości 225 m n.p.m.
Prawobrzeżna Bziniczka, zwana też Brzyniczką, to potok o długości 19,75 km. Wypływa w okolicach Gwoździan, na wysokości około 270 m n.p.m., i płynie najpierw w województwie śląskim, a potem w opolskim, przeważnie wśród lasów, uregulowanym korytem o szerokości 2–3 m. Na zachód od Pluder opuszcza gminę Dobrodzień; w gminie Kolonowskie jej koryto ma przebieg zbliżony do naturalnego i średnio 3 m szerokości, a wokół potoku utworzono tam zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Nad Bziniczką”. Do Małej Panwi uchodzi w Kolonowskiem, na wysokości 190 m n.p.m. Nazwę od potoku wzięła wieś Bzinica Stara, przez którą przepływa.
Libawa ma 23,33 km długości, a jej zlewnia zajmuje 102,50 km². Jej źródło leży w Borach Stobrawskich, na wysokości 271 m n.p.m. Do 1939 roku rzeka była prawym dopływem Małej Panwi; dziś wpada do Jeziora Turawskiego w pobliżu Dylaków, na wysokości 175 m n.p.m. Po drodze zasila liczne stawy w Biestrzynniku i Zębowicach.
W dolnej części biegu, na odcinku rozciągającym się między Ozimkiem a Turawą, rzekę spiętrzono. Powstał tam zbiornik retencyjny znany jako Jezioro Turawskie, zasilany właśnie wodami tej rzeki; prace nad nim ukończono w 1939 roku.
Budowę prowadzono w latach 1933–1939; zbiornik, powstały jako Turawa-Stausee, miał umożliwić regulowanie stanu wody na Odrze i służyć rekreacji. W związku z inwestycją zlikwidowano Zamoście (niem. Hinterbrueck), Krzyślinę (niem. Krysline) wraz z przysiółkiem Łuk oraz Pustków, przysiółek Szczedrzyka. Przesiedlono kilkadziesiąt rodzin, które otrzymały odszkodowania pieniężne lub domy zastępcze w Ligocie Turawskiej.
Zmieniała się również nazwa zbiornika. Według jednego z opisów pierwotnie nosił on niemiecką nazwę Hitlersee, a miejscowo nazywano go Hitleszy.
Zbiornik, nazywany też Turawskim Zbiornikiem Wodnym, zajmuje powierzchnię 21 km², a jego pojemność maksymalna wynosi 107,6 mln m³. Zapora ma 13 m wysokości; średnia głębokość akwenu to 5 m, a największa sięga 13 m. Zachodni brzeg tworzy tama zaporowa o długości przekraczającej 6 km.
Na brzegu północnym i południowym ciągną się plaże otoczone lasami sosnowymi oraz promenada spacerowa, a wokół jeziora działa kilkadziesiąt ośrodków wypoczynkowych, hoteli i kempingów. Akwen przyciąga żeglarzy, kitesurferów i wędkarzy, a zimą także bojerowców i narciarzy biegowych. Na południe od zbiornika leżą jeziora Średnie i Małe, powstałe w miejscach, z których pozyskiwano żwir na budowę zapory.
Jezioro Turawskie wraz z najbliższymi okolicami – łącznie 2125 ha na terenie gminy Turawa – tworzy obszar specjalnej ochrony ptaków Natura 2000 „Zbiornik Turawa” (PLB160004), ustanowiony rozporządzeniem Ministra Środowiska z 27 października 2008 roku. Stwierdzono w nim 86 gatunków ptaków objętych dyrektywą ptasią, z których 8 stanowi przedmiot ochrony. Całe jezioro leży ponadto w Obszarze Chronionego Krajobrazu Lasy Stobrawsko-Turawskie.
Jezioro należy do najważniejszych na Opolszczyźnie miejsc postoju ptaków migrujących: wiosną i jesienią zatrzymują się tu wielotysięczne stada blaszkodziobych i siewkowych. Na jeziorze odnotowano wiele rzadkich, a nawet pierwszych w kraju stwierdzeń gatunków, takich jak brodziec żółtonogi czy biegus wielki. Spośród ptaków lęgowych szczególną ochroną objęto populacje perkoza zausznika, rybitwy czarnej i rybitwy białowąsej. Wschodni brzeg jeziora pozostaje dziki i opanowany przez ptactwo.
Do ostoi ptactwa wędrownego zaliczono także obszar u ujścia Małej Panwi do zbiornika, w pobliżu Jedlic; odwiedzają go ornitolodzy. Na piaszczystych łachach gniazdują tam m.in. kszyki, zimorodki, cyranki, płaskonosy, bączki, brodźce krwawodziobe, pliszki cytrynowe i rybitwy białowąse, a ptaki wędrowne zatrzymują się w tym miejscu na odpoczynek. Obserwowano tu również ostrygojada, terekię, brodźca pławnego, płatkonoga szydłodziobego, wydrzyka tęposternego i wydrzyka długosternego, rybitwę białoskrzydłą, mewę trójpalczastą oraz gęsi zbożowe.
Wykaz elektrowni wodnych na Małej Panwi obejmuje sześć obiektów o bardzo zróżnicowanej mocy. Największa pracuje w Turawie i ma moc 1,8 MW, a druga w kolejności, przypisana Osowcowi i Węgrom, dysponuje mocą 960 kW.
Pozostałe cztery to obiekty wyraźnie mniejsze. W Kolonowskiem moc wynosi 222 kW, w Kolanowicach 130 kW, w Luboszycach 55 kW, a w Żędowicach, gdzie działa najmniejsza elektrownia z całej grupy, 48,5 kW.
