| Długość | 181,7 km |
|---|---|
| Uchodzi do | Odra |
Początek rzeki wyznaczają wypływy w Masywie Śnieżnika, na stokach Puchacza i Trójmorskiego Wierchu. Ten spośród nich, który leży najwyżej i zarazem najdalej od ujścia, znajduje się na wysokości 1006 m n.p.m.; w 2020 roku nadano mu nazwę „Szczodry”.
Poszczególne edycje wskazują to miejsce nieco inaczej. Ukraińska mówi o zboczach samego Trójmorskiego Wierchu, czeska o zachodnich stokach góry Klepáč w paśmie Králickiego Śnieżnika, angielska poprzestaje na stwierdzeniu, że źródła leżą w tych górach przy granicy z Czechami. Wersje niemiecka i rosyjska wiążą narodziny rzeki z okolicą wsi Jodłów (niem. Thanndorf), przy czym niemiecki tekst i niemiecka tabela wymieniają dwa różne wzniesienia.
W górnym biegu rzeka korzysta z gotowej drogi odpływu, jaką jest Rów Górnej Nysy. Płynie tam wartko i tworzy wodospady, a następnie wkracza w Kotlinę Kłodzką — rozpostartą, jak ujmuje to opis czeski, między Górami Orlickimi a Jesionikami. Tej właśnie części biegu poświęcony jest piętnasty tom Słownika geografii turystycznej Sudetów pod redakcją Marka Staffy, obejmujący Kotlinę Kłodzką i Rów Górnej Nysy (Wrocław 1994).
Danych o długości jest kilka i nie da się ich pogodzić. Tabela polska oraz edycja ukraińska mówią o 181,7 km, niemiecka o 182 km, angielska o 188 km, czeska i rosyjska o 195 km — tę ostatnią wartość podaje zresztą, wbrew własnej tabeli, także tekst niemiecki, pisząc o ujściu po stu dziewięćdziesięciu pięciu kilometrach. Wersja angielska opatruje rzekę informacją, że pod względem długości zajmuje ona dwudzieste pierwsze miejsce.
Zlewnię liczy się na 4570 km² (edycja angielska) albo 4565 km² (czeska i rosyjska). Na Polskę przypada z tego 3742 km² lub — według wersji ukraińskiej — 3744 km². Dorzecze nie mieści się w całości w granicach kraju: sięga też do Czech, w rejon Broumovska i Jesenicka. Źródło leży na 1006 m n.p.m., a ujście na 139 m (edycje rosyjska i ukraińska) bądź na 140 m (tabela niemiecka).
Z Kotliny Kłodzkiej rzeka wyrywa się w okolicy Barda, przecinając Góry Bardzkie. Powstaje w ten sposób Przełom Nysy Kłodzkiej, zaliczany do największych osobliwości Sudetów; opis czeski mówi w tym miejscu o głębokiej dolinie wciętej w góry bardzkie.
Wewnątrz gór koryto układa się w kilka zakoli, czyli meandrów — form właściwych raczej rzece nizinnej niż górskiej. Właśnie w nich upatruje się dowodu antecedencji Nysy Kłodzkiej.
Po opuszczeniu gór rzeka skręca gwałtownie na wschód i płynie Przedgórzem Sudeckim. Pierwszy równoleżnikowy odcinek podgórski, między Bardem a Kamieńcem Ząbkowickim, mieści się w szerokiej na sześć kilometrów, starej tektonicznie niecce zwanej kamieniecką, wypełnionej osadami trzeciorzędowymi i plejstoceńskimi.
Poniżej Kamieńca Ząbkowickiego, w pobliżu Byczenia, koryto natrafia na przeszkodę: wąski rygiel skalny, będący skalistą odnogą Wzgórz Kamienieckich, które przecinają Obniżenie Otmuchowskie. Dolina zwęża się tam do 150 metrów. Zaraz za ryglem otwiera się natomiast obniżenie o szerokości ponad pięciu kilometrów, ciągnące się aż do Nysy.
