| Długość | 181,7 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 4565 km² |
| Średni przepływ | 50 m³/s (przy ujściu) |
| Uchodzi do | Odry |
Rzeka ma źródła w Masywie Śnieżnika, na stokach Puchacza i Trójmorskiego Wierchu. Za najwyżej położone i zarazem najbardziej oddalone od ujścia uznaje się to, które leży na wysokości 1006 m n.p.m.; w 2020 roku nadano mu nazwę „Szczodry”.
Miejsce to bywa jednak wskazywane nieco inaczej: jako zbocza samego Trójmorskiego Wierchu, jako zachodnie stoki góry Klepáč w Masywie Śnieżnika albo ogólnie jako te góry w pobliżu granicy z Czechami. Według innych opisów rzeka bierze początek w okolicy Jodłowa (niem. Thanndorf), przy czym w jednym i tym samym opracowaniu tekst i tabela wskazują dwa różne wzniesienia.
W górnym biegu rzeka korzysta z naturalnej drogi odpływu, jaką jest Rów Górnej Nysy. Płynie tam wartko i tworzy wodospady, a następnie wkracza w Kotlinę Kłodzką, rozpostartą między Górami Orlickimi a Jesionikami. Tej właśnie części biegu poświęcony jest piętnasty tom „Słownika geografii turystycznej Sudetów” pod redakcją Marka Staffy, obejmujący Kotlinę Kłodzką i Rów Górnej Nysy (Wrocław 1994).
Górny odcinek rzeki biegnie środkiem Rowu Górnej Nysy – obniżenia tektonicznego o szerokości kilku kilometrów, położonego w Sudetach Środkowych. Od zachodu ograniczają go Góry Stołowe i Bystrzyckie, od wschodu Masyw Śnieżnika; na północy rów przechodzi w Kotlinę Kłodzką, a na południu, już po czeskiej stronie, jego przedłużeniem jest Kralická brázda. Obniżenie oddziela Sudety Środkowe od Wschodnich, a w budowie geologicznej – metamorfik bystrzycko-orlicki od metamorfiku Lądka i Śnieżnika. Jego powstanie wiąże się z ruchami górotwórczymi, które wyniosły okoliczne masywy ponad dawną powierzchnię zrównania.
Podłoże rowu budują paleozoiczne skały metamorficzne, sam rów zaś – piaskowce i mułowce, podrzędnie zlepieńce górnokredowe; całość przykrywają kenozoiczne piaski, żwiry, iły, gliny i lessy. Część geografów zaliczała ten obszar do Kotliny Kłodzkiej, jednak według granic regionów ogłoszonych w 2018 roku stanowi on odrębny mezoregion (332.55), złożony z czterech mikroregionów: Wysoczyzny Międzylesia, Wysoczyzny Idzikowa, Obniżenia Bystrzycy Kłodzkiej i Wysoczyzny Łomnicy. Głównym miastem rowu jest Bystrzyca Kłodzka, a do mniejszych miejscowości należą Międzylesie, Międzygórze i Boboszów. Rów jest dogodnym szlakiem komunikacyjnym, który przecina Sudety, łącząc północ z południem.
Długość rzeki podawana jest rozmaicie. Obok 181,7 km i 195 km spotyka się wartość 188 km, przy której rzeka zajmuje dwudzieste pierwsze miejsce pod względem długości. Zdarza się nawet, że w jednym i tym samym opracowaniu tabela i pierwsze zdanie tekstu podają 182 km, a dalsza część tekstu mówi o ujściu po stu dziewięćdziesięciu pięciu kilometrach.
Powierzchnię zlewni podaje się jako 4570 km² albo 4565 km², z czego na Polskę przypada 3742 km² lub 3744 km². Dorzecze nie mieści się w całości w granicach kraju: sięga też do Czech, w rejon Broumovska i Jesenicka. Źródło leży na wysokości 1006 m n.p.m., a ujście – na wysokości 139 m bądź 140 m n.p.m.
Przy drugiej z tych wysokości ujścia różnica poziomów między źródłem a ujściem wynosi 866 m, a spadek koryta – 4,8‰. Długość rzeki podawana bywa ponadto jako 189 km.
Spadek doliny dobrze obrazują wysokości kolejnych punktów biegu rzeki. Biała Lądecka uchodzi do niej w Krosnowicach (Pilczy) na wysokości 295 m n.p.m., a Ścinawka poniżej Ścinawicy – na wysokości około 278 m n.p.m. Dolina Przełomu Bardzkiego leży na wysokości około 255 m n.p.m. Kamienica wpada do rzeki w Paczkowie na wysokości 214 m n.p.m. Biała Głuchołaska, której wody trafiają do Nysy Kłodzkiej za pośrednictwem Jeziora Nyskiego, uchodzi do tego zbiornika na wysokości 198 m n.p.m., a Ścinawa Niemodlińska kończy bieg na południowy zachód od Lewina Brzeskiego, na wysokości 143,9 m n.p.m.
