| Długość | 132 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 1537,1 km² |
| Średni przepływ | 17 m³/s (Proszówki) |
| Uchodzi do | Wisły |
Źródliska Raby leżą w grzbiecie Obidowej, na stokach Kułakowego Wierchu; samo źródło znajduje się na wysokości około 774 m n.p.m. Rzekę zasilają potoki spływające spod Żeleźnicy w Beskidzie Orawsko-Podhalańskim oraz spod Rabskiej Góry.
Kułakowy Wierch (843 m n.p.m.) należy do głównego grzbietu Gorców, który ciągnie się od Turbacza przez Obidowiec, Stare Wierchy, Jaworzynę i Obidową aż do Przełęczy Sieniawskiej. Tym grzbietem przebiega dział wód między Rabą a Dunajcem, a wraz z nim znakowany szlak pieszy i rowerowy. Szczyt leży po wschodniej stronie zakopianki, w miejscowości Rdzawka, w gminie Rabka-Zdrój, w powiecie nowotarskim.
Raba bierze początek na południowo-zachodnich stokach tego szczytu. Ze stoków południowych spływa Potok Radziszowski, a z północnych – Rdzawianka, która uchodzi do Poniczanki, jednego z dopływów Raby. Źródła rzeki wiąże się również z Sieniawą, wsią w gminie Raba Wyżna w powiecie nowotarskim.
Nie wszystkie opracowania wskazują to samo miejsce i tę samą rzędną. Część z nich umieszcza początek rzeki przy Przełęczy Sieniawskiej i podaje wysokość 750 m n.p.m.; inne opisują go ogólniej – jako punkt w Beskidach pomiędzy Rabką-Zdrojem a Nowym Targiem albo na północny zachód od Klikuszowej. Na podstawie tych opisów nie da się rozstrzygnąć, która z dwóch podawanych wysokości, różniących się o dwadzieścia kilka metrów, jest właściwa.
Nazwa „Raba” ma prawdopodobnie rodowód celtycki.
Z okolic źródeł rzeka płynie wąską doliną ku północnemu wschodowi, mijając Sieniawę, Rabę Wyżną, Chabówkę i Rabkę-Zdrój. Dno doliny tworzą tam dwie terasy. Pierwsza, zalewowa, wznosi się około czterech metrów ponad lustro wody i bywa zatapiana wyłącznie podczas wielkich powodzi; druga, rędzinowa, leży na poziomie piętnastu metrów. W pobliżu miejsc, gdzie uchodzą Poniczanka i Słonka, erozja wyrzeźbiła charakterystyczne obniżenie.
Sieniawa, którą Raba mija w górnym biegu, leży w Kotlinie Rabczańskiej; na obszar tej kotliny w Rabce-Zdroju wypływają z Gorców Poniczanka i Słonka. Kotlina Mszany Dolnej, przez którą rzeka płynie dalej, jest klasycznym przykładem okna tektonicznego. Otaczają ją szczyty Beskidu Wyspowego, m.in. Lubogoszcz, Czarny Dział, Luboń Wielki (1022 m n.p.m.) i Szczebel. Sama Mszana Dolna leży w zachodniej części Beskidu Wyspowego, w zlewni Raby, 12 km na północny wschód od Rabki-Zdroju, a jej zabudowana część położona jest na wysokości od 370 do 620 m n.p.m.
Poniżej Rabki-Zdroju kierunek pozostaje północno-wschodni. Rzeka wpływa do kotliny Mszany Dolnej i tam skręca ku północnemu zachodowi, przepływa między Szczeblem a Lubogoszczem, a od Lubnia płynie już prosto na północ, ku Myślenicom. Za Myślenicami bieg ponownie odchyla się na północny wschód i tak, przez Dobczyce i Bochnię, dociera do Wisły. Najogólniej rzecz biorąc, w górnej połowie biegu rzeka zmierza na północ, a w dolnej – na północny wschód.
Znacznie niżej w biegu rzeki, w dolinie Raby między Pogórzem Wiśnickim a Pogórzem Wielickim, leżą Dobczyce; na tym drugim pogórzu znajduje się Jezioro Dobczyckie.