W Nysie rzeka wkracza na Nizinę Śląską. Poniżej miasta zakręca na północ, mija Skorogoszcz i uchodzi do Odry jako jeden z jej większych lewych dopływów. Miejsce ujścia opisywane jest jako okolice wsi Rybna (niem. Riebnig), na południowy wschód od Brzegu.
Bieg dolny prowadzi już równiną, a koryto jest na tym odcinku częściowo uregulowane. Rzeka przecina województwa dolnośląskie i opolskie, historycznie zaś ziemię kłodzką oraz Dolny Śląsk.
Licząc od źródeł, nad Nysą Kłodzką leżą Międzylesie, Bystrzyca Kłodzka, Kłodzko, Bardo, Kamieniec Ząbkowicki, Paczków, Otmuchów, Nysa, Lewin Brzeski i Skorogoszcz. Rosyjski opis układa je w dwie grupy: najpierw ciąg miejscowości, do których rzeka zmierza na północ, potem te, które mija po skręcie na wschód.
Do 1945 roku ośrodki te znajdowały się na terytorium niemieckim i były w większości zamieszkane przez ludność niemiecką, wysiedloną pod koniec II wojny światowej. Stąd równoległy zestaw nazw: Mittelwalde, Habelschwerdt, Glatz, Wartha, Kamenz N.S., Patschkau, Ottmachau, Neiße, Löwen i Schurgast. Edycja angielska zwraca uwagę, że polskie i niemieckie miano Międzylesia znaczy dokładnie to samo — środek lasu.
W piśmiennictwie czeskim krążą z kolei formy Mezilesí, Kladská Bystřice, Kladsko, Bardo, Kamenec, Pačkov, Otmuchov, Nisa oraz Břežský Levín.
Z lewej strony rzeka przyjmuje Bystrzycę zwaną Łomnicką, Łomnicę, Bystrzycę Dusznicką, Ścinawkę i Budzówkę. Prawy brzeg zasilają Wilczka, Biała Lądecka, Raczyna, Płocha, Przedpolna, Widna, Biała Głuchołaska, Ścinawa Niemodlińska oraz Potok Borkowicki.
Wykaz czeski jest krótszy i posługuje się własnym nazewnictwem: po lewej wymienia Dušnicką Bystřicę i Stěnavę, po prawej Landecką Bělą, Vidnávkę, Bělą hlucholazską i Nemodlínską Stěnavę. Edycja rosyjska poprzestaje na jednym dopływie, którym jest Ścinawka.
Cały system rzeczny Nysy Kłodzkiej doczekał się osobnego opracowania poświęconego jego ichtiofaunie.
Do potoku Kleśnica, wpadającego do Morawki — dopływu Białej Lądeckiej — trafia część wód odpływających drogą podziemną z czeskiej Morawy, a więc z obszaru należącego do zlewiska Morza Czarnego. Mamy tu zatem do czynienia z przekroczeniem kontynentalnego działu wodnego pod powierzchnią ziemi.
Skłonność rzeki do wylewania skłoniła w XX wieku do budowy dużych zbiorników retencyjnych. Pierwszy powstał w okolicach Otmuchowa: Jezioro Otmuchowskie, nazywane też Zaporowym, o powierzchni 20 km², budowano w latach 1926–1932. Drugi, Jezioro Nyskie (inaczej Głębinowskie), o 22 km² lustra wody, oddano w 1971 roku; pod wodą znalazły się wówczas między innymi Głębinów (Glumpenau), Roßhof i Miedniki (Kupferhammer).
W 2002 roku między Kamieńcem Ząbkowickim a Paczkowem doszły dwa kolejne akweny — Topola i Kozielno — tworzące wspólnie Zalew Paczkowski, w niemieckiej tabeli figurujący jako Jezioro Paczkowskie. Czeska edycja liczy więc na górnym biegu cztery duże zbiorniki zaporowe i przypisuje im elektrownie wodne; polska podkreśla, że starsze jeziora służą nie tylko energetyce, ale i rekreacji.