Znana jest również powierzchnia zlewni zamykanej przez poszczególne zbiorniki: dla Topoli wynosi ona 2139 km², dla Kozielna 2185 km², a dla Jeziora Otmuchowskiego – 2352 km².
Z Kotliny Kłodzkiej rzeka wyrywa się w okolicy Barda, przecinając głęboką doliną Góry Bardzkie. Powstaje w ten sposób Przełom Nysy Kłodzkiej, zaliczany do największych osobliwości Sudetów.
Przełom Nysy Kłodzkiej nazywany jest także Przełomem Bardzkim, a dawniej nosił nazwę Neisse-Durchbruch. Leży w Sudetach Środkowych i mierzy 15,0 km: zaczyna się przy ujściu Ścinawki w Ścinawicy, a kończy u wylotu doliny w Janowcu, między Bardem a Przyłękiem, na linii sudeckiego uskoku brzeżnego. W krętej dolinie rzeka zatacza pięć wielkich meandrów wciętych w skały struktury bardzkiej, a w wielu miejscach podmywa zbocza, odsłaniając ciągi stromych ścian skalnych. Latem organizuje się na przełomie spływy pontonowe, a najlepszy widok na niego roztacza się z góry Kalwaria.
W Górach Bardzkich koryto układa się w kilka zakoli, czyli meandrów – form właściwych raczej rzece nizinnej niż górskiej. Właśnie w nich upatruje się dowodu antecedencji Nysy Kłodzkiej.
Nysa Kłodzka jest starsza od Gór Bardzkich. Przełom kształtował się w środkowym i górnym pliocenie, kiedy góry powoli dźwigały się w poprzek biegu istniejącej już rzeki. Meandrująca rzeka przez długi czas pogłębiała koryto w wypiętrzanej mioceńskiej powierzchni zrównania, aż wycięła dolinę głęboką na około 150 m. W plejstocenie, podczas zlodowacenia środkowopolskiego, lądolód przedostał się przełomem w głąb Kotliny Kłodzkiej, a po jego ustąpieniu rzeka na nowo wyżłobiła koryto, tym razem w osadach czwartorzędowych.
Inaczej potoczyła się historia Białej Lądeckiej. Zanim wydźwignęły się Sudety, jej wody płynęły ku miejscu, gdzie leży dziś przełęcz Różaniec, i dalej w okolice Bílej Vody, by na wschód od Kamieńca Ząbkowickiego dotrzeć do obecnego rowu Nysy Kłodzkiej. U schyłku trzeciorzędu ruchy górotwórcze wyniosły ten obszar o 200–250 m, a wypiętrzanie postępowało szybciej niż erozja; rzeka – w odróżnieniu od Nysy Kłodzkiej pod Bardem – nie zdołała pogłębić doliny i została przechwycona przez jeden z dopływów Nysy Kłodzkiej. Śladem tego kaptażu jest kolano za Lądkiem-Zdrojem, gdzie Biała Lądecka zatacza łuk wokół góry Radoszki i zmienia kierunek o 90°.
Po opuszczeniu gór rzeka skręca gwałtownie na wschód i płynie Przedgórzem Sudeckim. Pierwszy równoleżnikowy odcinek podgórski, między Bardem a Kamieńcem Ząbkowickim, mieści się w szerokiej na sześć kilometrów, starej tektonicznie niecce zwanej kamieniecką, wypełnionej osadami trzeciorzędowymi i plejstoceńskimi.
Poniżej Kamieńca Ząbkowickiego, w pobliżu Byczenia, koryto natrafia na przeszkodę: wąski rygiel skalny, odnogę Wzgórz Kamienieckich, które przecinają Obniżenie Otmuchowskie. Dolina zwęża się tam do 150 metrów. Za ryglem rozszerza się jednak do ponad pięciu kilometrów i zachowuje tę szerokość aż do Nysy.
W Nysie rzeka wkracza na Nizinę Śląską. Poniżej miasta zakręca na północ, mija Skorogoszcz i uchodzi do Odry jako jeden z jej większych lewych dopływów. Ujście leży w okolicy wsi Rybna (niem. Riebnig), na południowy wschód od Brzegu.
Rzeka przecina województwa dolnośląskie i opolskie, historycznie zaś ziemię kłodzką oraz Dolny Śląsk. Jest ona częściowo uregulowana, a jej bieg dolny prowadzi już równiną.
W odróżnieniu od wartkiego biegu górnego rzeka silnie tu meandruje.