Bieg Raby dzieli się na trzy zasadnicze odcinki. Górny, beskidzki, liczy sześćdziesiąt kilometrów i ma średni spadek 8,5‰. Środkowy przypada na Pogórze i mierzy trzydzieści cztery kilometry, a jego średni spadek wynosi już tylko 2,3‰. Dolny, w Kotlinie Sandomierskiej, ma czterdzieści trzy kilometry długości przy średnim spadku zaledwie 0,6‰.
Od źródeł po Myślenice Raba jest typową rzeką górską: ma kamieniste dno i gęstą sieć dopływów o dużych spadkach, płynących wąskimi dolinami. W osiemdziesięciu sześciu procentach leży ona w strefie karpackiej. Na swojej drodze przecina Beskidy Zachodnie, Pogórze Zachodniobeskidzkie i zachodnią część Kotliny Sandomierskiej.
Poniczanka łączy się z Rabą w centrum Rabki-Zdroju, na wysokości około 485 m n.p.m., a Słonka – w rejonie osiedla Sądecka, na wysokości 469,5 m n.p.m. Mszanka uchodzi w Mszanie Dolnej na wysokości 372 m n.p.m., Kasinianka w Kasince Małej – na 359 m n.p.m., a Krzczonówka w Pcimiu – na 330 m n.p.m. Trzemeśnianka dociera w Drogini do Jeziora Dobczyckiego na wysokości 270 m n.p.m., a Krzyworzeka uchodzi w okolicach wsi Stadniki na wysokości około 230 m n.p.m.
Powyżej Dobczyc rzeka wpływa do sztucznego zbiornika o powierzchni 10,7 km², powstałego po spiętrzeniu jej wód zaporą w Dobczycach.
Za zaporą Raba nie traci górskiego charakteru – wciąż płynie wartko i meandruje po żwirowym podłożu, choć według jednego z opisów zachowuje te cechy na odcinku kilku kilometrów. Bliżej ujścia toczy wody uregulowanym, głębokim korytem, ale nawet tam trudno wskazać typowo nizinny odcinek.
Na ostatnich dziewiętnastu kilometrach rzeka nie przyjmuje żadnego dopływu. Dorzecze jest na tym odcinku wyjątkowo wąskie – ma średnio trzy kilometry szerokości.
Zbiornik Dobczycki, znany też jako Jezioro Dobczyckie, leży między Myślenicami a Dobczycami. Decyzję o jego budowie podjęto w 1970 roku, a sam zbiornik powstał w 1986 roku, kiedy wody Raby spiętrzono zaporą o wysokości 30 m i długości 617 m. Napełnienie zbiornika poprzedziły wycinka 70 ha lasów oraz przeniesienie miejscowości, dróg, cmentarza, szkół i zakładów. Zarys jeziora pokrywa się z dawną, zatopioną doliną Raby. Budowa zapory rozwiązała problem powodzi, do których dochodziło wskutek wylewów rzeki.
Maksymalna powierzchnia zbiornika wynosi 10,65 km², nominalna – 9,5 km², a minimalna – 3,35 km². Pojemność całkowita wynosi 127 mln m³; na pojemność wyrównawczą przypada 84,7 mln m³, a na martwą – 14,5 mln m³. Największa głębokość to 28 m, a średnia – 11 m. Raba dostarcza ponad 95% wody zasilającej jezioro.
Jezioro dostarcza wodę pitną m.in. do Krakowa, oddalonego o około 20 km, i pokrywa około 55% jego zapotrzebowania. Wodę pobiera sześć pomp diagonalnych, umieszczonych w żelbetowej wieży o wysokości 40 m, wzniesionej w pobliżu Brzączowic; gwarantowany pobór wynosi 3,5 m³/s. Ze względów sanitarnych dostęp do jeziora jest zamknięty.
Poniżej zbiornika działa elektrownia wodna o mocy 2,5 MW z dwiema turbinami Kaplana i dwoma generatorami, wytwarzająca średnio 9,6 GWh energii rocznie. Woda może przepływać przez zaporę trzema drogami: przez zespół elektrowni, przez spusty u podstawy zapory lub przez zamknięcia segmentowe na jej koronie. Decyzję o otwarciu zapory dla ruchu turystycznego podjęto 1 czerwca 2014 roku.