Elektrowni wodnej działającej na odpływie z Jeziora Turawskiego przypisuje się moc 1,2 MW, mniejszą od wartości 1,8 MW podawanej dla Turawy. Opisy nie precyzują, czy obie wartości odnoszą się do tego samego obiektu.
Rzeka ma meandrujące koryto, a jej dno na przeważającej długości jest piaszczyste. W pobliżu ujścia średni przepływ wynosi 11 m³/s, a maksymalna amplituda wahań poziomu wody w dolnym biegu sięga 3,0 m.
Średni roczny przepływ w rejonie Jeziora Turawskiego określa się na 9 m³/s, wobec 11 m³/s przy ujściu. Powierzchnię dorzecza podaje się jako 2132 km²; spotyka się też wartość 2,1 tys. km².
Ocena czystości wód nie jest jednolita na całej trasie. Wody źródliskowe zaliczano do III klasy czystości, natomiast poniżej Jeziora Turawskiego rzeka bywała klasyfikowana nawet o stopień lepiej, jako drugoklasowa.
Najsłabiej wypadał odcinek środkowy: na trasie od Kalet po Ozimek zanieczyszczenie uznawano za tak duże, że tamtejsze wody zaliczano do pozaklasowych. W ogólnej ocenie rzeka określana jest jako ciek średnio zanieczyszczony.
Mała Panew jest jedną z kilku rzek w Polsce, w których wykazano przekroczenia norm zawartości talu; takie same przekroczenia stwierdzono w jej lewym dopływie, Stole. Wody Stoły są przy tym zasolone, ich stan ekologiczny w latach 2015–2016 oceniono jako słaby (IV klasa jakości), a w przeszłości uznawano je nawet za pozaklasowe.
Mimo zastrzeżeń co do czystości wód rzeka pozostaje dość interesująca dla wędkarzy. Decyduje o tym liczebność ryb: wymienia się duże pogłowie płoci i leszcza, a spośród drapieżników – szczupaka.
Wędkarzy przyciąga także Jezioro Turawskie, leżące na biegu rzeki i znane jako łowisko sandacza.
W czerwcu 2014 roku w korycie rzeki, na wysokości Staniszcz Małych, natrafiono na starą dłubankę. Miała niespełna 3,7 m długości.
Wiek znaleziska ustaliły późniejsze badania. Datowanie radiowęglowe (metoda C14) wskazało na połowę XVIII wieku; okazało się też, że czółno wydrążono z pojedynczego pnia dębu.
Zabytek przeszedł następnie konserwację w Muzeum Archeologicznym w Biskupinie, po czym powrócił do lokalnej izby muzealnej w Kolonowskiem.
Z terenów nad rzeką pochodzi też znalezisko znacznie starsze: naczynie zasobowe kultury przeworskiej, datowane na IV–V wiek, odkryte w 1937 roku w Turowej.
Na lewym brzegu rzeki w Ozimku, między Krasiejowem a Schodnią, znajduje się Huta Małapanew – najstarsza działająca huta w Polsce. Po zakończeniu drugiej wojny śląskiej król pruski Fryderyk II Wielki przystąpił do zabezpieczania miejsc produkcji amunicji, a pod budowę hut żelaza poszukiwano wielu lokalizacji. Uwagę zwrócił wtedy m.in. młyn nad rzeką, położony w miejscu z dostępem do drewna potrzebnego do wytapiania żelaza, i później odkupiony od gospodarza o nazwisku Ozimek; nazwisko to przeszło z czasem na osiedle przemysłowe wyrosłe przy hucie. Rozkaz budowy pieca do odlewania kul potwierdzono podpisem w Poczdamie 1 marca 1753 roku, w 1754 roku ruszył pierwszy wielki piec, a w 1763 roku zakład wytwarzał 2000 ton szlifowanych kul armatnich, granatów i kartaczy.
Od 1781 roku w hucie pracował Ephraim Ludwig Gottfried Abt, wymieniany najpierw jako mistrz, a później jako jej zarządca; sam określał zakład jako „matkę śląskich hut”. Za jego zarządu, w 1789 roku, przeprowadzono tu pierwsze udane próby wytopu żelaza z użyciem koksu. W latach 70. XX wieku huta zatrudniała 7 tysięcy pracowników. Dzieje zakładu i hutnictwa w dolinie przybliża Muzeum Hutnictwa Doliny Małej Panwi w Ozimku. Placówka powstała w grudniu 2012 roku, ma siedzibę w budynku biurowym huty i jest prowadzona przez Stowarzyszenie Dolina Małej Panwi; w jej zbiorach znajdują się m.in. żeliwne wyroby użytkowe i artystyczne, modele mostów wytwarzanych w hucie oraz kule armatnie i bagnety.
Z hutą w Ozimku wiąże się również powstanie leżących nad rzeką Jedlic; ich założenie datuje się na 1775 rok. Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisano tamtejsze pozostałości osiedla hutniczego i huty z XVIII–XIX wieku, w tym kanał roboczy z Małej Panwi, budynek huty z 1805 roku, dziś pełniący funkcję magazynu, oraz dwór „Beatka” z 1780 roku. W 1960 roku w Jedlicach, na terenie starych, XIX-wiecznych zabudowań walcowni cynku, powstała huta szkła.
Mała Panew uchodzi do Odry.
Opracowano na podstawie artykułu Mała Panew w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej; wykorzystano także artykuły: Jezioro Turawskie, Lublinica, Stoła, Piła (struga), Bziniczka, Libawa (rzeka), Równina Opolska, Czarnowąsy, Krupski Młyn, Staniszcze Małe, Jedlice (województwo opolskie), Ozimek, Huta Małapanew, Most wiszący w Ozimku, Muzeum Hutnictwa Doliny Małej Panwi w Ozimku (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Mała Panew