| Długość | 166 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 7788 km² |
| Średni przepływ | 25,5 m³/s (przy ujściu) |
| Uchodzi do | Wisły |
Bzura zaliczana jest do rzek Nizin Środkowopolskich i uchodzi do Wisły jako jej lewy dopływ. Płynie przez dwa województwa: mazowieckie i łódzkie. Znaczna część jej biegu prowadzi wzdłuż północnej krawędzi Równiny Łowicko-Błońskiej.
Bzura jest typową rzeką nizinną. Źródła leżą na wysokości 238 m n.p.m., a ujście – na wysokości 60 m n.p.m., więc na całym biegu rzeka opada o niespełna sto osiemdziesiąt metrów. W dolnym biegu poziom wody może się wahać nawet o 4,5 m – tyle wynosi maksymalna rozpiętość jej stanów. Podawana wartość średniego przepływu odnosi się do przekroju przy ujściu.
Jeśli chodzi o wymiary koryta, szerokość Bzury nie przekracza sześćdziesięciu metrów, a głębokość waha się od pół metra do dwóch metrów.
Równina Łowicko-Błońska, mezoregion o numerze 318.72, stanowi południowo-zachodnią część Niziny Środkowomazowieckiej, należącej do Nizin Środkowopolskich, i leży na terenie województw mazowieckiego oraz łódzkiego. Rozciąga się na południe od dolin Bzury i Wisły. Jest morenową równiną denudacyjną i zalicza się do najbardziej płaskich obszarów Mazowsza; jej główne miasta to Łowicz, Sochaczew, Skierniewice, Żyrardów, Pruszków, Grodzisk Mazowiecki i Błonie. Z południa ku północy przecinają ją liczne dopływy Bzury, wśród których za najważniejsze uważa się Utratę, Pisię, Suchą, Rawkę, Skierniewkę, Mrogę i Moszczenicę. Gleby pyłowe i czarne ziemie sprzyjają tu rolnictwu, zwłaszcza sadownictwu i warzywnictwu.
Naturalne źródła rzeki znajdowały się w Lesie Łagiewnickim, po zachodniej stronie ulicy Strykowskiej, na terenie, na którym dziś rozciąga się osiedle Rogi. Dawny charakter tych obszarów źródłowych stopniowo jednak zanika.
Uformowane koryto daje się rozpoznać już od przepustu drogowego pod ulicą Strykowską, jednak woda płynie w nim nieprzerwanie dopiero poniżej ulicy Boruty. Stamtąd coraz zasobniejsza struga zasila drobne stawiki rozłożone między ulicami Boruty a Wycieczkową.
Spośród cieków biorących początek w granicach Łodzi żaden nie jest dłuższy od Bzury. W obrębie miasta rzeka pokonuje 6,5 km, a jej źródła lokalizuje się w północnej części Łodzi.
Bzura zaczyna się u stóp Wzgórz Łagiewnickich, a w jej dorzeczu leży cały Las Łagiewnicki – kompleks o powierzchni 1205,45 ha w północno-wschodniej części Łodzi, zaliczany do największych lasów położonych w granicach miast europejskich. Jest to jeden z nielicznych lasów o cechach naturalnych, które przetrwały z dawnej Puszczy Łódzkiej; teren ma tu charakter wyżynny, o urozmaiconej rzeźbie i wysokościach od 215 do 260 m n.p.m. W 1996 roku wydzielono w nim rezerwat przyrody Las Łagiewnicki o powierzchni 69,85 ha, chroniący naturalne zbiorowiska grądów i dąbrowy świetlistej, a 31 grudnia 1996 roku prawie cały las znalazł się w Parku Krajobrazowym Wzniesień Łódzkich. Jako współrzędne źródła rzeki podaje się 51°49′10,7″ N, 19°30′29,4″ E.
Na kolejnym odcinku Bzura płynie na zachód i tworzy trzy większe zbiorniki wodne – stawy w Arturówku. Leżą one w malowniczej dolinie otoczonej lasem i dały początek największej w Łodzi bazie rekreacyjno-wypoczynkowej z przystanią dla kajaków i łodzi wioślarskich.
