| Długość | 157 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 1016 km² |
| Uchodzi do | Biebrzy |
Jeden ciek, a trzy nazwy. Od źródeł aż po jezioro Selmęt Wielki rzeka nazywana jest Legą. Odcinek od wypływu z tego jeziora do Jeziora Stackiego nosi nazwę Małkiń, a końcowa część biegu – Jegrznia.
Podział ten można opisać nieco dokładniej. W wielu opracowaniach kartograficznych nazwa zmienia się po wypłynięciu rzeki z Selmętu Wielkiego. Jako Małkiń rzeka dociera do Jeziora Stackiego, połączonego z Jeziorem Rajgrodzkim, a nazwę Jegrznia nosi dopiero od wypływu z tego ostatniego w Rajgrodzie.
Spotyka się też ujęcie odwrotne: za odcinek zwany Malkin (także w formach Malkien i Malkienfluss) uznaje się w nim drogę od Jeziora Stackiego do Selmętu Wielkiego. Nazwę Jegrznia wiąże się natomiast z fragmentem za Jeziorem Stackim i sąsiadującym z nim Jeziorem Rajgrodzkim – tam, gdzie rzeka przekracza granicę Mazur, dawnych Prus Wschodnich, i wchodzi na Podlasie.
Dawniej Lega nosiła nazwę Oleg. Z rzeką wiązana jest nazwa Olecka, miasta położonego nad Legą i Jeziorem Oleckim Wielkim. Zaczątkiem miasta był zameczek myśliwski w okolicy zwanej Olecko (Oletzko), a nazwa tego miejsca przeszła także na jezioro. Założone przez księcia Albrechta w 1560 roku miasto otrzymało nazwę Margrabowa – od tytułu założyciela, margrabiego brandenburskiego – i nosiło ją do 1928 roku, choć ludność polska równolegle używała nazwy Olecko; w latach 1928–1945 miasto nazywało się Treuburg.
Niemieckie nazwy Jeziora Oleckiego Wielkiego to Grosser Oletzkoer See i Treuburger See. Olecko Małe, zwane też Małooleckim Jeziorem, nosiło po niemiecku nazwy Klein Oletzken (1542), Klein Olezky (1590), Oletzko klein (1595), Klein Oletzkoer See (1921) i Herzogshöher See (1940). Selmęt Wielki, dawniej zwany Jeziorem Wielkim Selmętno, ma poświadczone niemieckie nazwy Salmant (1475), Schelmund (1595), Grosse Selment See (1921) i Grosser Sellment See (1938), a w publikacjach występuje także jako Selment Wielki lub Szelment.
Najstarsza wzmianka o jeziorze Dręstwo pochodzi z 1405 roku; nazwa ma w niej postać Gransten, będącą ułomnie zapisaną hybrydą polsko-niemiecką. Etymologię nazwy objaśnia Elżbieta Borysiak, która odwołuje się do prasłowiańskiego dręgy, dręga, czyli „to, co drga, trzęsie się”. W urzędowym spisie Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych jezioro figuruje jako Dręstwo, natomiast na mapach topograficznych i w różnych opracowaniach pojawiają się także formy Dreństwo i Rybczyzna.
Według jednych danych Lega bierze początek na wysokości około 225 m n.p.m., w południowo-zachodniej części Wzgórz Szeskich – na północny wschód od Szarejek i na wschód od Białej Oleckiej. Najogólniej miejsce to określa się jako okolice Szarejek.
Wzgórza Szeskie (niem. Seesker Höhen), w których południowo-zachodniej części leżą według tego ujęcia źródła Legi, to mezoregion o powierzchni 401 km², rozciągający się południkowo na długości około 30 km między Oleckiem a Gołdapią. Jezior właściwie tu nie ma (występują jedynie na obrzeżach regionu), liczne są natomiast strumienie o znacznych spadkach. Klimat obszaru jest wyraźnie chłodniejszy (o 0,5–1 °C) i wilgotniejszy niż na terenach otaczających, a roczne opady przekraczają 700 mm.
Inne dane mówią natomiast o kilkunastu wypływach w rejonie Jeziora Czarnego (niem. Schwarzer See), a wysokość źródła określają na około 190 m n.p.m. Obie wersje różnią się więc zarówno podawaną wysokością, jak i położeniem źródła.
Samo Jezioro Czarne, z którego według tego ujęcia wypływa Lega, leży w pobliżu Szarejek (niem. Schareyken, Schareiken), wsi w gminie Kowale Oleckie w powiecie oleckim.