W Skorogoszczy rzekę przekracza droga krajowa nr 94 z Opola do Wrocławia. Przeprawę stanowi tam most wantowy, budowany w latach 2004–2005 i oddany do użytku 28 grudnia 2005 roku; inwestycja, sfinansowana z budżetu państwa, kosztowała 24 mln zł. Zastąpił on dawny most blachownicowy o długości 72,50 m.
Stalowo-betonowy obiekt ma dwa przęsła o rozpiętości 59,75 m, całkowitą długość 124,77 m i szerokość 11,54 m. W strefie podpory środkowej stoją dwa stalowe pylony o wysokości 15,40 m, liczonej od poziomu filara, a z każdej ich strony rozchodzi się po pięć want.
Licząc od źródeł, nad Nysą Kłodzką leżą Międzylesie, Bystrzyca Kłodzka, Kłodzko, Bardo, Kamieniec Ząbkowicki, Paczków, Otmuchów, Nysa, Lewin Brzeski i Skorogoszcz. Pierwsze z tych miejscowości rzeka mija, płynąc na północ, a dalsze – już po skręcie na wschód.
Do 1945 roku ośrodki te znajdowały się na terytorium niemieckim i były w większości zamieszkane przez ludność niemiecką, która pod koniec II wojny światowej uciekła lub została wysiedlona. Miejscowości te mają także nazwy niemieckie (w tej samej kolejności): Mittelwalde, Habelschwerdt, Glatz, Wartha, Kamenz N.S., Patschkau, Ottmachau, Neiße, Löwen i Schurgast. Obie nazwy Międzylesia, polska i niemiecka, znaczą „środek lasu”.
W języku czeskim miasta nad rzeką wymienia się z kolei pod nazwami Mezilesí, Kladská Bystřice, Kladsko, Bardo, Kamenec, Pačkov, Otmuchov, Nisa oraz Břežský Levín.
Główne dopływy lewostronne to Bystrzyca zwana Łomnicką, Łomnica, Bystrzyca Dusznicka, Ścinawka i Budzówka. Do głównych dopływów prawostronnych należą Wilczka, Biała Lądecka, Raczyna, Płocha, Przedpolna, Widna, Biała Głuchołaska, Ścinawa Niemodlińska oraz Potok Borkowicki.
Po czesku główne dopływy nazywają się: po lewej stronie Dušnická Bystřice i Stěnava, po prawej – Landecká Bělá, Vidnávka, Hlucholazská Bělá i Nemodlínská Stěnava. Bywa też, że spośród dopływów wymienia się wyłącznie Ścinawkę.
Cały system rzeczny Nysy Kłodzkiej doczekał się osobnego opracowania poświęconego jego ichtiofaunie.
Lewobrzeżna Ścinawka (czes. Stěnava, niem. Steine) ma 64,31 km długości i dorzecze o powierzchni 594 km². Wypływa na południowo-zachodnim zboczu góry Borowej w Górach Wałbrzyskich, mija Mieroszów, między Golińskiem a Starostinem przechodzi do Czech, gdzie płynie przez Meziměstí i Broumov, i wraca do Polski między Otovicami a Tłumaczowem. Przez Kotlinę Kłodzką dociera do Nysy Kłodzkiej, do której uchodzi poniżej Ścinawicy, na północ od Kłodzka.
Z prawej strony, w Krosnowicach (Pilczy) na południe od Kłodzka, uchodzi Biała Lądecka (niem. Biele, Landecker Biele) o długości 52,7 km; jej dorzecze, liczące 314,6 km², ma niemal w całości charakter górski, a wody zalicza się do II klasy czystości. W Paczkowie, między Zalewem Paczkowskim a północnymi przedmieściami miasta, wpada górski potok Kamienica (czes. Bílá voda, niem. Kamitzbach) o długości 15 km, z czego 7,4 km przypada na Czechy, a 7,6 km na Polskę. Wśród prawych dopływów wymieniana jest również Tarnawka.
Biała Głuchołaska (czes. Bělá, niem. m.in. Freiwaldauer Biela) powstaje z górskich potoków na stokach Wysokiego Jesionika, przepływa przez Jeseník, mija Mikulovice, w Głuchołazach wkracza do Polski i uchodzi do Jeziora Nyskiego na południowy zachód od miasta Nysa. Jej długość podawana jest jako 51,9 km lub 54,9 km, a dorzecze liczy 396 km², w tym 113 km² w Polsce. Do tego zbiornika uchodzą także Płocha i Widna. Pod Lewinem Brzeskim do Nysy Kłodzkiej wpada Ścinawa Niemodlińska (niem. Steinau), w górnym biegu nazywana potokiem Tuczna. Ma 58,96 km długości i 444 km² dorzecza; zaczyna się koło Mieszkowic, około 7 km na północny zachód od Prudnika, i płynie między innymi przez Korfantów, Tułowice i Niemodlin.
