| Długość | 854 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 118 861 km² |
| Średni przepływ | 480 m³/s |
| Źródło | Fidlův kopec |
| Uchodzi do | Morze Bałtyckie |
Po polsku i po czesku rzeka nazywa się tak samo, Niemcy mówią Oder, Górnołużyczanie Wodra, a łacina utrwaliła warianty Viadrus oraz Oddera. Płynie przez trzy państwa — Czechy, Polskę i Niemcy — a jej wody należą do zlewiska Morza Bałtyckiego. Licząc całą długość, jest w Polsce drugą rzeką po Wiśle; jeśli natomiast brać pod uwagę wyłącznie odcinki przebiegające w granicach kraju, wyprzedza ją dodatkowo własny dopływ, Warta, przez co Odra zajmuje trzecią pozycję.
Z 854,3 km koryta 742 km przypada na Polskę. Dawniej rzeka była znacznie dłuższa i mierzyła 1020 km — skróciły ją prace regulacyjne.
Początek daje jej południowo-wschodni stok wzgórza Fidlův kopec we wschodnich Czechach, na wysokości 634 m n.p.m., w sudeckich Górach Odrzańskich; miejsce to leży w obrębie poligonu wojskowego Libavá, nieopodal miejscowości Kozlov. Bieg zamyka się przy północnej granicy Polic, gdzie woda wchodzi do Roztoki Odrzańskiej, czyli zatoki Zalewu Szczecińskiego w północno-zachodniej części kraju.
Największe miasta leżące nad rzeką to Wrocław i Szczecin, dalej Ostrawa oraz Opole; do tego grona dołączyła 1 stycznia 2015 roku Zielona Góra, kiedy zmieniono jej granice.
Z gór rzeka wydostaje się przez Bramę Morawską, a niżej przecina Śląsk. Krótki fragment pomiędzy Boguminem a miejscem, w którym uchodzi Olza, rozdziela ziemie polskie i czeskie. W dolnym biegu funkcja graniczna wraca: od ujścia Nysy Łużyckiej, czyli od 542,4 kilometra, na przestrzeni 161,7 km koryto oddziela Polskę od Niemiec.
Spadek wyraźnie maleje wraz z biegiem. W części górskiej sięga 7,2‰, poniżej Bramy Morawskiej obniża się do 0,33‰, a uśredniony dla całej długości wynosi 0,74‰.
Bieg górny zamyka profil wodowskazowy Koźle w Kędzierzynie-Koźlu, położony tuż przed miejscem, gdzie do rzeki wpada Kanał Gliwicki. Odcinek środkowy sięga ujścia Warty, wszystko zaś poniżej, aż po Zalew Szczeciński, zalicza się do biegu dolnego.
Na Pomorzu Zachodnim, we wsi Widuchowa powyżej Gryfina, na 704,1 kilometrze, nurt dzieli się na dwa ramiona: Odrę Zachodnią i Odrę Wschodnią, która dalej przechodzi w Regalicę prowadzącą do jeziora Dąbie. Wschodnie ramię oddaje część zasobów Skośnicy, ta zaś wpada do Odry Zachodniej i razem z nią tworzy główny nurt.
W samym Szczecinie rzeka przecina centralne osiedla i obchodzi Dąbie od zachodu, kierując część wód do portowych kanałów — Duńczycy i Parnicy — a także do Świętej. Po połączeniu z wodami Przekopu Mieleńskiego zmierza na północ obok wyspy Dębina. Przy wyspie Żurawi Ostrów od lewego brzegu odchodzi Kanał Skolwiński, kanałem Babina rzeka przejmuje część zasobów Dąbia, a za samą wyspą wracają do niej zarówno ten kanał, jak i Iński Nurt płynący od jeziora.
Za granicami miasta koryto rozpada się na Wietlinę i Domiążę, a przy wyspie Długi Ostrów na Szeroki Nurt oraz leżący od zachodu Wąski Nurt, zwany także Kanałem Polickim. Oba ramiona spotykają się za wyspą Wielki Karw i wspólnie wpływają do Roztoki Odrzańskiej, stanowiącej część Zalewu Szczecińskiego.