Do jeziora uchodzą cieki będące dawnymi dopływami Raby: prawostronne Trzemeśnianka, Bulinka, Ratanica i Brzezówka oraz lewostronne San, Wolnica i Dębnik. Trzemeśnianka ma w Beskidzie jedynie górskie źródła, a płynie głównie przez Pogórze Wiśnickie; od Poręby, gdzie powstaje, do ujścia w Drogini liczy około 7 km, a jej zlewnia zajmuje 29,1 km². Na podstawie badań z lat 2002 i 2005 zaliczono ją do cieków o czystej wodzie; stężenia związków biogennych w jej wodach nie stanowiły zagrożenia dla zbiornika.
Do głównych dopływów Raby należą Poniczanka, Słonka, Krzyworzeka i Mszanka, a także Kasinianka, Kaczanka, Krzczonówka, Trzemeśnianka, Stradomka oraz Babica. Przeważają wśród nich potoki górskie.
Największym prawobrzeżnym dopływem jest Stradomka, odwadniająca gminy Jodłownik, Tymbark i Trzciana oraz północną część gminy Limanowa. Z obszaru powiatu limanowskiego Rabę zasilają przede wszystkim Mszanka i potok Kasinianka. Opracowania nie są jednak zgodne co do tego, z której strony uchodzą niektóre dopływy: według jednego z zestawień zarówno Mszanka, jak i Stradomka są dopływami lewymi, a według innych źródeł każda z nich jest dopływem prawym.
Rzeka pełni też funkcję granicy fizycznogeograficznej. Aż do ujścia Krzczonówki oddziela Beskid Makowski od Beskidu Wyspowego, a niżej – Pogórze Wielickie od Pogórza Wiśnickiego.
Poniczanka wypływa kilkoma strugami w dolinie po zachodniej stronie głównego grzbietu Gorców, między Starymi Wierchami a Mniskiem, na wysokości 917 m n.p.m. Nazwę zawdzięcza miejscowości Ponice, w której ma źródła; następnie dopływa do Rabki-Zdroju i tam uchodzi do Raby jako jej prawy dopływ. Ma 10 km długości i średni spadek 41 m/km, a jej zlewnia zajmuje 33,1 km²; kształt i nachylenie zlewni sprawiają, że fale wezbraniowe po większych opadach są silne i krótkotrwałe. Słonka, również prawobrzeżna, ma 7,2 km długości. Wypływa na wysokości około 890 m n.p.m. w dolinie między Bardem (948 m n.p.m.) a Jaworzyną Ponicką (942 m n.p.m.) i przepływa przez gęsto zabudowane osiedla Rabki-Zdroju; z wyjątkiem odcinków leśnych jej koryto jest uregulowane.
Mszanka, prawy dopływ uchodzący w Mszanie Dolnej, ma 19 km długości, a jej dorzecze obejmuje 174 km². Wypływa na wysokości około 727 m n.p.m. na zachodnim stoku przełęczy Przysłop w Lubomierzu, skąd płynie przez Mszanę Górną i Mszanę Dolną, zbierając wody z północnych zboczy Gorców i z południowej części Beskidu Wyspowego. Jej głęboka kotlina stanowi naturalną granicę między tymi pasmami. Najwyższe średnie stany wody przypadają na maj, a najniższe – na styczeń; pomiary z 2005 roku, wykonane na 3. kilometrze od ujścia, wykazały I klasę czystości wody. W dokumencie z 1254 roku rzeka figuruje pod nazwą Mschena.
Kasinianka, nazywana też Kasinką, Kotówką lub Kasinianeczką, jest prawym dopływem o długości 17,03 km; jej zlewnia, o powierzchni 48,82 km², leży w Beskidzie Wyspowym. Bierze początek pod zachodnimi stokami Przełęczy Gruszowiec, na wysokości około 650 m n.p.m., a do Raby uchodzi w Kasince Małej. Po kilkugodzinnym nawalnym deszczu 6 sierpnia 2014 roku doszło do powodzi błyskawicznej i Kasinianka wystąpiła z brzegów, niszcząc drogi, mosty i linie energetyczne oraz uszkadzając gazociągi; najwięcej szkód wyrządziła w Kasince Małej, gdzie zalanych zostało 175 budynków. Z lewej strony, w Pcimiu, Raba przyjmuje Krzczonówkę, która powstaje w Tokarni z połączenia Bogdanówki i Łętówki, przepływa przez Krzczonów i swoją doliną oddziela Beskid Wyspowy od Beskidu Makowskiego.