Arturówek, w którym leżą stawy, jest osiedlem w łódzkiej dzielnicy Bałuty. Luźne znaleziska archeologiczne świadczą o tym, że teren ten zamieszkiwała już ludność kultury przeworskiej. Od przełomu XIX i XX wieku miejscowość przekształcała się w podmiejskie letnisko z zabudową willową i taką funkcję pełni nadal. Do Łodzi przyłączono ją 13 lutego 1946 roku wraz z całą gminą Radogoszcz.
Poniżej stawów w Arturówku Bzura skręca na północ. W okolicach Marianki wpada do niej Łagiewniczanka – również ciek płynący przez ten sam kompleks leśny, a zarazem pierwszy prawobrzeżny dopływ rzeki.
Położenie źródeł rzeki bywa podawane rozbieżnie. W dwóch opisach wiąże się je z Łodzią, w jednym można natomiast przeczytać, że Bzura bierze początek w okolicach Zgierza; Zgierz zaś w innych opisach figuruje jako jedna z miejscowości leżących nad rzeką, a nie jako obszar źródłowy.
Podobnie jest z długością rzeki. Większość opisów podaje zgodnie 166 km, a tylko jeden – 173 km.
Najwięcej rozbieżnych wartości dotyczy powierzchni dorzecza. Podaje się 7788 km², 7764 km², 7800 km² oraz 7660 km². Rozbieżność sięga zatem stu kilkudziesięciu kilometrów kwadratowych i w żadnym z opisów nie została wyjaśniona.
Rozbieżności dotyczą także ujścia: według jednych opisów rzeka uchodzi do Wisły naprzeciw Wyszogrodu, według innych – w samym Wyszogrodzie.
Nie ma też pełnej zgodności co do średniego przepływu: obok wartości 25,5 m³/s u ujścia spotyka się również 28,6 m³/s. Dla samego ujścia podaje się z kolei trzy różne pary współrzędnych: 52°22′44″ N, 20°10′50″ E; 52°22′40″ N, 20°11′36″ E oraz 52°22′28″ N, 20°12′05″ E.
Licząc od źródeł, pierwszym dopływem Bzury jest wspomniana już Łagiewniczanka. Dalej z prawej strony uchodzą kolejno Linda, Moszczenica i Mroga, a następnie Bobrówka, Uchanka oraz Zwierzyniec.
Niżej Bzura przyjmuje z prawej Skierniewkę, uchodzącą poniżej Łowicza, i Rawkę, która wpada do niej między Łowiczem a Sochaczewem, potem Suchą, a jako ostatnie – Pisię i Utratę, uchodzące w Sochaczewie, oraz Łasicę. Jedno z zestawień wymienia jako dopływy prawobrzeżne siedem rzek: Łasicę, Utratę, Pisię, Rawkę, Skierniewkę, Mrogę i Moszczenicę.
Wykazy dopływów nie pokrywają się jednak w pełni. W jednym z nich brakuje Uchanki, w innym nie ma ani Uchanki, ani Zwierzyńca, wymienia się w nim za to ciek o nazwie Struga.
Pierwszym dopływem lewobrzeżnym jest Sokołówka – licząc od źródeł, drugi po Łagiewniczance ciek zasilający Bzurę. Dalej uchodzi Czartówka, zwana również Wróblinką.
Osobnego omówienia wymaga Kanał Królewski. Nie jest to naturalny ciek, lecz sztuczne połączenie Bzury z Nerem, w którym pośredniczy rzeka Zian. Kanał zaliczany jest do dopływów lewobrzeżnych.
Pozostałe dopływy z tej strony to Witonia, Ochnia, Słudwia oraz Lutomia; w jednym z zestawień jako dopływy lewobrzeżne wymienia się tylko Słudwię i Ochnię. Również te wykazy nie są zgodne: w jednym z nich brakuje Czartówki, Kanału Królewskiego i Lutomii, a Witonia figuruje w innym miejscu – dopiero za Suchą, a nie przed Ochnią.
Bzura należy do dorzecza Wisły, a za jej pośrednictwem – do zlewiska Morza Bałtyckiego. Z lewej strony zasila ją Ochnia, rzeka o długości 49,42 km i zlewni o powierzchni 578 km². Wypływa ona na wysokości 128 m n.p.m., pomiędzy jeziorami chodeckimi i Chodczem od zachodu a jeziorami lubieńskimi i Lubieniem Kujawskim od wschodu. Przepływa przez południową część Pojezierza Kujawskiego, Wysoczyznę Kłodawską i Równinę Kutnowską, na terenie województw kujawsko-pomorskiego i łódzkiego; po drodze płynie także przez Kutno. Z Bzurą łączy się poniżej Łęk Kościelnych, na północny wschód od Pęcławic, na wysokości około 94 m n.p.m.
