| Długość | 78,6 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 972 km² |
| Uchodzi do | Odry |
Położenie źródeł podawane jest różnie. Według jednego z wariantów źródło znajduje się na południowo-wschodnim zboczu wzgórza Kłodnik na Przedgórzu Sudeckim, tuż na południowy wschód od wsi Kluczowa, na wysokości 347 m n.p.m.
Inny wariant wyprowadza rzekę spod wsi Kubice (niem. Kaubitz), leżącej w gminie Ząbkowice Śląskie (niem. Frankenstein). Według trzeciego wariantu rzeka zaczyna się jeszcze gdzie indziej: we Wzgórzach Dobrzenieckich, na stokach Czerniowej Kopy, między Bobolicami w gminie Ząbkowice Śląskie a wsią należącą już do gminy Ciepłowody, na wysokości 340 m n.p.m.
Według jeszcze innego określenia źródła leżą we Wzgórzach Niemczańskich, stanowiących część Przedgórza Sudeckiego.
Kluczowa (niem. Kleutsch), w pobliżu której pierwszy z wariantów umieszcza źródło na zboczu Kłodnika, jest wsią w gminie Ząbkowice Śląskie, w powiecie ząbkowickim. Współrzędne tego źródła to 50°38′56″N 16°45′21″E. Na wzgórzu przy tej samej wsi bierze początek również Piława, dopływ Bystrzycy.
Innym obszarem wskazywanym jako miejsce źródeł są Wzgórza Dobrzenieckie w okolicy Bobolic. Dla tego wariantu podawane są współrzędne 50°37′43″N 16°52′21″E; niemal ten sam punkt, 50°37′43″N 16°52′23″E, wskazuje też inny opis źródła. To niewielkie pasmo stanowi mikroregion Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich na Przedgórzu Sudeckim i leży w powiecie ząbkowickim. Rozciąga się południkowo na długości ponad 20 km, od północnej granicy Stolca na południu po okolice Maleszowa na północy, a jego przeważnie bezleśne wzniesienia nie przekraczają 400 m n.p.m.; kulminacją jest Cierniowa Kopa (384 m n.p.m.) na południowym skraju pasma. Wzgórza leżą w zlewni Ślęzy, a ich teren objęty jest obszarem chronionego krajobrazu.
U zachodniego podnóża wzgórz leżą między innymi Bobolice i Karczowice, po stronie wschodniej zaś Baldwinowice i Kobyla Głowa. Stoki wschodnie opadają łagodnie ku dolinie Małej Ślęzy, która jest największą rzeką zbierającą z nich wody, a strome zbocza zachodnie odwadnia Żelowicka Struga, będąca z kolei dopływem Małej Ślęzy.
Z przedgórza rzeka schodzi dolinami obok Wzgórz Gumińskich i Wzgórz Dębowych, po czym wypływa na Nizinę Śląską. Masyw Ślęży omija od wschodu.
Sama góra wznosi się mniej więcej piętnaście kilometrów poniżej Niemczy, po zachodniej stronie koryta. Dalej rzeka zmierza ku Wrocławiowi – kierunek ten określa się jako północny albo przeważnie północno-zachodni – i mija centralną część miasta od zachodu.
Poza Wrocławiem nad Ślęzą leży tylko jedno miasto – Niemcza (niem. Nimptsch). Znajduje się ona na górnym odcinku rzeki, czyli powyżej miejsca, w którym do Ślęzy uchodzi Mała Ślęza. Za najważniejsze ośrodki nad rzeką uznaje się, obok Niemczy, także Tyniec nad Ślęzą, Jordanów Śląski oraz Wrocław.
Pozostałe miejscowości nad rzeką to wsie. Należą do nich Ligota Mała, Przerzeczyn-Zdrój, Podlesie, Wilków Wielki, Sienice, Białobrzezie, Jordanów Śląski, Tyniec nad Ślęzą, Borów, Brzezica, Pasterzyce, Komorowice oraz wieś Ślęza, nosząca nazwę samej rzeki. Na trasie rzeki leżą ponadto Karczowice i Boguszyce.
Rzeka przepływa przez powiaty ząbkowicki, dzierżoniowski, strzeliński i wrocławski, wszystkie w województwie dolnośląskim.