Na przedwojennym arkuszu niemieckiej mapy topograficznej, obejmującym odcinek Jeziora Czarnego, widnieją rozmaite tereny podmokłe, ale brak jednoznacznego źródła.
W regionalizacji fizycznogeograficznej Wzgórza Szeskie, z którymi jedno z ujęć wiąże źródła Legi, zalicza się do Pojezierza Mazurskiego. Stanowią one jego północno-wschodnią część – najmniejszą i zarazem najwyżej wzniesioną.
Droga wody prowadzi z Pojezierza Zachodniosuwalskiego przez Pojezierze Ełckie aż do Kotliny Biebrzańskiej, a rzeka przepływa przy tym również przez Nizinę Podlaską. Ze względu na rzeźbę terenu, ukształtowaną przez ostatnie zlodowacenie, rzeka łączy łańcuch jezior.
Łańcuch jezior na trasie otwiera Jezioro Czarne. Dalej leżą Jezioro Oleckie Wielkie i Olecko Małe (niem. Treuburger See i Herzogshöher See), potem Selmęt Wielki (Großer Sellmentsee), Jezioro Stackie (Statzer See) i wreszcie Dręstwo. Jeden z opisów dodaje do tego wyliczenia jeszcze jezioro Skomętno (Skomantener See), a przy końcowym odcinku wskazuje Jezioro Rajgrodzkie (Raygrod-See).
Spośród miast rzeka mija Olecko, gdzie przepływa przez oba jeziora oleckie, oraz Rajgród. Do Selmętu Wielkiego wpada na wschód od Ełku, a bieg kończy w pobliżu Goniądza.
Jezioro Oleckie Wielkie i Olecko Małe leżą w gminie Olecko w powiecie oleckim. W tym samym powiecie, w gminie Wieliczki, znajduje się wieś Starosty (w latach 1938–1945 Müllersbrück), położona nad Legą poniżej Olecka Małego. Jezioro Stackie leży już w powiecie ełckim, w gminie Kalinowo.
Jezioro Rajgrodzkie leży na granicy województw. W większości należy do powiatu grajewskiego w województwie podlaskim i nad jego brzegiem położony jest Rajgród, natomiast dwie północne zatoki – Przepiórka i Jezioro Stackie – znajdują się w gminie Kalinowo w województwie warmińsko-mazurskim. Już na terenie województwa podlaskiego rzeka przepływa przez jezioro Dręstwo w gminie Bargłów Kościelny w powiecie augustowskim, na południowy wschód od Rajgrodu.
Przejście przez Jezioro Oleckie Wielkie wygląda osobliwie. Zamiast rozejść się po całej tafli, ciek zachowuje tam własny nurt i płynie przez jezioro niczym strumień. Z kolei przebieg rzeki przez Selmęt Wielki bywa zaznaczany na mapach.
Jezioro Oleckie Wielkie, nazywane też Oleckiem Wielkim lub Oleckiem Dużym, zajmuje 227,3 ha. Mierzy 4860 m długości w linii północ–południe, a jego największa szerokość wynosi 1110 m; głębokość dochodzi do 45,2 m (średnio 16,7 m), a lustro wody leży na wysokości 156,4 m n.p.m. Jest to jezioro rynnowe o stromych stokach, z wyjątkiem rejonu delty Legi oraz najwęższej, południowej części, zwanej Szyjką. Nad zachodnim brzegiem leży Olecko, nad wschodnim – wieś Możne. Powierzchnia jeziora systematycznie maleje.
Olecko Małe, leżące na południe od Olecka, ma 220,8 ha powierzchni, 4455 m długości i 820 m szerokości; jego lustro znajduje się na wysokości 148,8 m n.p.m., a największa głębokość wynosi 38,3 m. Jezioro ma wygięty kształt przypominający literę S. Lega wpływa do niego w północnej części, przynosząc wody Jeziora Oleckiego Wielkiego, i opuszcza je po stronie południowej. Brzeg wschodni jest płaski i bagnisty, zachodni – pagórkowaty, a w południowej części jeziora leżą dwie małe wyspy, które wiosną są podtapiane.
Selmęt Wielki zajmuje 1269 ha, ma 11,6 km długości i do 3,5 km szerokości, a jego głębokość sięga 21,9 m przy średniej 7,8 m; lustro wody leży na wysokości 120,7 m n.p.m. Rzeka wpływa do jeziora od północy, w Sędkach, a opuszcza je na południowym wschodzie, w Makosiejach, skąd kieruje się ku Jezioru Rajgrodzkiemu. Na jeziorze znajdują się dwie wyspy; większa z nich ma 3 ha.