Część wód potoku Kleśnica, wpadającego do Morawki – dopływu Białej Lądeckiej – odpływa drogą podziemną z czeskiej Morawy, należącej do zlewiska Morza Czarnego. Dochodzi tu zatem do przekroczenia kontynentalnego działu wodnego pod powierzchnią ziemi.
Ponieważ rzeka często wylewa, w XX wieku zbudowano na niej duże zbiorniki retencyjne. Pierwszym z nich jest Jezioro Otmuchowskie w okolicach Otmuchowa, nazywane też Zaporowym, o powierzchni 20 km², budowane w latach 1926–1932. Drugim jest Jezioro Nyskie (inaczej Głębinowskie), o powierzchni lustra wody podawanej jako 22 km² albo 2077 ha, powstałe w 1971 roku; pod wodą znalazły się wówczas między innymi Głębinów (Glumpenau), Roßhof i Miedniki (Kupferhammer).
W 2002 roku między Kamieńcem Ząbkowickim a Paczkowem przybyły dwa kolejne akweny, Topola i Kozielno, tworzące wspólnie Zalew Paczkowski, nazywany też Jeziorem Paczkowskim. Tym samym na rzece znajdują się cztery duże zbiorniki zaporowe z elektrowniami wodnymi, w części opisów lokowane w jej górnym biegu, a starsze jeziora wykorzystuje się także w celach energetycznych i rekreacyjnych.
Planowano ponadto budowę Zbiornika Kamieniec powyżej Kamieńca Ząbkowickiego i prace nawet się rozpoczęły. Zostały one jednak wstrzymane, a na obszarze przewidzianym pod akwen utworzono rezerwat ptactwa, co znacznie utrudniło całe przedsięwzięcie.
Zbiorniki Topola i Kozielno oraz Jezioro Otmuchowskie i Jezioro Nyskie tworzą w środkowym biegu rzeki tak zwaną Kaskadę Nysy Kłodzkiej. Dwa pierwsze, łącznie określane jako Zalew Paczkowski, powstały po spiętrzeniu wód rzeki, które zalały przede wszystkim stawy w wyrobiskach żwirowni. Leżą na granicy województw dolnośląskiego i opolskiego, zajmują 6,9 km², a ich pojemność całkowitą podaje się jako 42,9 mln m³. Podstawowym zadaniem zalewu jest ochrona przed powodzią, ale piętrzoną wodę wykorzystuje się też w energetyce: u wylotu każdego ze zbiorników działa elektrownia wodna. Na obszarze zalewu nadal pracuje żwirownia.
Zbiornik Topola, położony w gminie Kamieniec Ząbkowicki poniżej miejscowości Topola, tuż powyżej Paczkowa, zamyka zapora ziemna. Przy maksymalnym piętrzeniu, wynoszącym 7,8 m, zajmuje 3,4 km² i mieści 21,68 mln m³, a wciąż trwające wybieranie żwiru systematycznie powiększa jego pojemność. Elektrownia przy zbiorniku ma moc 1,56 MW i trzy hydrogeneratory po 514,2 kW. Prace rozpoczęto w 1986 roku (jako okres budowy podawane są też lata 1995–2003). Po powodzi tysiąclecia budowę zbiorników włączono do Narodowego Programu Odbudowy i Modernizacji jako priorytetowe zadanie przeciwpowodziowe, a do finansowania z budżetu państwa doszły wówczas środki Banku Rozwoju Rady Europy. Do eksploatacji zbiorniki oddano 6 grudnia 2002 roku.
Bezpośrednio poniżej leży Kozielno, rozciągające się na terenie gmin Kamieniec Ząbkowicki i Paczków; powstało z zalania licznych małych stawów i większych wyrobisk po żwirowni. Jego zapora ma 5,7 m wysokości, a powierzchnia zbiornika wynosi 3,5 km². Przy maksymalnym poziomie wody mieści on 16,30 mln m³, przy normalnym 12,92 mln m³, co pozostawia 3,38 mln m³ na potrzeby ochrony przeciwpowodziowej. Elektrownia wodna przy Kozielnie ma jeden hydrogenerator o mocy 1,9 MW.