Na potrzeby gospodarki wodnej bieg rzeki rozpisano na ponad dwadzieścia jednolitych części wód. Czeska sekwencja otwiera się odcinkiem od źródeł po Libavský potok, a kolejne granice wyznaczają ujścia Budišovki, Jičínki, Lubiny, Opawy i Ostrawicy; ostatni fragment po tamtej stronie kończy się na granicy państwa.
Polska część podziału prowadzi od Chałupek i Olzy przez polder Buków, Kanał Gliwicki, Osobłogę i Małą Panew do granic Wrocławia, przy czym odcinek w obrębie samego miasta stanowi osobną jednostkę. Dalej granice wyznaczają kolejno Wały Śląskie, Kanał Wschodni, Czarna Struga, Nysa Łużycka i Warta, a końcowe części obejmują odcinki od rozwidlenia z Odrą Zachodnią przez Parnicę aż po ujście. Odrębny status mają ponadto dwa cieki noszące nazwę Stara Odra oraz ramiona takie jak Parnica.
Od północnego mostu Trasy Zamkowej w Szczecinie wody rzeki zalicza się już do polskich morskich wód wewnętrznych, a odcinek ten wchodzi w skład portu morskiego Szczecin. Idąc dalej ku północy, akwen podlega portowi morskiemu Police.
Uregulowanie całego koryta sprawiło, że Odra jest najdłuższym śródlądowym szlakiem wodnym w Polsce, nazwanym Odrzańską Drogą Wodną. Kiedyś żegluga zaczynała się już od ujścia Opawy, jednak po powodzi z 1997 roku, określanej mianem tysiąclecia, oraz po kolejnej z 2010 roku szlak liczy się dopiero od śluzy Koźle — z 761 km żeglownej trasy zostało 646 km. Skanalizowany fragment ciągnie się od Kędzierzyna-Koźla do Brzegu Dolnego i służył niegdyś państwom Europy Środkowej pozbawionym własnego dostępu do morza.
Kanalizację przeprowadzono w dwóch podejściach. Pierwsze, w latach 1888–1897, objęło odcinek od Koźla po ujście Nysy Kłodzkiej, gdzie stanęło dwanaście stopni wodnych wyposażonych w śluzy komorowe. Przedsięwzięcie doszło do skutku dzięki staraniom polskich posłów niemieckiego pochodzenia — Pawła Letochy i majora Juliusza Szmuli — którzy temat zagospodarowania rzeki podnosili w parlamencie niemieckim oraz w sejmie pruskim i wywalczyli u władz odpowiednie fundusze. Za te zasługi Szmula otrzymał nagrodę Opolskiej Izby Gospodarczej. Dwanaście stopni okazało się jednak liczbą zbyt małą, więc w drugim etapie, przypadającym na lata 1907–1922, dobudowano dziesięć następnych.
W latach 70. XX wieku rzeką przewożono nawet 14 mln ton ładunków rocznie. Regularny transport skończył się w 2012 roku, gdy barki dostarczyły ostatnie 0,7 mln ton węgla z Gliwic do Wrocławia. Przyczyną są kłopoty odpowiedzialnego za drogę wodną Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej we Wrocławiu, który dysponuje zbyt skromnymi środkami, by utrzymać infrastrukturę hydrotechniczną i zagwarantować minimalną głębokość dla statków. Dziś rzeką płyną głównie okazjonalne ładunki ponadgabarytowe — konstrukcje ze stali, kadłuby statków, generatory — a także jednostki powstające w nadodrzańskich stoczniach.