Krzyworzeka, prawy dopływ, powstaje we wsi Wierzbanowa z połączenia Kobielnika i Sikornicy; jej długość podaje się jako 18 km (łącznie z Kobielnikiem, uznawanym za jej górny bieg) albo 21,7 km. Płynie na północ wzdłuż drogi wojewódzkiej nr 964 przez Wiśniową, Poznachowice Dolne i Czasław, a tuż przed Dobczycami skręca w prawo, w stronę Stadnik, i uchodzi do Raby na 56 km biegu tej rzeki. Zlewnia Krzyworzeki ma przy ujściu 80,2 km² i w całości leży w powiecie myślenickim, w gminach Wiśniowa, Raciechowice i Dobczyce. Ujście wyróżniają szerokie, kamieniste plaże, przechodzące w plaże Raby, oraz wąskie koryto. Choć wody Krzyworzeki są obciążone zanieczyszczeniami rolniczymi (III klasa czystości), rzeka ma znaczenie turystyczne.
W dolnym biegu, w okolicach wsi Stradomka, Raba przyjmuje z prawej strony rzekę Stradomkę; jej ujście przypada na 40,8 km biegu Raby. Najdalsze źródła Stradomki znajdują się na północnych stokach Śnieżnicy w Beskidzie Wyspowym, na wysokości około 890 m n.p.m., skąd rzeka płynie w ogólnym kierunku północnym przez Pogórze Wiśnickie. Ma ponad 40 km długości, zlewnię o powierzchni 361,8 km² i średni spadek 1,2%, a w górnym biegu jest rzeką o charakterze górskim. Jej większe dopływy – Sawka, Tarnawka, Potok Sanecki i Polanka – są prawobrzeżne. Badania stanu sanitarnego z 2002 roku wykazały w ocenie ogólnej II klasę czystości wód powyżej odcinka ujściowego, a III klasę – na ostatnich 2,8 km. W Łapanowie, w dolinie Stradomki, działa duże kąpielisko: sztuczny zalew z zapleczem turystyczno-wypoczynkowym.
Powierzchnia zlewni Raby, mierzona przy ujściu, wynosi 1537,1 km². Długość rzeki podaje się jako 131,9 km lub 132 km. W zlewni dominują użytki rolne, a lasy zajmują około czterdziestu trzech procent powierzchni.
Średni przepływ szacowany jest na siedemnaście metrów sześciennych na sekundę. Wartość ta opiera się na pomiarach z dolnego biegu, prowadzonych w rejonie Proszówek w latach 1951–1990.
Wieś Proszówki, w której rejonie prowadzono te pomiary, leży w gminie Bochnia i graniczy od południa z miastem Bochnią. Dla okolic ujścia podaje się przepływ 17,6 m³/s, nieco większy niż średnia z Proszówek.
Raba kończy bieg nieopodal Uścia Solnego, gdzie uchodzi z prawej strony do górnego odcinka Wisły – na 134,7 km biegu Wisły, na wysokości stu siedemdziesięciu siedmiu metrów nad poziomem morza. Jedno z opracowań podaje natomiast 134,7 km jako długość samej Raby, co odbiega od długości podawanych w pozostałych źródłach.
Dolina Raby przez stulecia była ważnym szlakiem komunikacyjnym. Nad rzeką zakładano wsie, rozwijały się też nad nią miasta i miasteczka.
Do większych miejscowości nad Rabą należą Bochnia, Myślenice, Dobczyce, Pcim, Rabka-Zdrój, Raba Niżna, Raba Wyżna, Chabówka, Mszana Dolna i Gdów.
Nad Jeziorem Dobczyckim leżą Dobczyce, Kornatka, Brzezowa, Droginia, Borzęta, Brzączowice, Zakliczyn, Czechówka i Stojowice. W Mszanie Dolnej po wielkiej powodzi z 1934 roku odbudowano most na Porębiance, a następnie zbudowano nowy most na Rabie, prowadzący w stronę Glisnego.
W pobliżu ujścia, na prawym brzegu Raby, leży Uście Solne – dawne miasto, obecnie wieś w gminie Szczurowa w powiecie brzeskim. Pierwszy człon nazwy odnosi się do położenia u ujścia rzeki, a drugi – do soli, którą przez wieki sprowadzano tu z Bochni do portu rzecznego.