Jezioro Otmuchowskie (Zbiornik Otmuchów) leży tuż powyżej Otmuchowa i zamyka je zapora ziemna. W czasie budowy, datowanej też na lata 1928–1933, obiekt nazywano Staubecken Ottmachau; uroczyste oddanie zbiornika do użytku, już pod nazwą Ottmachauer See, połączone z uruchomieniem elektrowni wodnej, odbyło się 17 czerwca 1933 roku. Przy maksymalnym piętrzeniu, sięgającym 18,6 m, zbiornik zajmuje 20,6 km². Według ponownych obliczeń z 2001 roku, uwzględniających zamulanie osadami rzecznymi, pojemność do poziomu przelewu na wysokości 215 m n.p.m. wynosiła 130,45 mln m³; pojemność normalna wynosi 58,4 mln m³, a rezerwa powodziowa 70,8 mln m³.
Elektrownia ma nietypowe położenie: stoi po stronie jeziora, a nie, jak zwykle, za zaporą. Pionowe wały obu turbin Kaplana sprzężone są z pionowymi wałami generatorów, osadzonych w szybach 7 m poniżej poziomu elektrowni. Budynek to silnie przeszklona hala o stalowym szkielecie i długości blisko 100 m. Łączną moc obu turbin podaje się jako 4,8 MW przy różnicy poziomów 16 m i przepływie 2×21,5 m³/s. W ramach modernizacji zakończonej w 2014 roku wymieniono turbiny i generatory; każdy z synchronicznych generatorów, obracających się z prędkością 272,7 obr./min, ma odtąd moc zainstalowaną 3487,5 kW, uzyskiwaną przy przepływie 18 m³/s i spadzie 21,5 m.
Jezioro Nyskie, zwane też Zbiornikiem Nysa, sąsiaduje bezpośrednio z miastem Nysa i leży niedaleko drogi krajowej nr 46 z Częstochowy do Kłodzka. Betonowo-ziemna zapora ma ponad 5 km długości i do 14 m wysokości, a zbiornik mieści 123,4 mln m³, w tym 55,8 mln m³ stałej rezerwy powodziowej. Poza ochroną terenów położonych niżej zapewnia wodę dla żeglugi oraz dla gospodarki komunalnej Wrocławia. W czteroturbinowej elektrowni na odpływie pracują dwie turbiny Kaplana o łącznej mocy 4,8 MW, przy przepływie 2×30,5 m³/s i różnicy poziomów 20 m; energia trafia do krajowej sieci.
Pod wodą znalazł się znaczny obszar gminy Nysa, w większości zalesiony. Mieszkańców wysiedlono, a wsie Brzezina Polska, Miedniki i Różanka oraz część Głębinowa z majątkiem Probsthof zburzono. Brzezina Polska notowana jest już jako „Brzesina polonicali” w „Księdze uposażeń biskupstwa wrocławskiego” (Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis), spisanej w latach 1295–1305 za biskupa Henryka z Wierzbna. W zachodniej części akwenu po wydobyciu żwiru pozostały niewielkie wyspy, których liczba zmienia się zależnie od stanu wody.
Jezioro Nyskie zbudowano w 1971 roku, natomiast do eksploatacji zbiornik oddano w 1972 roku.
Planowany Zbiornik Kamieniec ma powstać w zachodniej części Obniżenia Otmuchowskiego, między Obniżeniem Ząbkowic na północy a Obniżeniem Laskówki, na terenie gminy Kamieniec Ząbkowicki w powiecie ząbkowickim. Według założeń zapora wysoka na 19 m i długa na 2,3 km ma spiętrzyć wodę na powierzchni około 1000 ha, a zbiornik ma pomieścić do 104 mln m³. Spotyka się jednak również inne wartości: wysokość zapory 17,5 m i pojemność całkowita 90 mln m³. Przewidziano przy nim małą elektrownię wodną o mocy około 2 MW, która ma wytwarzać średnio 11,3 GWh rocznie.
Pomysł budowy kolejnego zbiornika zaporowego, który miał uregulować środkowy bieg rzeki, pojawił się w latach 1975–1976, lecz z braku pieniędzy go porzucono. Powrócono do niego po powodzi tysiąclecia w 1997 roku, w ramach rządowego Programu dla Odry 2006. W 2000 roku zburzono wieś Pilce, przeznaczoną do zalania, a większość jej mieszkańców przeniesiono do Kamieńca Ząbkowickiego. Najwyższa Izba Kontroli uznała za niecelowe i niegospodarne zlecenie przez pełnomocnika rządu nowej dokumentacji za 51,7 mln zł, skoro wrocławski Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej wydał już na przygotowanie budowy 12,7 mln zł, a wcześniejsza dokumentacja projektowa pozostawała aktualna. W 2005 roku minister środowiska Jan Szyszko zrezygnował z budowy, powołując się na wskazaną w studium wykonalności niewielką skuteczność zbiornika w obniżaniu fali powodziowej i na pilniejsze inwestycje; koszt budowy oceniano wówczas na 625 mln zł, a wykupione grunty miały pozostać użytkiem ekologicznym.