Niemcza jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej w powiecie dzierżoniowskim i leży na obszarze Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. Do tej samej gminy należy nadrzeczna wieś uzdrowiskowa Przerzeczyn-Zdrój, położona na wysokości 240–265 m n.p.m. Do 1945 roku nosiła ona niemiecką nazwę Bad Dirsdorf, która do końca XIX wieku miała postać Diersdorf. W 1802 roku odkryto tu dwa źródła mineralne, siarczkowe i żelaziste, co pociągnęło za sobą rozwój uzdrowiska.
Jordanów Śląski (niem. Jordansmühl, w latach 1945–1947 Jordanice), gdzie do Ślęzy uchodzi Oleszna, jest siedzibą gminy w powiecie wrocławskim; leży w południowej części Równiny Wrocławskiej, na wysokości 152 m n.p.m. Borów, siedziba gminy w powiecie strzelińskim, położony jest na wysokości 144 m n.p.m., a wieś Ślęza (niem. Lohe) w gminie Kobierzyce, w powiecie wrocławskim – na wysokości 125 m n.p.m.
Tyniec nad Ślęzą także należy do gminy Kobierzyce. Jego niemiecka nazwa brzmiała Gross Tinz, a od 1938 roku – Gross Tinz an der Lohe. Nazwa wsi pochodzi od przepływającej przez nią rzeki, nie zaś od góry Ślęży, nazywanej po niemiecku Zobtenberg. Często spotykana forma „Tyniec nad Ślężą” jest więc błędna; w urzędowym systemie identyfikatorów i nazw miejscowości widnieje nazwa Tyniec nad Ślęzą.
W latach 1975–1998 Kluczowa, Przerzeczyn-Zdrój i Niemcza należały administracyjnie do województwa wałbrzyskiego, natomiast Jordanów Śląski, Tyniec nad Ślęzą, Borów i wieś Ślęza – do województwa wrocławskiego.
Ostatni odcinek rzeka pokonuje uregulowanym korytem, płynąc między zachodnimi osiedlami Wrocławia. Do Odry wpada na 261,6 kilometrze jej biegu, poniżej Kozanowa, w okolicy Maślic Małych (niem. Klein Masselwitz) w dzielnicy Fabryczna. Wysokość ujścia wynosi 110 m n.p.m.
W granicach miasta rzeka wyznacza granice kilku osiedli. Oddziela Klecinę od Krzyków, Oporów od Grabiszynka oraz od Grabiszyna, a Maślice od Kozanowa; wyznacza też granice między Żernikami, Kuźnikami i Nowym Dworem. Muchobór natomiast przecina.
Na teren Wrocławia przypada 8,47 km² z 971,7 km² powierzchni zlewni.
Na terenie Wrocławia rzeka płynie na długości 15 km. Wkracza do miasta w rejonie osiedli Partynice i Klecina, po czym zmierza w przybliżeniu na północ; za Oporowem odchyla się ku północnemu zachodowi, a za Nowym Dworem ponownie obiera kierunek północny. Po drodze mija także Muchobór Wielki, Muchobór Mały i Pilczyce. Obok Bystrzycy, Oławy i Widawy Ślęza jest jedną z czterech rzek, które jako bezpośrednie dopływy Odry mają ujście w granicach administracyjnych miasta; podobnie jak Oława i Widawa ma charakter rzeki nizinnej, w odróżnieniu od podgórskiej Bystrzycy.
W rejonie Pilczyc stoi niewielka elektrownia wodna, zbudowana w miejscu, w którym wcześniej istniał młyn wodny; poza nią miejski odcinek rzeki ma jedynie nieliczne, małe stopnie i urządzenia wodne, na przykład przy kładce Oporowskiej. W zestawieniu elektrowni wodnych we Wrocławiu jako obiekt na Ślęzie wymieniona jest prywatna elektrownia wodna im. Stanisława Sobolewskiego. Elektrownie wodne powstałe w mieście to małe obiekty przepływowe, ponieważ spady na wrocławskich stopniach wodnych są niewielkie, a na zurbanizowanym, równinnym terenie nie ma możliwości budowy zbiorników.