Planowano ponadto Zbiornik Kamieniec, położony powyżej Kamieńca Ząbkowickiego, a prace nawet ruszyły. Zostały jednak wstrzymane, na obszarze przewidzianym pod akwen utworzono rezerwat ptactwa i to znacznie utrudniło całe przedsięwzięcie.
Dolny bieg rzeki służy — razem z Oławą — jako źródło wody dla Wrocławia. Zbudowano w tym celu kanał przerzutowy, który prowadzi wodę z Nysy do Oławy.
U ujścia do Odry przepływ średni z wielolecia wynosi 50 m³/s; taką samą liczbę podaje edycja ukraińska. Czeska mówi natomiast o 25 m³/s i dodaje, że podczas wezbrań zwierciadło podnosi się o trzy do czterech metrów. Przepływ, który poniżej zapory nie powoduje jeszcze strat w infrastrukturze, zależy od stanu wód Odry i mieści się w przedziale 150–190 m³/s.
Przed XX wiekiem kroniki notowały wysokie stany wód w latach 1270, 1310 (26 lipca), 1387, 1400, 1463, 1475, 1501, 1598 (16 sierpnia), 1622, 1729, 1736, 1783 (22 czerwca, gdy w Kłodzku woda sięgnęła około 6,30 m), 1813, 1829, 1854, 1879, 1880 (5–12 sierpnia), 1883 (19–20 czerwca), 1888 oraz 1897 (27–31 lipca).
Zestawienie oparte na kronikach kłodzkich, przytaczane w edycjach angielskiej i ukraińskiej, jest znacznie obszerniejsze i miejscami niezgodne z polskim. Z XV wieku wymienia lata 1441, 1464 i 1474; z XVI — 1500, 1522, 1524, 1560, 1566, 1570, 1587, 1589, 1591 i 1598; z XVII — 1602, 1603, 1605, 1610, 1611, 1612, 1625, 1646, 1652, 1655, 1689, 1693 i 1696; z XVIII — 1702, 1703, 1713, 1724, 1735, 1736, 1740, 1755, 1763, 1767, 1775, 1785, 1787, 1789 i 1799; z XIX — 1804, 1806, 1827, 1828, 1829, 1831, 1850, 1854, 1879, 1881, 1883, 1891 i 1897; z XX — 1900, 1903, 1907, 1938, 1952, 1997 i 1998.
Rozbieżności bywają drobne, ale systematyczne. Tam, gdzie tekst polski notuje 1463, 1475 i 1501, tamten wykaz ma 1464, 1474 i 1500. Lata 1270, 1387, 1400, 1622, 1729, 1783, 1813 i 1888 pojawiają się wyłącznie w wersji polskiej, natomiast 1900, 1907 i 1998 — tylko w zestawieniu obcojęzycznym.
Na przełomie XIX i XX wieku wdrożono regularne obserwacje stanów wody. Opierając się na nich, wysokie stany w Kotlinie Kłodzkiej odnotowano w latach 1903, 1938, 1952, 1967, 1970, 1972, 1977, 1997 i 2024; czterech z nich — 1967, 1970, 1972 i 1977 — obcojęzyczny wykaz nie zawiera.
Historii wezbrań powodziowych na ziemi kłodzkiej oraz ich wpływowi na przekształcenia den dolin Nysy Kłodzkiej i Białej Lądeckiej poświęcił opracowanie Janusz Łach, ogłoszone w „Nauce Przyrodzie Technologiach”.
Ulewy z 1598 roku wywołały w Bardzie potężne osunięcie ziemi ze stoków Bardzkiej Góry. Masy gruntu przegrodziły koryto, rzeka zalała miasto, a potem zmieniła bieg.