Na pogarszające się warunki żeglugi zwrócił uwagę raport Najwyższej Izby Kontroli z 2014 roku. W latach 2011–2012 wymagane na szlaku 180 cm głębokości utrzymywało się przez niecałe trzy miesiące w skali roku, choć gwarancja obejmuje 240 dni. Poniżej Brzegu Dolnego, na odcinku swobodnie płynącym, zniszczeniu uległa co najmniej jedna trzecia zabudowy regulacyjnej — przede wszystkim ostrogi, czyli poprzeczne tamy utrzymujące nurt w korycie — czego skutkiem są wypłycenia.
Rozporządzenie Rady Ministrów o klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych przypisało poszczególnym odcinkom różne klasy. Fragment od Raciborza do śluzy w Kędzierzynie-Koźlu ma klasę Ia, a dalszy, ciągnący się do śluzy w Brzegu Dolnym — klasę III. Klasę II otrzymały zarówno boczny szlak od śluzy Opatowice do Śluzy Miejskiej we Wrocławiu, jak i odcinek od Brzegu Dolnego po ujście Warty. Od Warty do Ognicy, czyli do kanału Schwedt, obowiązuje klasa III, natomiast najwyższą, Vb, mają dwie trasy: od Ognicy przez Przekop Klucz-Ustowo i dalej Regalicą do jeziora Dąbie oraz Odra Zachodnia od jazu w Widuchowej aż po granicę morskich wód wewnętrznych, łącznie z bocznymi odgałęzieniami. W praktyce niedoinwestowanie infrastruktury rzecznej utrudnia dotrzymanie tych parametrów.
W dorzeczu pracuje siedem elektrowni wodnych, z których największa, o mocy 9,7 MW, stoi w Brzegu Dolnym. Na górnym biegu, na styku powiatów wodzisławskiego i raciborskiego, urządzono przeciwpowodziowy zbiornik Polder Buków.
Brzegi łączy kilka przepraw promowych. W województwie lubuskim promy kursują w Milsku, Pomorsku, Brodach i Połęcku, a w Bytomiu Odrzańskim działa przeprawa łodzią. We Wrocławiu statki białej floty zabierają turystów na rejsy; miasto ma również marinę oraz przystań kajakowo-gondolową.
Choć rzeka uchodzi za ubogą w wodę, dość regularnie zalewa przyległe tereny. Najdotkliwsza okazała się powódź z lipca 1997 roku, nazwana tysiąclecia, która dotknęła Wrocław, Opole, Kędzierzyn-Koźle, Racibórz i wiele innych nadodrzańskich miejscowości.
Pomiary prowadzone w Opolu przy ujściu Małej Panwi pokazały 10 i 11 lipca 1997 roku stan 733 cm oraz przepływ 3500 m³/s. Dla porównania średni wieloletni przepływ wynosi tam 82,5 m³/s, czyli czterdzieści dwa razy mniej, a przeciętny poziom 213 cm — o ponad pięć metrów niżej. Wcześniejszy rekord, 644 cm, pochodził z 28 sierpnia 1813 roku, natomiast minimum wynoszące 44 cm zanotowano 1 lutego 1956 roku.
Nieco łagodniejsza w skutkach wielka powódź nawiedziła Wrocław w 1903 roku, zalewając między innymi ulice w sąsiedztwie dworca Wrocław Główny. Po niej zdecydowano wznieść w mieście obwałowania, kanały i śluzy przeciwpowodziowe, które sprawdzały się przez dziewięćdziesiąt kolejnych lat, ale w 1997 roku okazały się niewystarczające.
W maju 2010 roku obfite opady, jakie spadły od nocy z 15 na 16 maja na województwo śląskie i na Czechy, wywołały gwałtowny przybór. Zasilane wodami z południa Odra i jej dopływ Olza wezbrały 16 i 17 maja, a fala powodziowa ruszyła następnie na północ, zgodnie z biegiem rzeki.
W 2024 roku Europę Środkową dotknęła kolejna powódź, wywołana niżem genueńskim, który przyniósł kilkudniowe, nieprzerwane i obfite opady. Poziom wody na rzekach uchodzących do Odry gwałtownie wzrósł, jednak praca polderu zalewowego Racibórz Dolny pozwoliła ograniczyć wezbranie i nie dopuścić, by fala z polskiej części dorzecza spotkała się z falą nadchodzącą z Czech — dzięki temu scenariusz z 1997 roku się nie powtórzył. W Opolu odnotowano wówczas 659 cm.