Po raz trzeci projekt powrócił po powodzi z września 2024 roku. W październiku 2025 roku Wody Polskie zawarły z firmą Sweco Polska umowę o wartości 68,2 mln zł na nową dokumentację projektową. Prace projektowe, łącznie z uzyskaniem decyzji środowiskowych i wodnoprawnych oraz pozwolenia na budowę, mają się zakończyć w 2027 roku; w tym samym roku ma ruszyć budowa, zaplanowana na 5 lat. Koszt całej inwestycji szacuje się na około 1,3 mld zł, a jednym ze źródeł finansowania ma być kredyt Banku Światowego. W maju 2026 roku aneksem rozszerzono umowę o aktualizację studium wykonalności, uwzględniającą między innymi dane z powodzi 2024 roku. W lipcu 2026 roku Ministerstwo Klimatu i Środowiska, na wniosek Wód Polskich, wszczęło postępowanie w sprawie zatwierdzenia projektu robót geologicznych na terenie gmin Bardo i Kamieniec Ząbkowicki, zakwalifikowane jako szczególnie skomplikowane. W połowie tego miesiąca teren planowanego zbiornika odwiedzili przedstawiciele Banku Światowego.
Jezioro Otmuchowskie i Jezioro Nyskie wraz z przyległym terenem objęto Otmuchowsko-Nyskim Obszarem Chronionego Krajobrazu. Przy Jeziorze Otmuchowskim znajduje się siedlisko czapli siwej, wyjątkowe w skali kraju. W zachodniej części tego zbiornika, w trzcinach i wierzbowych zaroślach, gnieżdżą się trzy gatunki perkozów, bączek, kropiatka i błotniak stawowy, od końca kwietnia odzywają się brzęczki, a w rejonie zapory gniazdują białorzytki. Spotyka się tu też ogorzałki, rzadziej uhle, lodówki i markaczki, a także nury rdzawoszyje i czarnoszyje. W czasie przelotów odpoczywają tu kuliki wielkie, czajki, siewnice oraz biegusy zmienne i krzywodziobe; stwierdzono również obecność kamusznika, ostrygojada i płatkonoga szydłodziobego. Nad Jeziorem Nyskim występują między innymi mewy czarnogłowe i srebrzyste, rybitwy rzeczne, czaple białe, łęczaki, biegusy malutkie, brodźce piskliwe, cyraneczki i kwokacze.
Wody Jeziora Otmuchowskiego obfitują w ryby, zwłaszcza w sandacze, a w Jeziorze Nyskim żyje wiele gatunków, między innymi sandacz, szczupak, okoń i leszcz. W zbiorniku Topola, gdzie wędkuje się metodą gruntowo-spławikową, występują brzany, klenie, świnki, jelce, pstrągi i lipienie; co roku organizuje się tam wiele zawodów wędkarskich.
Północny brzeg Jeziora Nyskiego jest piaszczysty i tworzy naturalne plaże, a we wschodniej części akwenu działają ośrodki wczasowe z sezonową bazą noclegową oraz porty jachtowe. Największy z tamtejszych ośrodków, Akwa Marina, powstał po przejęciu Nyskiego Ośrodka Rekreacji przez miejską spółkę wodociągową Akwa.
W dolnym biegu Nysa Kłodzka jest wykorzystywana – razem z Oławą – jako źródło wody dla Wrocławia. W tym celu zbudowano kanał przerzutowy, który prowadzi wodę z Nysy Kłodzkiej do Oławy.
Podczas wezbrań zwierciadło wody podnosi się o trzy do czterech metrów, a przepływ, który poniżej zapory nie powoduje jeszcze strat w infrastrukturze, zależy od stanu wód Odry i mieści się w przedziale 150–190 m³/s. Średni przepływ wieloletni u ujścia do Odry wynosi 50 m³/s, choć podawana bywa też wartość 25 m³/s.
Spotyka się ponadto wartości 37,7 m³/s (dla ujścia) oraz 45 m³/s.
Kanał przerzutowy Nysa–Oława powstał w 1971 roku, ponieważ Oława, główne źródło wody pitnej dla Wrocławia, nie miała dostatecznych zasobów; postanowiono więc zasilać ją wodą z Nysy Kłodzkiej, czystszą od wody Odry. Kanał wspomaga zaopatrzenie w wodę Wrocławia, Oławy i Brzegu oraz okolicznych miejscowości, a na poszczególnych odcinkach formalnie stanowią go cieki Pępicki Potok i Psarski Potok.