Powódź tysiąclecia z 1997 roku przeszła doliną falą o wysokości dziewięciu metrów; pod wodą znalazło się Kłodzko. Zbiorniki retencyjne nie ochroniły przed zalaniem także Nysy. Przepływ, który u ujścia wynosi przeciętnie 50 m³/s, w lipcu tamtego roku przekroczył 1500 m³/s. Awaryjny zrzut z Jeziora Nyskiego zatopił Nysę, Lewin Brzeski i wiele wsi w dorzeczu, a podnosząc znacznie poziom Odry, przyczynił się do zalania Wrocławia. W całej Kotlinie Kłodzkiej rzeki tego dorzecza wyrządziły ogromne straty.
We wrześniu 2024 roku Nysa Kłodzka ponownie ciężko doświadczyła Kłodzko oraz miejscowości położone poniżej Nysy. Powyżej Jeziora Otmuchowskiego do zniszczeń dołożyło się rozmycie zapory w Stroniu Śląskim przez przelewającą się przez nią wodę: niemal cała zgromadzona objętość, około 1,4 mln m³, opuściła zbiornik w krótkim czasie.
Na części swojego biegu rzeka pełni rolę tradycyjnej granicy między Górnym a Dolnym Śląskiem. Czeski opis precyzuje, że linia podziału przebiegała z grubsza wzdłuż koryta, miejscami zaś wprost nim.
W czasie II wojny światowej alianci przejściowo rozważali Nysę Kłodzką jako przyszłą rzekę graniczną między Polską a Niemcami. Punktem wyjścia było żądanie Józefa Stalina, by zachodnią granicę Związku Radzieckiego wyznaczyła linia Curzona; polski rząd na uchodźstwie w Londynie odpowiedział własną koncepcją granicy zachodniej opartej na Odrze i Nysie. W tajnym porozumieniu z 26 lipca 1944 roku rząd ten uznał linię Curzona i wystąpił z postulatem granicy biegnącej Odrą oraz Nysą Łużycką.
Wariant z Nysą Kłodzką omawiano podczas konferencji jałtańskiej jako jedną z możliwych linii demarkacyjnych. Jego przyjęcie oznaczałoby, że po stronie niemieckiej zostałaby mniej więcej połowa Śląska, w tym większa część Wrocławia. Strona radziecka odrzuciła tę propozycję w Poczdamie, obstając przy granicy przesuniętej dalej na zachód, na Nysę Łużycką — co, jak zauważa edycja angielska, w pewnym sensie przywracało przebieg granicy z początków polskiej państwowości, na zachód od Legnicy, miasta ważnego dla Bolesława Kędzierzawego i Henryka Brodatego.
Czeski komentarz do tej samej sprawy jest rachunkowy: linia Nysa Łużycka–Odra okazała się krótsza, prostsza i przez to korzystniejsza strategicznie, a Polska zyskała dzięki niej mniej więcej 20 tysięcy km² terytorium więcej, wraz z Legnicą, Wałbrzychem, Zieloną Górą i Świdnicą oraz ze znaczącymi złożami węgla, miedzi i srebra.
Najstarszy zapis nazwy pochodzi z 981 roku, kiedy rzekę wymieniono razem z Kłodzkiem w formule iuxta flumen nomine Nizzam. Jej rodowód wywodzi się najczęściej z indoeuropejskiego rdzenia czasownikowego *neid- o znaczeniu „płynąć”.
W innych językach funkcjonują miana Kladská Nisa (czeskie), Glatzer Neiße (niemieckie) oraz Eastern Neisse (angielskie), czyli Nysa Wschodnia — określenie odróżniające ją od Nysy Łużyckiej. W zestawieniach nazw pokrewnych pojawiają się jeszcze Nysa Szalona i Nysa Mała.
Nysa Kłodzka uchodzi do rzeki Odra.
Opracowano na podstawie artykułu Nysa Kłodzka w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam gdzie różnią się od cytowanego artykułu — wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Nysa Kłodzka