W ciągu ulic Grabiszyńskiej i Solskiego rzekę przekracza most Oporowski, łączący osiedla Oporów i Grabiszyn. Ten dwuprzęsłowy most drogowy zbudowano w 1967 roku; jego elementami nośnymi są wolnopodparte belki współpracujące z płytą żelbetową. Ma 28,55 m długości i 11 m szerokości całkowitej, przy czym szerokość jezdni wynosi 7 m, a chodników 2 m. Obok niego znajduje się pętla tramwajowa „Oporów”. Przeprawy są też punktami odniesienia dla ujść miejskich strug: Olszówka Krzycka uchodzi w okolicy mostu Racławickiego, Grabiszynka przy kładce Oporowskiej, a Kasina około 800 m poniżej mostu Strzegomskiego.
Poniżej stopnia wodnego Rędzin do Odry uchodzą z lewej strony kolejno Ślęza, potok Ługowina i Bystrzyca. Współrzędne ujścia Ślęzy podawane są jako 51°09′32″N 16°57′04″E albo 51°09′33″N 16°57′02″E.
Status Małej Ślęzy, zwanej po niemiecku Kleine Lohe, nie jest przesądzony. W jednym ujęciu jest ona po prostu najważniejszym dopływem, w innym dopuszcza się obie interpretacje i nazywa się ją albo największym dopływem, albo prawą rzeką źródłową całego układu.
Według opisu, który umieszcza źródło Ślęzy przy wsi Kubice, Mała Ślęza bierze początek dwa kilometry na wschód od niego, przy wsi Kobyla Głowa (niem. Kobelau) w gminie Ciepłowody. Według jednych opisów płynie na północny wschód, według innych zasadniczo na północny zachód; przepływa tuż obok Strzelina (niem. Strehlen) i osiąga długość mniej więcej czterdziestu dwóch kilometrów.
Dla Małej Ślęzy, zaliczanej do dłuższych rzek Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich, obok przybliżonej długości 42 km podawana jest także wartość 40,7 km. Jej źródła leżą na wysokości 324 lub 325 m n.p.m., na północno-zachodnim stoku Babiej Góry (357 m n.p.m.) we Wzgórzach Dobrzenieckich, powyżej Ciepłowodów. Na części długości płynie południkowo, równolegle do tego pasma, a w okolicy Górzca zatacza duże zakole i skręca na północny zachód, ku ujściu, które lokalizuje się przy Borowie albo w okolicy miejscowości Bartoszowa. Zbiera wody ze wschodnich stoków Wzgórz Dobrzenieckich, zachodnich stoków Wzgórz Lipowych oraz z Równiny Wrocławskiej i na większości długości pozostaje nieuregulowana.
Obie rzeki łączą się przy Borowie (niem. Markt Bohrau). Odcinek Ślęzy powyżej tego zbiegu liczy około trzydziestu sześciu kilometrów i dawniej nazywano go także Große Lohe.
Dopływami Małej Ślęzy są Żelowicka Struga i Janowicki Potok, a nad jej brzegami leżą Ciepłowody, Dobrzenice, Kowalskie, Prusy, Górzec, Bierzyn, Borów oraz Ludów Śląski. Obecną nazwę ustalono urzędowo w 1951 roku w miejsce niemieckiej nazwy Kleine Lohe. W lipcu 1997 roku Mała Ślęza spowodowała groźną powódź. W pierwszej dekadzie XXI wieku, w ramach programu małej retencji, planowano budowę w rejonie Maleszowa zapory o wysokości 11,11 m i długości 338 m, za którą miał powstać zbiornik o pojemności użytkowej 2,3 mln m³ i całkowitej 5,6 mln m³.
Spośród najważniejszych dopływów, wymienianych w kolejności od źródła do ujścia, pierwsze są Szklarka, Krzywula i Oleszna – wszystkie trzy lewostronne. Potem następują dwa dopływy prawe: Mała Ślęza, a za nią Żurawka. Szereg zamyka Kasina, ponownie lewostronna, uchodząca już na terenie Wrocławia.
Krzywula, nazywana też Krzywną (niem. Heidersdorfer Wasser), ma 19,16 km długości. Zaczyna się we wsi Roztocznik, na wschodnim skraju Kotliny Dzierżoniowskiej, u zachodniego podnóża Wzgórz Krzyżowych, na wysokości około 320 m n.p.m. Najpierw płynie na północ, koło Stoszowa zwraca się na wschód, przed Sieniawką przepływa przez Staw Trzcinowy, mija Ratajno i przechodzi przez zbiornik Łagiewniki, leżący na południowo-zachodnim skraju miejscowości o tej samej nazwie, po czym wśród pól dociera do Ślęzy w okolicy Białobrzezia. Odwadnia Wzgórza Krzyżowe, a w dolnym biegu, za pośrednictwem sieci kanałów, także teren między Wzgórzami Gumińskimi a Łagiewnickimi; na większości długości nie jest uregulowana.