Kanał zaczyna się na jazie w okolicy Michałowa, niedaleko mostu autostrady A4. Przez pierwsze 2 km woda płynie sztucznym korytem do Michałowa, gdzie przy drodze nr 458 stacja pomp wrocławskiego MPWiK tłoczy ją podziemnym rurociągiem na wzniesienie zwane Wałem Michałowskim. Stamtąd odkryty kanał kieruje się na północny zachód doliną Pępickiego Potoku; w rejonie drogi krajowej nr 39 łączy się z Przyleskim Potokiem i odtąd nosi nazwę Psarskiego Potoku. Przekopem wykonanym w kierunku zachodnim doprowadzono go do Oławy, z którą łączy się koło Jaczkowic. Wykorzystane potoki na wielu odcinkach wyprostowano, a ich brzegi umocniono betonem.
Pierwsze ujęcie wody na kanale, w okolicy Krzyżowic, zaopatruje Brzeg: woda po wstępnym oczyszczeniu mechanicznym jest mieszana z wodą z kilku pobliskich studni głębinowych i płynie podziemnym rurociągiem do stacji uzdatniania. Kolejne, położone za Psarami, a przed Godzikowicami, zaopatruje miasto Oława. Kanałem płynie mniej więcej tyle wody, ile niesie sama Oława.
Po ulewach w górach rzeka często silnie wzbiera. Wielokrotnie występowała z brzegów i zalewała pobliskie miejscowości, czasem niszcząc je całkowicie. Uchodząca do niej w Paczkowie Kamienica wylewała głównie w dolnym biegu, razem z Nysą Kłodzką, zalewając przede wszystkim przedmieścia miasta, oraz w środkowym, zalewając wieś o tej samej nazwie. Paczków był zalewany kilkakrotnie w XIX wieku i dwukrotnie w XX – w 1938 i 1997 roku – a główną przyczyną tych powodzi była Nysa Kłodzka.
Przed XX wiekiem kroniki notowały wysokie stany wód w latach 1270, 1310 (26 lipca), 1387, 1400, 1463, 1475, 1501, 1598 (16 sierpnia, według innego przekazu 21 czerwca), 1622, 1729, 1736, 1783 (22 czerwca, gdy stan wody w Kłodzku wyniósł około 6,30 m), 1813, 1829, 1854, 1879, 1880 (5–12 sierpnia), 1883 (19–20 czerwca), 1888 oraz 1897 (27–31 lipca).
Znacznie obszerniejszy, a miejscami niezgodny z powyższym jest wykaz oparty na kronikach kłodzkich. Z XIV wieku wymienia on rok 1310; z XV – lata 1441, 1464 i 1474; z XVI – 1500, 1522, 1524, 1560, 1566, 1570, 1587, 1589, 1591 i 1598; z XVII – 1602, 1603, 1605, 1610, 1611, 1612, 1625, 1646, 1652, 1655, 1689, 1693 i 1696; z XVIII – 1702, 1703, 1713, 1724, 1735, 1736, 1740, 1755, 1763, 1767, 1775, 1785, 1787, 1789 i 1799; z XIX – 1804, 1806, 1827, 1828, 1829, 1831, 1850, 1854, 1879, 1881, 1883, 1891 i 1897; z XX – 1900, 1903, 1907, 1938, 1952, 1997 i 1998, a z XXI – 2024.
Rozbieżności bywają drobne. Tam, gdzie pierwszy wykaz notuje lata 1463, 1475 i 1501, wykaz kłodzki podaje 1464, 1474 i 1500. Lata 1270, 1387, 1400, 1622, 1729, 1783, 1813, 1880 i 1888 występują wyłącznie w pierwszym z nich, natomiast 1900, 1907 i 1998 – tylko w wykazie kłodzkim.
Na przełomie XIX i XX wieku wdrożono system obserwacji stanów wody. Na jego podstawie wysokie stany w Kotlinie Kłodzkiej stwierdzono w latach 1903, 1938, 1952, 1967, 1970, 1972, 1977, 1997 i 2024; czterech z nich – 1967, 1970, 1972 i 1977 – nie ma w wykazie kłodzkim.
Historii wezbrań powodziowych na ziemi kłodzkiej oraz ich wpływowi na przekształcenia den dolin Nysy Kłodzkiej i Białej Lądeckiej poświęcił opracowanie Janusz Łach, ogłoszone w czasopiśmie „Nauka Przyroda Technologie”.
Według jednego z opisów ulewy z 1598 roku wywołały w Bardzie silne osunięcie ziemi ze stoków Bardzkiej Góry. Masy gruntu przegrodziły koryto, rzeka zalała miasto, a potem zmieniła bieg. Inny opis podaje, że 24 sierpnia 1598 roku wezbrana rzeka podmyła Kalwarię, a oberwane skały tej góry zatarasowały koryto i doprowadziły do zalania Barda. Na północno-zachodnim zboczu Kalwarii widnieje strome osuwisko, powstałe wskutek obrywu skał wywołanego działalnością rzeki.