Polska część dorzecza obejmuje 106 056 km², co odpowiada 32,9% powierzchni kraju i stanowi zdecydowaną większość z całkowitych 118 861 km². Układ dopływów jest asymetryczny — przeważa strona prawa. Najwyżej położonym punktem całego dorzecza jest wierzchołek Śnieżki, sięgający 1602 m n.p.m.
Wśród lewobrzeżnych dopływów dominują rzeki biorące początek w Sudetach: Nysa Kłodzka, Bóbr, Kaczawa, Bystrzyca, Opawa oraz Nysa Łużycka. Po prawej stronie pierwsze miejsce zajmuje Warta — najdłuższy i najbardziej zasobny w wodę dopływ Odry — a obok niej wymienia się Barycz, Małą Panew i Inę.
Z rzeką łączy się kilka kanałów śródlądowych. Od prawej strony, na 98 kilometrze w Kędzierzynie-Koźlu, wpada Kanał Gliwicki. Lewobrzeżne to Kanał Odra-Sprewa na 553 kilometrze w Eisenhüttenstadt oraz dwa kanały uchodzące na 667 kilometrze w Hohensaaten — Finow i Odra-Hawela. W tej samej miejscowości, lecz już przy Odrze Zachodniej, zaczyna się Kanał Hohensaaten-Friedrichsthal, po niemiecku Hohensaaten-Friedrichsthaler Wasserstraße, w skrócie HoFriWa. Za pośrednictwem Warty, jej dopływu Noteci oraz Kanału Bydgoskiego istnieje ponadto połączenie z Wisłą.
Według danych Inspekcji Ochrony Środowiska w ciągu 2012 roku rzeka wyniosła do Bałtyku znaczne ilości metali ciężkich: 56,1 tony miedzi, 26,5 tony niklu, 19,1 tony cynku, 7,5 tony ołowiu, 0,4 tony kadmu oraz około 200 kg rtęci.
Badania z 2007 roku pokazały, że na odcinku od granicy województwa lubuskiego do ujścia Nysy Łużyckiej wody odpowiadały V klasie czystości, a na pograniczu polsko-niemieckim — IV klasie jakości. We wszystkich lubuskich punktach monitoringu stwierdzono eutrofizację i nadmierną zawartość chlorofilu „a”. Do ujścia Nysy Łużyckiej woda była dodatkowo nadmiernie zasolona i zła pod względem bakteriologicznym, natomiast na odcinku granicznym jej jakość oceniono jako niezadowalającą.
W tym samym roku pomiary w Zachodniopomorskiem, wykonane poniżej ujścia Słubi oraz powyżej ujścia Rurzycy, wskazały III klasę czystości, przy wodowskazie Widuchowa — IV, a w Mescherin nad Odrą Zachodnią ponownie III. Wskaźniki eutrofizacji przekroczono w punktach monitoringu z wyjątkiem badania przy ujściu do Roztoki Odrzańskiej, gdzie jednak wodę zaliczono do IV klasy.
W lipcu 2022 roku doszło do skażenia rzeki, którego następstwem było masowe śnięcie ryb.
Ochrona zaczyna się już w Czechach, gdzie początkowy bieg mieści się w Obszarze Chronionego Krajobrazu Poodří. Na granicznym fragmencie — od dawnego przejścia Chałupki-Bogumin, leżącego na południu, po ujście Olzy — rozciągają się Graniczne Meandry Odry: po stronie polskiej mają status obszaru chronionego krajobrazu oraz obszaru Natura 2000, po czeskiej są pomnikiem przyrody.