Poniżej ujścia Ochni, na południe od Orłowa-Kolonii, na wysokości około 93,5 m n.p.m., wpada prawobrzeżna Moszczenica, dawniej nazywana Moszczanką. Ma ona 55,08 km długości i zlewnię o powierzchni około 515 km². Jej źródła leżą w okolicach wsi Byszewy, na wysokości 190 m n.p.m. W początkowym biegu płynie ku północy przez Park Krajobrazowy Wzniesień Łódzkich, w okolicach Strykowa skręca na północny zachód, a poniżej Rogóźna wychodzi na bezleśną, łagodnie falistą Równinę Łowicko-Błońską, po czym uchodzi do Bzury.
Kolejny prawy dopływ, Mroga, ma 67,31 km długości, a powierzchnię jej zlewni określa się na 460,81 km² lub na około 530 km². Wypływa na wysokości 195 m n.p.m. w granicach wsi Gałkówek-Kolonia, również na obszarze Parku Krajobrazowego Wzniesień Łódzkich. Płynie m.in. przez Dmosin i Głowno, gdzie przyjmuje swój główny dopływ – lewobrzeżną Mrożycę. Z Bzurą łączy się w rejonie Soboty, na wysokości około 91 m n.p.m. Z przeciwnej strony, na północny zachód od Łowicza, w okolicy Klewkowa, na wysokości 82,4 m n.p.m., uchodzi Słudwia. Ten lewy dopływ liczy 44,51 km, a jego zlewnia zajmuje 649 km². Słudwia wypływa z łąk koło wsi Długołęka, na południe od Gostynina, i płynie przez Równinę Kutnowską, m.in. przez Oporów, Żychlin i Maurzyce.
Skierniewka, zwana także Łupią, a dawniej również Jeżówką, jest prawym dopływem o długości 61,2 km i zlewni obejmującej 340 km². Powstaje na Wzniesieniach Łódzkich z dwóch strug – Łupi i Jeżówki – i płynie przez Nizinę Środkowomazowiecką; nad jej brzegami leżą m.in. Jeżów i Skierniewice. Do Bzury uchodzi poniżej Łowicza, w granicach wsi Mysłaków. Między Łowiczem a Sochaczewem Bzura przyjmuje Rawkę – swój największy dopływ. Rzeka ta ma około 97 km długości i dorzecze o powierzchni 1192 km²; tworzą ją dwa cieki źródłowe położone około 5 km na wschód od Koluszek. Jej średni przepływ u ujścia wynosi około 5,3 m³/s, a największa rozpiętość stanów wody sięga 2,8 m.
Na południe od Dachowej, na wysokości 73 m n.p.m., z lewej strony uchodzi rzeka o długości 17,91 km, określana nazwą Witonia lub Lutomia. W Sochaczewie Bzura przyjmuje dwa prawe dopływy płynące przez Równinę Łowicko-Błońską. Pisia, licząca 58,5 km i odwadniająca obszar 501,4 km², powstaje na południe od wsi Kaski z połączenia większej Pisi Gągoliny, mierzącej 44,8 km i płynącej przez Żyrardów, oraz mniejszej Pisi Tucznej o długości 13,7 km; źródła obu leżą na Wysoczyźnie Rawskiej, na południowy wschód od Mszczonowa. Utrata ma około 76,5 km długości i zlewnię o powierzchni 792 km². Początek dają jej dwie nikłe strugi wypływające na wysokości 160 m n.p.m. w okolicach Ojrzanowa. Nad jej biegiem leżą m.in. Pruszków, Błonie i Żelazowa Wola, a ujście znajduje się na wysokości 69 m n.p.m.
Jako ostatni dopływ, najbliżej ujścia, wymienia się prawobrzeżną Łasicę, której bieg o długości 34,9 km kończy się w Tułowicach. Jej zlewnia zajmuje 507,1 km², a średni przepływ u ujścia wynosi 1,4 m³/s. Rzeka płynie przez Kampinoski Park Narodowy. Zmeliorowano ją w okresie międzywojennym, a następnie pod koniec lat 60. Obecnie ma postać prostego kanału z licznymi urządzeniami hydrotechnicznymi: ośmioma jazami, przepompownią i stopniem wodnym.