Oleszna ma 19,71 km długości. Powstaje w Ślężańskim Parku Krajobrazowym z kilku bezimiennych strumieni, które spływają z południowej części Masywu Ślęży, na południe od Raduni; ich źródła leżą na wysokości 290–320 m n.p.m. Za Ulicznem opuszcza park i płynie na wschód przez pola i łąki Kotliny Dzierżoniowskiej; w okolicy miejscowości Oleszna zwraca się ku północy, przechodzi między Wzgórzami Oleszeńskimi a Łagiewnickimi, mija Piotrówek oraz Tomice i uchodzi do Ślęzy w Jordanowie Śląskim, na wysokości około 150 m n.p.m. W górnym biegu ma dziki charakter, dalej jest uregulowana.
Kasina nie jest jedynym ciekiem uchodzącym do Ślęzy w granicach Wrocławia. Wpadają tam do niej również strugi, takie jak Olszówka Krzycka, Grabiszynka i Toczek.
Kasina (niem. Kaschine Feldbach) wypływa w okolicy Tyńca Małego i, zanim dotrze do miasta, zatacza szeroki łuk: płynie najpierw na zachód ku Strzeganowicom, następnie na północ do Baranowic i na wschód do Nowej Wsi Wrocławskiej, a potem skręca na północny wschód. W granice Wrocławia wpływa od strony Cesarzowic, Zabrodzia i Mokronosu Dolnego, na zachód od Oporowa, i dalej kieruje się na północ; miejski odcinek liczy około 4,5 km. Przecina linię kolejową nr 274 około 400 m na zachód od stacji Wrocław Zachodni, a od Muchoboru Wielkiego, gdzie przepływa między ulicami Samborską a Stanisławowską, prowadzi ją rów melioracyjny aż do ujścia na zachód od Nowego Dworu. Jej prawym dopływem jest potok Oporówka.
Podobnie jak Kasina, z lewej strony uchodzą do Ślęzy dwa krótkie strumienie, które przekształcono w związku z budową Autostradowej Obwodnicy Wrocławia A8. Piaskówka, do 1945 roku nazywana Sandwert Graben, liczy niespełna 2 km: zaczyna się w Żernikach, w rejonie ulicy Konińskiej, przecina ulicę Szczecińską, wzdłuż której biegnie w tym miejscu autostrada, i wpada do Ślęzy naprzeciw Lasu Kuźnickiego w Kuźnikach; jej dolny odcinek włączono w sztucznie wytyczoną sieć odwadniającą obwodnicę. Toczek płynie w dzielnicy Fabryczna: wypływa z obniżenia przy stawach zwanych „gliniankami”, w okolicy ulic Lotniczej i Warciańskiej, i po około 2 km uchodzi do Ślęzy przy ulicy Rędzińskiej, na skraju Lasu Pilczyckiego, między Pilczycami a Maślicami Małymi. Ponieważ fragment obwodnicy zbudowanej w 2011 roku pokrywał się z jego pierwotnym korytem, strumień skanalizowano i przełożono na nieco inną trasę.
Z prawej strony do Ślęzy uchodzą Grabiszynka i Olszówka Krzycka. Grabiszynka, do 1945 roku zwana Floßgraben, płynie przez osiedle Grabiszyn-Grabiszynek; obecnie wydostaje się na powierzchnię w pobliżu skrzyżowania ulic Racławickiej i Skarbowców, u stóp wzniesienia nazywanego „Małą Sobótką”, na wysokości 120 m n.p.m., przepływa przez ogródki działkowe i park wzdłuż ulic Ogrodowej i Ślusarskiej, następnie biegnie wzdłuż ulicy Romera i po mniej więcej dwóch kilometrach osiąga ujście na wysokości 118 m n.p.m. Olszówka Krzycka, do 1945 roku nazywana Krieterner Erlengraben, ma około 1,5 km długości; zaczyna się na łąkach między ulicami Krzycką a Skarbowców, a jako kanał powstała w celu melioracji terenów przeznaczonych pod zabudowę mieszkalną.