W powiecie wodzisławskim, jeszcze na górnym biegu, leży objęty programem Natura 2000 Zespół Przyrodniczo-krajobrazowy Wielikąt, którego zachodnią krawędź wyznacza właśnie rzeka. Podobną rolę pełni ona dalej: między ujściem Kanału Ulgi poniżej Raciborza a ujściem Pogonicy przy przysiółku Księża Łąka zamyka od zachodu Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich.
Po wkroczeniu w województwo opolskie koryto mija kilka terenów chroniących przede wszystkim nadrzeczne lasy. Na odcinku między Kędzierzynem-Koźlem a Opolem ogranicza od północy dwa obszary Natura 2000: Żywocickie Grądy oraz Zdzieszowickie Łęgi, będące dodatkowo obszarem chronionego krajobrazu. Za Opolem, od przysiółka Ostrów Narocki aż do Brzegu, rzeka biegnie przez Stobrawski Park Krajobrazowy, a nieco wcześniej, na wysokości Dobrzenia Małego, zaczyna się ptasi obszar Natura 2000 „Grądy Odrzańskie”, obejmujący mniej więcej 70 km doliny i kończący się pod Wrocławiem, już w województwie dolnośląskim.
Pomiędzy ujściami Obrzycy i Pliszki rozciąga się kolejna ptasia ostoja, „Dolina Środkowej Odry”, która obejmuje ponad 100 km doliny o szerokości od pięciu do dziesięciu kilometrów. Od okolic Czarnowa, wzdłuż granicy z Niemcami, po rejon wsi Kłopot rzeka płynie po polskiej stronie przez Krzesiński Park Krajobrazowy. Dalej, od okolic Pamięcina po teren powyżej ujścia Myśli, dolina należy do Parku Krajobrazowego Ujście Warty, a od wsi Czelin aż po obszar powyżej Krajnika Dolnego — do Cedyńskiego Parku Krajobrazowego.
Międzyodrze, czyli teren pomiędzy Odrą Zachodnią a Wschodnią od miejsca ich rozdzielenia do Skośnicy, obejmuje Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry; wspólnie z niemieckim Nationalpark Unteres Odertal tworzy on Międzynarodowy Park Dolina Dolnej Odry. Przy samym ujściu powołano natomiast obszar sieci Natura 2000 Ujście Odry i Zalew Szczeciński, z rezerwatem Czarnocin.
Antyczne źródła nazwy rzeki nie poświadczają — większość autorów w ogóle nie wspomina o wielkiej rzece płynącej między Łabą a Wisłą. Ptolemeusz umieścił w tym rejonie dwa cieki, Suebos i Oviadoua, ale najprawdopodobniej je zmyślił. Najstarszą postać miana rekonstruuje się jako *Odra, a pozostałe warianty są od niej pochodne; forma Viadrus pojawia się dopiero w XVI wieku.
Etymologia hydronimu wymyka się przekonującemu wyjaśnieniu na gruncie któregokolwiek ze znanych języków historycznych, choć prób nie brakowało — nazwę uznawano kolejno za celtycką, germańską, słowiańską, iliryjską i wenetyjską. Jan Miodek wywodzi ją z praindoeuropejskiego uodr, natomiast odmienne stanowisko zajmuje Z. Babik.
Podobne miana noszą też inne cieki: w Dolnej Saksonii płynie druga rzeka o niemieckiej nazwie Oder, a w Czechach — Odrava.
Nazwę rzeki przejęły kluby sportowe, wśród nich Odra Wodzisław Śląski, Odra Opole i PKS Odra Wrocław. Od łacińskiego wariantu wzięły z kolei swoje nazwy Euroregion „Pro Europa Viadrina”, powołany 21 grudnia 1993 roku, oraz polsko-niemiecki Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą.
Odra uchodzi do: Morze Bałtyckie.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do Odra uchodzą: Barycz, Bóbr, Ina, Mała Panew, Nysa Kłodzka, Nysa Łużycka, Olza, Oława, Ślęza, Warta.
Opracowano na podstawie artykułu Odra w polskiej Wikipedii (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam gdzie różnią się od cytowanego artykułu — wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Odra