Jezioro Rajgrodzkie, przez które przepływa rzeka, jest jeziorem rynnowym złożonym ze zbiornika głównego i czterech wydłużonych ramion. Północne ramiona to Przepiórka i Jezioro Stackie, południowe – Zatoka Czarnowiejska, a nad wschodnim leży Rajgród. Powierzchnię zwierciadła wody określa się, zależnie od źródła, na 1499,0–1503,2 ha; podawana jest też wartość 1514 ha, obejmująca 11,1 ha wysp. Długość jeziora sięga 12 050 m, szerokość 1900 m, głębokość maksymalna 52,0 m, a średnia 9,4 m; na jeziorze leżą wyspy Sacin i Sowiak. Samo Jezioro Stackie (niem. Statzer See) ma według różnych danych od 344 do 397,79 ha powierzchni, a jego głębokość maksymalna wynosi od 24,5 do 35 m; zwierciadło wody leży na wysokości 118,4 m n.p.m.
Powierzchnię jeziora Dręstwo podaje się różnie: od 504,2 do 549,0 ha. Jego głębokość maksymalna wynosi 25,0 m, a średnia 8,5 m; lustro wody leży na wysokości od 114,7 do 114,9 m n.p.m., a linia brzegowa misy mierzy 17 850 m. Jezioro znajduje się w nizinnym, pagórkowatym krajobrazie pojeziernym, który od południowego krańca przechodzi w krajobraz sandrowy. Rośliny wynurzone pokrywają około 5,6% lustra wody, a roślinność o liściach pływających i zanurzonych – około 22,2%.
Za główne dopływy rzeki zgodnie uznaje się Możankę, Czarną, Golubicę, Pietraszkę i Przepiórkę.
Możanka, lewostronny dopływ Legi, to struga o długości 16,76 km. Płynie głównie przez tereny bezleśne, przyjmuje Pluskwiankę i uchodzi do Jeziora Oleckiego Wielkiego na wysokości 156,8 m n.p.m. Jej wody są dość bogate w składniki mineralne, na co może wskazywać dobrze rozwinięta roślinność wodna, w tym stanowisko przęstki pospolitej – gatunku lubiącego wody czyste, zimne i zasobne w wapń. W końcowym odcinku brzegi strugi porasta pas wierzb i olsz, a im bliżej jeziora, tym częściej pojawiają się duże skupiska grążeli żółtych.
Do Selmętu Wielkiego od północy uchodzi niewielka Golubica, niosąca wody Jeziora Golubskiego. Od zachodu, w okolicy Mrozów Wielkich, dopływa do niego mały ciek z jeziora Selmęt Mały, a w części południowo-zachodniej inny niewielki ciek łączy Selmęt Wielki z jeziorem Mrozy.
Według jednego z opisów rzeka rozgałęzia się w obrębie zlewni na szereg ramion bocznych i dopływów, które noszą własne nazwy.
Przykładem technicznej ingerencji w koryto jest jaz na Ledze w Starostach.
Wieś Starosty (niem. Starosten) powstała w 1538 roku w wyniku podwójnego nadania księcia Albrechta na rzecz Mikołaja z Kleszczewa, określanego jako „starosta” – stąd nazwa wsi. W 1563 roku książę nadał temu samemu Mikołajowi Müllerowi dwie kolejne włóki oraz młyn o jednym kamieniu młyńskim. W 1800 roku Starosty, zamieszkane przez wolnych chłopów, opisywano jako wieś szlachecką z młynem wodnym.
Młyn wodny w Starostach, stojący nad Legą, przekształcono w elektrownię wodną. W 1938 roku, w ramach akcji germanizacyjnej, nazwę wsi zmieniono na Müllersbrück; pod tą nazwą występuje ona w opisie arkusza mapy Wallenrode z 1940 roku, obejmującego odcinek rzeki od Herzogshöher See przez Müllersbrück do Klinken. W Olecku nad Legą stoi zabytkowy młyn wodny z 1895 roku, obecnie elektryczny.
Długość rzeki według pomiarów z 2007 roku wynosi 157 km. Około siedemdziesięciu kilometrów tej trasy przypada na województwo warmińsko-mazurskie, choć zarazem podaje się, że w tym województwie leży większa część biegu.