Nad Bzurą leżą, oprócz Łodzi, Zgierz, Aleksandrów Łódzki, Ozorków, Łęczyca, Łowicz, Sochaczew i Brochów, a przy ujściu – Wyszogród.
Nad rzeką położone są także miejscowości: Wola Kałkowa, Sobota, Ruda Bugaj, Nakielnica oraz Karolew.
Wśród nadrzecznych miejscowości jest również Kozłów Biskupi. Przy Wyszogrodzie, naprzeciw którego Bzura uchodzi do Wisły, opis niemieckojęzyczny podaje w nawiasie nazwę Hohenburg.
Nie wszystkie wykazy są tak obszerne. Część z nich wymienia jedynie miejscowości, przez które rzeka przepływa: Zgierz, Aleksandrów Łódzki, Ozorków, Łęczycę, Łowicz, Sochaczew i Brochów, a Wyszogród wskazuje jako miejscowość położoną naprzeciw ujścia albo dołącza go do tej listy. Jeszcze inny wykaz pomija Łódź, Aleksandrów Łódzki i Wyszogród, uwzględnia natomiast Wolę Kałkową i Sobotę.
Nad Bzurą, w gminie Nieborów w powiecie łowickim, na wysokości 81 m n.p.m., leży wieś Kompina, wzmiankowana po raz pierwszy w 1345 roku. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” z 1883 roku przedstawiał ją jako wieś i folwark nad rzeką, oddalone o 8 wiorst od Łowicza i położone na prawo od drogi bitej prowadzącej z Łowicza do Sochaczewa. Według tego opisu w miejscu, w którym nad Bzurą stał młyn, znajdowało się niegdyś cmentarzysko z czasów przedhistorycznych.
W dniach 14–15 września 1939 roku, w czasie bitwy nad Bzurą, 26 Dywizja Piechoty Armii „Pomorze” toczyła w Kompinie zacięte walki z wojskami niemieckimi. Pamiątką tych wydarzeń jest znajdujący się we wsi cmentarz wojenny żołnierzy polskich, wpisany w 1992 roku do rejestru zabytków.
Pod koniec XVIII wieku rzeka pełniła funkcję rozgraniczenia państwowego: w latach 1793–1795 wzdłuż jej dolnego biegu przebiegała granica między Polską a Prusami.
Dostępne opisy nie podają bliższych szczegółów tego rozgraniczenia poza datami i wskazaniem dolnego biegu rzeki. Jest to zarazem jedyny okres, dla którego przypisują one rzece rolę linii granicznej między państwami.
W czasie pierwszej wojny światowej Bzura ponownie stała się rubieżą, tym razem wojskową: w 1914 roku wzdłuż rzeki przebiegała linia obrony rosyjskiej armii cesarskiej.
Wojska rosyjskie odpierały na niej natarcia niemieckiej armii cesarskiej, która usiłowała przedrzeć się w głąb guberni warszawskiej.
Od grudnia 1914 do lipca 1915 roku wzdłuż linii Rawki i Bzury biegł front niemiecko-rosyjski, a walki miały charakter pozycyjny. W okolicznych lasach, zwłaszcza na zalesionych fragmentach nadrzecznej skarpy i powyżej niej, ślady okopów widać do dziś. Mianem bitwy nad Bzurą określa się również walki z 1914 roku.
Kolejny epizod wojenny w dziejach rzeki przypada na początek drugiej wojny światowej. Według jednego z ujęć bitwa nad Bzurą toczyła się w tej okolicy między 9 a 19 września 1939 roku, a wojska polskie uległy w niej oddziałom niemieckim.
Polskie siły stawiły tu Wehrmachtowi poważny opór, próbując powstrzymać niemieckie natarcie zmierzające na Warszawę. Od nazwy rzeki wzięło się określenie całej bitwy, a nazwa Bzury stała się znana właśnie dzięki tej bitwie.
Ostatnie z odnotowanych wydarzeń wojennych nad Bzurą dotyczy Sochaczewa. Miasto zostało zajęte 17 stycznia 1945 roku przez nacierającą Armię Czerwoną, po pokonaniu stacjonujących tam jednostek niemieckich.