Podczas powodzi tysiąclecia w 1997 roku doliną przetoczyła się fala o wysokości dziewięciu metrów, która zalała Kłodzko. Zbiorniki retencyjne nie uchroniły przed zalaniem również Nysy. Przeciętny przepływ u ujścia wynosi 50 m³/s, tymczasem w lipcu tamtego roku przepływ poniżej zapory przekroczył 1500 m³/s; według innych danych wyniósł on wówczas ponad 950 m³/s. Awaryjny zrzut z Jeziora Nyskiego zalał między innymi Nysę, Lewin Brzeski i wiele wsi w dorzeczu, a także przyczynił się do znacznego podniesienia się poziomu Odry, która zalała Wrocław. W całej Kotlinie Kłodzkiej rzeki tego dorzecza wyrządziły ogromne straty.
We wrześniu 2024 roku Nysa Kłodzka ponownie ciężko doświadczyła Kłodzko oraz miejscowości położone poniżej Nysy. Powyżej Jeziora Otmuchowskiego do zniszczeń przyczyniło się rozmycie zapory w Stroniu Śląskim przez przelewającą się wodę: niemal cała zgromadzona w zbiorniku woda, około 1,4 mln m³, wypłynęła z niego w krótkim czasie.
W czasie powodzi w 2024 roku zapełnił się zbiornik Topola, a 16 września około godziny 11 jego przelew powierzchniowy, przez który przepływały duże ilości wody, został podmyty i betonowe części przelewu się zawaliły. Woda przeszła przez zbiornik Kozielno i zalała niżej położone części Paczkowa; Jezioro Otmuchowskie i Jezioro Nyskie spłaszczyły jednak tę falę i nie wywołała ona już dalszych zniszczeń.
Na części swojego biegu rzeka stanowi tradycyjną granicę między Górnym a Dolnym Śląskiem: linia podziału biegła z grubsza wzdłuż koryta, a miejscami wprost nim.
W czasie II wojny światowej alianci przejściowo rozważali Nysę Kłodzką jako przyszłą rzekę graniczną między Polską a Niemcami. Punktem wyjścia było żądanie Józefa Stalina, by zachodnią granicę Związku Radzieckiego wyznaczyła linia Curzona; polski rząd na uchodźstwie w Londynie odpowiedział własną koncepcją polskiej granicy zachodniej wzdłuż Odry i Nysy. W tajnym porozumieniu z 26 lipca 1944 roku rząd ten uznał linię Curzona i wystąpił z postulatem granicy biegnącej Odrą oraz Nysą Łużycką.
Podczas konferencji jałtańskiej zachodni alianci omawiali wariant z Nysą Kłodzką jako jeden z możliwych przebiegów zachodniej granicy Polski. Jego przyjęcie oznaczałoby, że po stronie niemieckiej zostałaby mniej więcej połowa Śląska, w tym większa część Wrocławia. Strona radziecka odrzuciła tę propozycję w Poczdamie, obstając przy granicy przesuniętej dalej na zachód, na Nysę Łużycką.
Wskazuje się też, że linia Nysa Łużycka–Odra okazała się krótsza, prostsza i przez to korzystniejsza strategicznie, a Polska zyskała dzięki niej około 20 tysięcy km² dodatkowego terytorium, wraz z Legnicą, Wałbrzychem, Zieloną Górą i Świdnicą oraz ze znaczącymi złożami węgla, miedzi i srebra.
Najstarszy zapis nazwy pochodzi z 981 roku, kiedy rzekę wymieniono razem z Kłodzkiem w formule „iuxta flumen nomine Nizzam”. Nazwa wywodzi się prawdopodobnie od indoeuropejskiego rdzenia czasownikowego *neid- o znaczeniu „płynąć”.
W innych językach rzeka nazywa się po czesku Kladská Nisa, po niemiecku Glatzer Neiße, a po angielsku Eastern Neisse (dosłownie „Wschodnia Nysa”).
Nysa Kłodzka uchodzi do Odry.
Opracowano na podstawie artykułu Nysa Kłodzka w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Rów Górnej Nysy, Przełom Bardzki, Biała Lądecka, Ścinawka (dopływ Nysy Kłodzkiej), Kamienica (dopływ Nysy Kłodzkiej), Biała Głuchołaska, Ścinawa Niemodlińska, Zalew Paczkowski, Zbiornik Topola, Zbiornik Kozielno, Jezioro Otmuchowskie, Jezioro Nyskie, Zbiornik Kamieniec, Kanał Nysa-Oława, Most w Skorogoszczy (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Nysa Kłodzka