Powierzchnia zlewni podawana jest dwojako: według jednych danych wynosi 1011,1 km², według innych – 1016 km².
Rzędna końca biegu również podawana jest różnie. Ujście do Biebrzy wypada na wysokości mniej więcej 110 m n.p.m., na 66,2 km biegu tej rzeki. W jednym z zestawień za koniec Legi uznaje się natomiast Selmęt Wielki pod Ełkiem, a wysokość ujścia określa się na 124 m n.p.m.
To samo zestawienie, przyjmujące za początek Legi Jezioro Czarne, a za jej koniec Selmęt Wielki, podaje różnicę wysokości około 66 m i spadek dna około 0,42‰. Jegrznia jest rzeką czwartego rzędu. Zlewnia całkowita jeziora Dręstwo, przez które przepływa rzeka, zajmuje 837,3 km², a jego zlewnia bezpośrednia – 17,6 km².
Jegrznię uznaje się za prawobrzeżny dopływ Biebrzy, który dawniej uchodził do rzeki Ełk. Rzeka przepływa przez jezioro Dręstwo i wpada wprost do Biebrzy w okolicy Goniądza.
Według innego zapisu Jegrznia wpada jednak do Ełku, a dopiero stamtąd wody trafiają do Biebrzy. Cała droga odpływu wygląda wówczas następująco: Ełk, Biebrza, Narew, Wisła, Bałtyk. Biebrza płynie przy tym w obrębie rozległego obszaru chronionego, na południowy wschód od Grajewa.
Ze sprawą ujścia wiąże się przebudowa dolnego Ełku. Rzeka ta nie płynie już w dolnym biegu pierwotnym korytem: na przełomie XIX i XX wieku zbudowano Kanał Rudzki, który krótszą drogą, z pominięciem dużej części starego koryta, odprowadza jej wody do Biebrzy. Z dawnego odcinka ujściowego Ełku korzysta dziś Jegrznia przed ujściem do Biebrzy. Sam Ełk uchodzi do Biebrzy w okolicach Osowca, na obszarze Bagien Biebrzańskich, a w jednym z opisów Lega figuruje wśród jego lewych dopływów.
Wody Jeziora Rajgrodzkiego, z którego wypływa Jegrznia, wykorzystuje się również do zasilania Kanału Kuwasy, którym spływają one do torfowiska Czerwone Bagno. Kanał Kuwasy zaliczany jest do głównych lewobrzeżnych dopływów Ełku.
Jezioro Oleckie Wielkie stanowi początek trasy spływu kajakowego Legą; szlak kajakowy wiedzie tą rzeką także do Selmętu Wielkiego, do którego wpada ona od północy. Jezioro Rajgrodzkie, połączone z innymi wodami licznymi rzeczkami i kanałami, należy do szlaku wodnego prowadzącego z Olecka do Augustowa. Warunki na jeziorze sprzyjają żeglarstwu i wędkarstwu, a na jego powierzchni można spotkać wiele gatunków ptactwa wodnego.
Ośrodki wypoczynkowe i wypożyczalnie sprzętu wodnego oraz sportowego nad Jeziorem Oleckim Wielkim skupiają się głównie w Olecku. Wokół jeziora biegnie licząca 12 km trasa rowerowo-spacerowa „Wiewiórcza Ścieżka”, a przez doliny Pluskwianki, wzdłuż Możanki, prowadzi trasa dydaktyczna „Dolina Pluskwianki” o długości około 7 km, kończąca się przy ujściu do jeziora.
W maju 2008 roku badania fauny dennej przeprowadzili studenci ochrony środowiska ze Wszechnicy Mazurskiej w Olecku. Przyniosły one konkretne zestawienie organizmów związanych z tym ciekiem.
Wśród ślimaków rozpoznano błotniarkę, zatoczka, żyworódkę i rozdepkę rzeczną (Theodoxus fluviatilis). Spośród małży wymieniono racicznicę zmienną, szczeżuję i skójkę.
Reszta listy obejmuje larwy chruścików, ochotek, ważek, komarów, muchówek i żylenicy, a poza nimi pijawki, ośliczkę wodną, oczliki oraz jętki. Warto odnotować niezgodność: w jednym z opisów wyniki badań z maja 2008 roku odnoszone są nie do rzeki, lecz do jeziora.
Z roślin wodnych zgodnie wymienia się dwa gatunki: rdestnicę przeszytą i rogatek sztywny.