Długość rzeki podawana jest w czterech różnych wariantach. Większość opisów wskazuje 78,6 km; według innych danych rzeka jest dłuższa i liczy 80,3 km albo 84,1 km, według jeszcze innych – krótsza, około 72 km.
Powierzchnia zlewni budzi mniej wątpliwości: wynosi 971,7 km², w zaokrągleniu 972 km². Podobnie rozstrzygnięta jest wysokość ujścia, określana na 110 m n.p.m., natomiast dla źródeł konkurują ze sobą dwie wartości: 347 i 340 m n.p.m.
Bieg rzeki charakteryzują jeszcze dwie wielkości. Odległość mierzona w linii prostej od źródeł do ujścia wynosi 59,00 km, a współczynnik krętości koryta – 1,34.
Podawane są również wysokości ujść dopływów: Krzywula uchodzi do Ślęzy koło Białobrzezia na wysokości 160,7 m lub około 165 m n.p.m., Oleszna w Jordanowie Śląskim na około 150 m n.p.m., a Grabiszynka we Wrocławiu, przy kładce Oporowskiej, na 118 m n.p.m. W podziale wrocławskiej sieci rzecznej na rzędy, w którym Odra jest rzeką I rzędu, Ślęza jest ciekiem II rzędu, a jej wrocławskie dopływy – Grabiszynka, Kasina, Olszówka Krzycka, Piaskówka i Toczek – to cieki III rzędu.
Bezpośrednim powodem przebudowy koryta była powódź, która nawiedziła dolinę latem 1926 roku. W latach 1929–1931 przeprowadzono szeroko zakrojone prace regulacyjne, obejmujące prostowanie biegu oraz budowę obwałowań.
We Wrocławiu koryto jest silnie uregulowane i na całym miejskim odcinku ujęte w wały. Pozostałością dawnego biegu rzeki, sprzed jej regulacji i obwałowania, jest obniżenie terenu w południowej części miasta, na zachód od Krzyków; poprowadzono nim rów, którym Olszówka Krzycka płynie na północny wschód, równolegle do dzisiejszego koryta Ślęzy.
W bulli wystawionej przez papieża Hadriana IV w 1155 roku rzeka figuruje jako Selenza. Tę formę podaje większość opisów, choć niektórzy odczytują ten sam zapis także jako Sclenza.
Inne świadectwo pochodzi z początku XVII wieku. Mikołaj Henel z Prudnika, historyk i regionalista zajmujący się Śląskiem, wymienił rzekę w 1613 roku w poświęconym geografii regionu dziele „Silesiographia”, posługując się łacińską nazwą Laa fl.
Niemiecka nazwa rzeki to Lohe; podawana jest też forma Große Lohe, a dawniej używano również wariantów Lawa, Lau, Slenze i Sclenza. Obecną nazwę, Ślęza, wprowadzono urzędowo w 1949 roku w miejsce dwóch pierwszych z tych form. Hasło poświęcone rzece zamieszczono także w dziesiątym tomie „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego”, wydanym w Warszawie w 1889 roku.
Nazwę wywodzi się prawdopodobnie od śląskiego słowa oznaczającego miejsce mokre i bagniste. Ten sam rdzeń łączy hydronim z nazwą góry Ślęży, przy czym obie nazwy różnią się pisownią: nazwę rzeki zapisuje się przez zwykłe „z”, a nazwę masywu – przez „ż”.
Od nazwy rzeki wyprowadza się prawdopodobnie miano Ślężan, plemienia osiadłego w jej okolicy, a od nazwy plemiennej – określenie całego regionu, czyli Śląska.
Ślęza uchodzi do Odry.
Opracowano na podstawie artykułu Ślęza w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej; wykorzystano także artykuły: Kluczowa, Wzgórza Dobrzenieckie, Mała Ślęza, Niemcza, Przerzeczyn-Zdrój, Jordanów Śląski, Tyniec nad Ślęzą, Borów (powiat strzeliński), Ślęza (wieś), Rzeki we Wrocławiu, Siłownie wodne we Wrocławiu, Most Oporowski, Krzywula (dopływ Ślęzy), Oleszna (potok), Kasina, Piaskówka (rzeka), Toczek (strumień), Grabiszynka, Olszówka Krzycka (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Ślęza