Bitwa nad Bzurą, nazywana również bitwą pod Kutnem, była największym starciem kampanii wrześniowej. Rozegrała się wzdłuż rzeki, w rejonie Kutna, Łowicza i Sochaczewa. Datuje się ją także na okres od 9 do 18 lub do 22 września 1939 roku, przy czym w Puszczy Kampinoskiej walki toczono jeszcze do 24 września. Po stronie polskiej walczyły armie „Poznań” gen. Tadeusza Kutrzeby i „Pomorze” gen. Władysława Bortnowskiego, po stronie niemieckiej zaś – 8 Armia gen. Johannesa Blaskowitza i 10 Armia gen. Waltera von Reichenaua z Grupy Armii „Süd”. Siły polskie liczyły około 225 tys. żołnierzy, niemieckie – około 425 tys. Wyjątkowe znaczenie bitwy wynikało z tego, że Polacy wykazali inicjatywę i byli stroną atakującą; do 1941 roku była to jedyna operacja zaczepna o takiej skali wymierzona w III Rzeszę.
W bitwie wyróżnia się trzy główne fazy. W pierwszej, od 9 do 12 września, polskie zgrupowanie nacierało w kierunku Strykowa i uderzyło na niemiecką 30 Dywizję Piechoty, która maszerowała wzdłuż prawego brzegu Bzury na północnym skrzydle 8 Armii. W ciągu trzech dni dywizja ta została pobita i zepchnięta na południe, a Polacy zajęli m.in. Łęczycę, Piątek i Uniejów, docierając do linii Ozorków–Stryków. Po wprowadzeniu do walki 11 września Grupy Operacyjnej gen. Mikołaja Bołtucia zdobyli też Łowicz; w nocy z 12 na 13 września siły polskie wycofano jednak na lewy brzeg rzeki.
Druga faza, trwająca od 13 do 15 września, to natarcie Polaków na Łowicz. W jej trakcie, 14 września, oddziały gen. Bołtucia ponownie zaatakowały miasto, silnie już obsadzone przez Niemców, i w krwawych walkach przeprawiły się przez Bzurę. Natarcie 26 Dywizji Piechoty na wschód od Łowicza, prowadzone pod ciężkim ogniem, zostało jednak około południa wstrzymane rozkazem gen. Bortnowskiego. Dywizja wraz z częścią 16 Dywizji Piechoty cofnęła się na północny brzeg rzeki, ponosząc niewspółmierne straty, a pod koniec dnia dowódca Armii „Pomorze” nakazał odwrót wszystkich jej sił na lewy brzeg Bzury. W tej samej fazie doszło do trwających dwa i pół dnia walk o Sochaczew.
W trzeciej fazie, 16–18 września, dowodzący polskimi oddziałami zdecydowali się na próbę przerwania okrążenia i przebicia się do Warszawy. Pod naciskiem wojsk niemieckich polskie dywizje i pułki uległy rozbiciu, a ich resztki musiały przeprawiać się przez rzekę; gen. Bortnowski dostał się do niewoli 21 września. W okolice Puszczy Kampinoskiej przebiło się 50 tys. żołnierzy, a około 100 tys. trafiło do niewoli. Po stronie polskiej poległo 15 tys. żołnierzy, a 50 tys. zostało rannych; straty niemieckie wyniosły 6–8 tys. poległych i 4 tys. jeńców.
Walki nad Bzurą upamiętnia jedna z tablic na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie: po 1945 roku widniał na niej napis „KUTNO 10–17 IX 1939”, a po 1990 roku – „BZURA 9–22 IX 1939”. W 1989 roku Mennica Państwowa wydała zaprojektowany przez Bohdana Jana Chmielewskiego medal z wizerunkiem Tadeusza Kutrzeby i napisem „Bitwa nad Bzurą”.
Bzura uchodzi do Wisły.
Opracowano na podstawie artykułu Bzura w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Ochnia, Moszczenica (dopływ Bzury), Mroga (rzeka), Słudwia (rzeka), Skierniewka (rzeka), Rawka (rzeka), Witonia (rzeka), Pisia, Utrata, Łasica (rzeka), Kompina, Bitwa nad Bzurą, Równina Łowicko-Błońska, Las Łagiewnicki, Arturówek (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Bzura