Król Kazimierz Wielki nadał Uściu Solnemu przywileje miejskie na prawie magdeburskim 18 maja 1360 roku; była to zapewne lokacja wtórna, gdyż miasto istniało już wcześniej. Nowe miasto wytyczono wówczas w pobliżu Starego Uścia, niegdyś odrębnej wsi położonej przy zbiegu Raby i Wisły. W Uściu Solnym do dziś widać ziemne wały, które osłaniały skład soli, zwany „solniskiem”. Za panowania ostatniego Piasta miasto przeżywało rozkwit, który zawdzięczało przede wszystkim handlowi solą z żup w Bochni, leżącej w górę Raby.
Aż do końca I Rzeczypospolitej Uście Solne pozostawało ważnym ośrodkiem na wiślanym szlaku solnym. Ewaryst Andrzej Kuropatnicki w pracy wydanej po raz pierwszy w 1786 roku odnotował, że miejscowość słynęła dawniej ze składu solnego, a w jego czasach – z komory celnej i przewozu na Wiśle. Upadek gospodarczy zaczął się na początku XIX wieku, kiedy przeniesiono skład soli, a Austriacy zbudowali port rzeczny w Świniarach. Prawa miejskie miasto utraciło w 1933 roku lub, według innych danych, w 1934 roku. W miejscowości zachowały się pozostałości drewnianego mostu na Rabie.
Sól z Bochni przewożono do Uścia Solnego najpierw drogą wodną, a potem lądową.
Raba należy do nielicznych większych rzek polskich Karpat, których nie wykorzystywano ani do spławu tratew, ani do żeglugi. Powodów było kilka; wyliczył je już Wincenty Pol w pracy „Rzut oka na północne stoki Karpat”, wydanej w 1877 roku.
Zdaniem Pola spośród wszystkich rzek, które przyjmuje Wisła, najbardziej rwące wody ma właśnie Raba. Autor zwracał uwagę, że aż po Myślenice koryto zastawiają górskie jazy. W górnym biegu przeszkodą były kamienie i powalone drzewa, częste mielizny oraz zaspy kamieńca, a niżej – kręty przebieg, liczne kolana i uciążliwe zawroty. Wszystko to uniemożliwiało spław.
Pol dodawał, że górna część doliny jest uboga w drewno, więc nie spławia się go rzeką, natomiast w okolicach Bochni Raba mogłaby już być żeglowna – tyle że nie prowadzono na niej ani spławu, ani żeglugi.
W dolnym biegu Raba przyjmuje przede wszystkim ścieki bytowo-gospodarcze i komunalne z miejscowości leżących w jej zlewni, zanieczyszczenia niesione przez spływy powierzchniowe, jak również zanieczyszczenia przemysłowe, pochodzące głównie z zakładów w Bochni.
Na tym samym odcinku z rzeki pobiera się wodę na potrzeby komunalne Bochni, a także na cele socjalne i przemysłowe ZPH Stalprodukt w tym mieście.
W wodach Raby żyje rak rzeczny.
Do lat siedemdziesiątych w starorzeczach na odcinku między Pcimiem a Lubniem żyły żółwie błotne; według jednego z opisów żółwie do tego czasu rozmnażały się w starorzeczach Raby.
Na niektórych odcinkach Krzyworzeki występuje rak szlachetny. Powstanie Jeziora Dobczyckiego stworzyło dogodne warunki dla ptactwa wodnego, m.in. czapli siwej, mewy śmieszki, mewy pospolitej i łabędzia niemego. W Mszance żyje wiele ryb; wolno je łowić wyłącznie wędką na sztuczną muchę, a od 2008 roku na całej rzece obowiązuje zasada „złów i uwolnij”, zakazująca zabierania złowionych ryb.
Raba uchodzi do Wisły.
Opracowano na podstawie artykułu Raba (dopływ Wisły) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej; wykorzystano także artykuły: Jezioro Dobczyckie, Poniczanka, Słonka (dopływ Raby), Mszanka (dopływ Raby), Kasinianka, Krzczonówka, Trzemeśnianka, Krzyworzeka (dopływ Raby), Stradomka (dopływ Raby), Kułakowy Wierch, Sieniawa (województwo małopolskie), Mszana Dolna, Dobczyce, Proszówki, Uście Solne (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Raba