Na początku lat 50. XX wieku Jezioro Oleckie Wielkie określono jako a-mezotroficzne, z zawartością około 20% tlenu nad dnem; przezroczystość wody zmierzona 16 września 1951 roku wyniosła 3,5 m. Badania wód jeziora z 1987 i 1996 roku wykazały, że jest ono eutroficzne, i potwierdziły II klasę czystości. Jakość wód Olecka Małego określana jest jako pozaklasowa, a wody Jeziora Rajgrodzkiego na podstawie badań z 2002 roku zaliczono do III klasy czystości.
Florę i zbiorowiska roślinne Jeziora Oleckiego Wielkiego zbadano wstępnie w 1983 roku, a prace kontynuowano w 1986 roku; wyodrębniono wówczas cztery zespoły ramienic i dwa zespoły mchów wodnych. Wśród zbiorowisk roślin naczyniowych stwierdzono 10 zespołów hydrofitów, a wśród zbiorowisk szuwarowych – również 10 zespołów. Rosną tu między innymi trzcina, pałka szerokolistna i wąskolistna, sitowie jeziorne, rdestnice, rogatek, moczarka kanadyjska, jaskier i wywłócznik.
Jezioro Oleckie Wielkie i Dręstwo należą do jezior typu sielawowego. W pierwszym żyją szczupak, okoń, leszcz, płoć, lin, wzdręga, ukleja, stynka, sum, karp, troć, węgorz, jazgarz i inne gatunki. Wśród ryb Olecka Małego wymienia się leszcza, sandacza, płoć, okonia, szczupaka, węgorza i wzdręgę, a w Dręstwie najczęściej spotyka się sielawę, sieję, stynkę, płoć, ukleję, okonia, leszcza, szczupaka i węgorza. Ichtiofaunę Jeziora Rajgrodzkiego tworzą między innymi sielawa, sieja, miętus, szczupak, okoń, leszcz, płoć, ukleja i węgorz.
Poszczególne odcinki cieku, od Jeziora Czarnego po ujście do Selmętu Wielkiego, przedstawiają arkusze niemieckich map topograficznych TK25. Odcinek Jeziora Czarnego znalazł się na arkuszu Kowahlen z 1932 roku, na którym widnieją rozmaite mokradła, ale brak jednoznacznego źródła. Łańcuch jezior i tereny podmokłe wokół Wiesenhöhe na północ od Treuburga, czyli Olecka, przedstawia arkusz Merunen z 1934 roku, a odcinek od Treuburga po ujście do Herzogshöher See (Olecka Małego) – arkusz oznaczony numerem 19101.
Dalszą część biegu, od Herzogshöher See przez Müllersbrück (Starosty) aż po Klinken, obejmuje arkusz Wallenrode z 1940 roku. Odcinek przy Pomiannen widnieje na arkuszu Ebenfelde z 1930 roku, półtorakilometrowy fragment koło Babken – na arkuszu Gonsken z 1935 roku, a odcinek od Zappeln po ujście do Selmętu Wielkiego – na arkuszu Lyck z 1937 roku.
Rzeka trafiła do „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego” pod kilkoma nazwami; w indeksie słownika figuruje między innymi hasło Małkiń. Hasło Jegrznia zamieszczono na stronie 553 tomu III, wydanego w 1882 roku, a hasło Lega – na stronie 122 tomu V z 1884 roku, z uwagą, że rzeka wypływa z powiatu margrabowskiego.
Z nowszych publikacji wymienić można pracę zbiorową pod redakcją Zdzisława Ciećki, wydaną w Olecku w 2004 roku i poświęconą ochronie bioróżnorodności w zlewni jeziora Olecko Wielkie oraz w dorzeczu Legi, a także opublikowaną w Suwałkach książkę Stanisława Bernatowicza o zasadach ekologii środowiska wodnego. Wszystkie trzy nazwy cieku – Lega, Małkiń i Jegrznia – zestawiono również w turystyczno-przyrodniczym informatorze poświęconym rzekom i źródłom Warmii i Mazur.
Jegrznia uchodzi do Biebrzy.
Opracowano na podstawie artykułu Jegrznia w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, ukraińskiej; wykorzystano także artykuły: Jezioro Oleckie Wielkie, Olecko Małe, Selmęt Wielki, Jezioro Stackie, Jezioro Rajgrodzkie, Dręstwo (jezioro), Możanka, Szarejki (powiat olecki), Wzgórza Szeskie, Starosty, Olecko, Rajgród, Ełk (rzeka), Ełk (Fluss) (Wikipedia w wersji niemieckiej) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Jegrznia